2001-yili 10-ayda bashlanghan Afghanistan urushi we 2003-yili 3-ayda bashlanghan Iraq urushi sewebidin, urush chiqimini pulgha aylandurup (monetize) bashqa dowletlerge koterguzush pul muamile injinirlighidiki (financial engineering) kemtukluk we yetersizlik Xitayning koturilishige asas slip we uni tizletken bolsa, Amerikining iqtisad we pul muamile sistemisidiki tengpungsizliq we buzulushni qozghap 2007-yili bashlanghan pul muamile we iqtisadiy krizisini kelturup chiqarghan, mana bu yeqinqi zaman dunya tarixida yuz bergen soghuq urushning axirlishishdin keyinki 2 -qetimliq burulush nuqtisidur, yeni Amerika ikkinchi dunya urushidin keyin ozi lahiyilep meblegh selip ornatqan we izchil qoghdighuchisi bolghan dunya tertipining axirlishishining bashlinishidur (Bilginimizdek bu tertip insaniyet tarixida burun bolup baqmighan eng buyuk tereqqiyat we gullinishni elip kelgen bir tertiptur, gerche insaniyet nopusining heddidin kop kopiyishini we shuningha egeshken kelimat ozgirishi qatarliq birqatar mesililerni elip kelgen bolsimu, emma tarixiy nuqtinezerdin elip eytqanda bumu otturiche normalliqtin bekla halqip ketken yene bir qutuptiki normalsizliqtur).

Rusiye ozige Soviet ittipaqi imperiyisidin miras qalghan kuchluk we zor kolemlik istighparat apparati hem analiz qilish qabiliyitige tayinip we eneniwi sezgurliki boyiche bu ozgirishlerni sizip 1-bolup suning issiq soghaqliqini 2008-yili 8-ayda Groziyige besip kerish bilen sinap baqidu (test the water), oz waqtidiki Amerika prezidenti kichik Bush waqirap qoyghandin bashqa we diplomatik arilishishtin bashqa asasen qarap turidu, 10 yil awal yuz berishini tesewur qilish mumkin bolmighan, yeni Rusiyemu bundaq qilishqa juret qilalmighan, Amerikimu bundaq qarap turmighan bu weqe Rusiye we Xitaygha oxshash buzghunchilargha signal berip ularning ozlirining geopolitical istiratigiyilirini ijra qilishini tizlitish dewrining bashlanghanliqidin direk bergen. Hazirdin qarighanda Xitaymu buni alliburun sizip suni Rusiyedin burunraq sinap baqqandek turidu, buning misalliri 2008-yili 3-ayda Tibette yuz bergen weqeler we uning basturulushi shundaqla 2008-yili 8-ayda yenila dagh-dughiliq echiliwergen Beijing Olympic musabiqisi we shu waqittiki Amerika presidenti kichik Bushning mexsus Beijinggha berip musabiqilerni korishi, bir yildin keyin yeni 2009-yil 7-iyul Urumchi qirghinchiliqining yuz berishimu mushu arqa korunishtin bolghan bolishi mumkin.

Bu derwaza echilip keyin yuz berishke bashlighan Xitayning jenubiy dengizdiki chandurmay kichik qedem boyiche kengiyishi we sherqiy dengizda kengeymichilik qilishi, 2012-yilida Xi Jinpingning textke chiqishi we Xitayning 20 yildin beri elip beriwatqanlirini 2013-yili qaytidin markilap (rebranding) bir yol-bir belbagh pilani dep otturugha qoyishi, ottura sherqtiki ozgirishler, Rusiyening 2014-yilida Ukraniyege besip kirishi we 2015-yili Suriyege herbiy arilishishi, Iranning ottura sherqte herxil wakaletchi orushlarni elip berishi, Uyghur yighiwelish kamplirining 2014-yili aldi bilen kichik kolemde bashlinishi qatarliqlar mushu yuzlinishning mehsulidur.

Bu qalaymiqanchiliqning yene bir mehsulati bolsa Donald Trumpning Amerika presidenti bolup saylinishidur. Uning 2015-yili 6-aydin bashlap saylam campaniyisini bashlap terghip qilghan kochmenlerge we musulmanlargha qarshi, shundaqla Amerikining dunya bilen chatighi yoq (Amerika birinchi) tek ashqun (extreme) terghibatliri we uning nurghun qollighuchiliring bolushi, dunyagha xata signal berishke bashlighan, Burmaning 2016-yili 10-ayda Rohingya musulmanlirini qirghin qilish we Xitayningmu tep tartmastin Uyghurlarni wexshilerche qirghin qilishi melum jehettin elip eytqanda Donald Trump kelturup chiqarghan deyishke bolidu, uning keyin Xitay bilen bolghan munasiwetining yamanlishishi Xitayning uning iqtisadiy kelishim sohbetliride telep qilghanlirigha qoshulmighanliqi kelturup chiqarghan. Eger oz waqtida Hilary Clinton president bolup saylangan bolsa, Xitay qilidighinini sel "pedisheplik" we burundin qollinip kelgen usuli boyiche yoshurun hem ozungha sozupraq elip berishi mumkinti. Normal ehwalda, Amerikining chekinishi tertiplik we tengpungliqni nisbeten saqlighan halda bolishi kerekti, lekin Trump buni qalaymiqan qiliwetti.

Trumpning 4 yilliq Amerika president mezgilini bezi dowletlerning bir biridin oginip qilidighanni qiliwalidighan purset pereslikining yuqiri pellige chiqqan mezgili deyishke bolidu, buning misalliri Xitayning Uyghur qatarliqlarni qirghin qilishi we Hongkongning aptonomiyisini bikar qilishi, Rusiyening oz etrapi we ottura sherqte tesirini kengeytishi, Iranning etrapida ozining tesirini kengeytishi, Israiliyeningmu ozining nurghun meqsitige yitiwelishi, Burmaning Rohingyalarni daqamliq qirghin qilip basturushi, Hindistanning Keshmirning aptonomiyisini bikar qilishi we xelqini qattiq basturushi, Turkiyeningmu ozining rayondiki herbiy tesirini kengeytishi qatarliqlar.

Trump presidentlikining yene bir mehsulati bolsa Xitay virusidur, bir yil otkendin keyin emdi qarap baqsaq Trump presidentliktin alliburun chushup ketken, Xitaymu Hongkong we wetinimizde asasen meqsitige yetip bolghan, Xitay yene nechche yillardin buyan artuq ishlep iskilatqa besip qoyghan mallirini virus seweblik dunyagha taza setiwalghan, dunya miqyasida islepchiqirish we istimal towenligen, putun dowletlerning dowlet qerzining azdur-koptur oskenlikini lekin Amerikining dowlet qerzining we yaki qizil reqimining 4 trillion dollar ashqanlighini koriwatimiz (gerche bu qerz bashqa dowletlerning qerzige anche oxshimisimu). Bu oyunning uzun muddetlik tesiri asta-asta ozini korsitishi mumkin, buni hazirche toxtalmaymen.

Joe Bidenmu Trumpqa oxshash bir otkunchi president, oxshimaydighini Biden ozining gep sozlirige diqqet qilidu lekin dawamlishiwatqan omumiy yolinish yenila dawam qiliwerishi mumkin, Amerikida her 70 yilda qaytilinip bolup turidighan bu qalaymiqanchilqlarmu bir kuni togep ozini tepiwalidu, bu ikki partiyemu ozining qalaymiqanchiliqlirini togitip yene bir yerge kelip bu dowletni zadi qaysi yolinishke bashlaydighanliqining eniq bolishigha mushu aldimizdiki 10 yillar ketishi mumkin, yeni Amerika Dunya Tertipi 2.0 lahiyilep qaytip kelemdu yaki putunley chikinip bu dunyani 2-dunya urushidin burunqi normalliqqa bashlamdu.

Emdi Uyghurlarning bu yiligha kelsek, bu bir diqqet qilishqa tegishlik bir yil, yeni bu Xitay mocheli boyiche kala yilidur, bu shundaq bir tasadipiliqmu yaki Xitayning xurapiylikidinmu, wetinimizde her 12 yilda mushu kala yilida chong weqeler yuz berip Xitayning bizni kontrol qilishida bir qedem algha ilgiriliwalsa, Uyghurlarning hayat-mamatliq we yaki mewjudliqini saqlash boshliqining bir derije tariyishi yaki kichiklishini korimiz:

1949, 1961, 1973, 1985, 1997, 2009, 2021

Anglashlargha qarighanda wetende hazir Uyghurlar bu yil chong ish chiqiridiken degen gepler tarqilishqa bashlighan, bu Xitayning meqsetlik gep qoyup berishi bolishi mumkin. Bilginimizdek Xitayning kirelmeydighan toshuki, angliyalmaydighan pichirlashliri yoq, shundaqla xalisa milyonlighan ademlerni tutup soliweteleydighan dowlet kuchi bar, shunga chong ish chiqmasliqi kerek eslide lekin yenila bir ishlar chiqqandek bolup yene nurghun Uyghurlar shuninggha egishidighanliqini korimiz.

Esirlerdin buyan dawam qiliwatqan Uyghurlarning ziyanla tartip keliwatqan bu towenge yuzlengen teqdir yolinishi dawam qiliwermesliki kerek, ziyaliylirimizning we teshkilatchilirimizning qandaq qilghanda ziyan tartmaydighan we yaki azraq ziyan tartidighan yollarni izdinidighan waqti alliburun kelip bolghan.