Quzzat altay milliy xa'inliqning birinchi qedimini ashkara basti

(Buni oqughan qérindashlar aldi bilen kopiy qilip saqliwélinglar. Menghu öchüriwetsimu yene qayta chaplaymen, chaplap zerikmeymen, ularni teximu shermende qilip)

Amerika Uyghur birleshmisining re'isi boluwalghan quzzat altayning biwaste orunlashturishi bilen Amerikidiki Uyghurlar 2020-yilini kütüwélish pa'aliyti'i ötküzüptu. Tordin buning resimlirini körüwétip zadi birnerse kemdekla bilindi. Shuning bilen qaytidin qarisam bu eslide Uyghurlarning hörlük we erkinlik iradisining simwoli bolghan ay-yultuzluq kök bayraqning pa'aliyet zalida peqetla közge chéliqmasliqi iken. Men Yawropagha kelgen on yildin buyan bayriqimiz ésilmighan Uyghurche pa'aliyetni körmigen idim. Quzzatning nechche yüz Uyghur yighilghan shu zalgha bayraq asmasliqini siz qandaq chüshinisiz?
Xitay hökümiti chetellerdiki Uyghurlarning ashu ay-yultuzluq bayriqini yoqitish üchün qilmighini qalmighan. Buni artuqche chüshendürüsh hajetsiz. «Uyghurlarning meniwi anisi» Rabiye Qadirning ashu bayriqimiz ésilmighan zalda kérilip olturghan qiyapitini körüp «hö» qilghum keldi. Zaldiki men bilidighan we bilmeydighan ashu nechche yüz Uyghurning 99 pirsenti Amerikida «bizni xitay undaq bozek qilghan, kishilik hoquqimizni mundaq qilghan» dep bir toqay yalghan hékayini toqup, köchmenler idarisida mangqisini éqitip yighlap Amerikining iqamet guwahnamisini alghanlar. Bumu héchkimge sir emes. Emma xitay «Uyghurlar-- döletning düshmini» dep bizning barliqimizning ölüm xétini késip bolghanda, ashu insanlar qilchilikmu nomus qilmastin wetinimizdiki milyonlighan xelqning paji'esi bedilige érishken «erkinlik» alimide Uyghurning eng qimmetlik arzusigha wekillik qilghuchi bayraqning yoqitilghanliqidin perwasiz neghme-nawa qilmaqta.
Ejdadlirimiz bahar kelgende, étizliridin köngüldikidek hosul alghanda, düshmen istihkamlirini bit-chit qilip yawuz reqiblirini yer chishletkende meshrep oynap ghelibilirini tebrikligen. Emma hazir pütkül millet hazidar. Uyghurning aditide hazidar kishi az dégendimu melum waqit naxsha-sazdin yiraq turidu. Bolmisa «ölgen'ge xosh boptu» dégen ataqni alidu. Biz chetellerde ashunchilik neghme-nawa qilghudek qandaq ghelibilerge ériship ketkendimiz? Milyonlighan qérindashlirimiz türmilerde achliq, basqunchiliq, qiyin-qistaq destidin ingrighudek halimu qalmighanda ashu usulgha chüshken Uyghurlirimizning arisida bezi xotun-qizlarning yalingach yotilirini tolghap sekrep yürüshi chetelliklerge qandaq tesir bérer? (Shu yotiliring qurup ketsun, ilahim!) «Bizni xitay undaq qiriwetti, mundaq qiliwetti» dégen geplirimizge bundin kéyin qanchilik ishiner? Yaki bu quzzatning birla namzat bolghan saylamda re'is bolup saylanghan «ghelibisi»ni tebriklesh üchünmu?
Biz meyli Germaniyede yaki amérikida yaki bashqa jaylardiki dawa ishlirimizda hedise kozir qiliwalghan «diniy étiqad erkinlikimizni xitay tartiwaldi» dégen bir söz bar. Erkin dunyada bu hoquqni bizdin héchkim tartiwalghini yoq. Manga aldirap xata baha bermeng: Men sizni héjaplinip, burqa artip yürüng démekchi emes. Emma héchbolmighanda xanim-qizlirimiz özlirining güzellikini yotisini échish bilen emes, tizimizni yapqudek kiyim kiyish bilen körsetse «diniy étiqad erkinliki»ning boghulushi heqqidiki shikayetlirimiz bashqilargha biraz heqiqet bolup anglinar.
Xeyr, quzzat dégendek «Uyghurning chüshkünleshmigenlikini körsitish lazim»mu deyli. Buni körsitishning mushundaq hangwaqtilerche usulgha chüshüshtin bashqa shekli yoqmu? Bar, yéterlik bar. Gep bu yerde quzzatning bashqiche shekillerni bilmey qalghanliqi emes, eksiche «bayraqsiz muhitta neghme qilish»ni chetellerdiki Uyghurlargha ülge sheklide élip kélish, andin buni omumlashturush niyitide ikenlikining ashkarilinishi. Uyghurlar melum mezgil naxsha-saz qilmighangha Uyghurluqini yoqitip qoymaydu. Emma bayraq yoqalsa Uyghurmu yoqaydu. Démek, xitay öz tarixida eng ghaljirlashqan mushu künde Uyghurning musteqilliqining simwoli bolghan kök bayraqni Uyghurning pa'aliyet sorunidin yoqitish Uyghurning milliy menpe'etige xiyanet qilishni qestlewatqan kishidin bashqa insan qilidighan ish emes. Quzzat bu pa'aliyet heqqide erkin asiya radiyosigha söz qilip « xitay némini xalisa biz shuning eksini qilishimiz lazim» deptu. Eger shundaq bolghan bolsa zalda bizning bayriqimiz ésilghan bolatti. Lékin bu yerde «xitay némini xalisa del shuni qilish»ning özi boluwatidu. Chüshiniwatamsiz qérindishim?
Belkim quzzat yene kazzapliq qilip «bir qisim qérindashlirimiz bayraqtin bi'aram bolidiken. Köprek kishiler yighilsun dep shundaq qilduq» déyishtinmu yanmaydu. Uyghurning qénini sétish bedilige iqametke érishken ashu kishiler bayraqtin bi'aram bolsa buningghimu heyran qalmaymiz. Bu peqet shu kishilerning qandaq hamaqet insanlar ikenlikining bir ashkara belgisi. Xitay barliq Uyghurni bir yolila yoqitish koyigha chüshkende, eng eqellisi özliri üchün shunche köp xizmet körsetken nur bekridek «sadiq Uyghur»nimu posh démeywatqanda, özlirining ay-yultuzluq bayraq ésilghan sorundin néri turghanliqini «men xitaygha düshmen emes» dégen uchur sheklide jakarlimaqchi bolghan héch bir Uyghurning teqdiri nur bekridin yaxshiraq bolmaydu. Bu bizning neqeder kalwa bir mentiqe bilen yashawatqanliqimizni bekmu roshen körsitip turuptu. Emma teshkilatning béshi, dep otturigha chüshken «re'is» ashu xildiki bayraqtin qorqidighanlarni bayraqni quchaqlap söyüshke emes, eksiche uningdin néri turushqa bashlap berse siz bu «re'is»ni qandaq bahalaysiz?
Quzzat yene meddahliq qilip «biz bayraq asmay turupmu köpligen ishlarni qilalaymiz» dep bir qisim kishilerni aldap kétishi mumkin. Biz bayriqimizni tashliwétip düshminimizge «qarangghuda aliyip qoyghandek» shekilde «mexpiy inqilap» qilmaqchimu? Buni wetendikiler qilsa toghra chüshinimiz, emma erkin dunyada Uyghurning janijan menpe'etining simwoli bolghan bayraqni közdin yoqitishni «xitayning menpe'eti bilen birdeklikni saqlash»tin bashqa yene qandaq chüshendürgili bolar?