+ Reply to Thread
Results 1 to 3 of 3

Thread: Munir yérzin: méni rehbirimiz exmetjan qasimi altaygha mexsus muxbirliqqa ewetken idi

  1. #1
    Unregistered Guest

    Default Munir yérzin: méni rehbirimiz exmetjan qasimi altaygha mexsus muxbirliqqa ewetken idi

    Munir yérzin: méni rehbirimiz exmetjan qasimi altaygha mexsus muxbirliqqa ewetken idi

    Hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan péshqedem Uyghurshunas, 1947-1949-yilliri ghuljida neshr qilin'ghan "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide xizmet qilghan 91 yashliq tarixiy shahit munir yérzin ependi özining milliy azadliq inqilab dewride körgenlirini bayan qilip, 1948-yili, 10-ayda "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining özini altayda turushluq mexsus muxbir süpitide altaygha xizmetke ewetkenlikini eslidi.

    "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining muxbiri munir yérzin ependi altaygha méngish aldida milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimi uni öz ishxanisida qobul qilip, uning xizmetliri heqqide biwasite körsetme bergen. Exmetjan qasimi uningdin altaygha barghandin kéyin, altaydiki xelqlerning iligha bolghan chüshenchilirini ashurush, sherqiy türkistanning üch wilayitining öz'ara birlikini kücheytish heqqide tiriship ishleshni telep qilghan. Chünki, bu waqit altayda osman islam isyan kötürüp, milliy armiye uni altaydin qoghlap chiqarghan hem altaygha delilqan sugurbayéf waliyliqqa teyinlinip, bir yil bolghan chagh idi.

    Exmetjan qasimi munir yérzinning we bashqa minglighan kishilerning qelbide chongqur tesirat qaldurghan, qabil rehber idi.

    U exmetjan qasimining pütün ish-heriketliri, söz-nutuqliri arqiliq jang jijong, song shilyen qatarliq xitay chong milletchi herbiy-siyasiy emeldarliri bilen yüzmu-yüz siyasiy küresh qilip, eyni waqittiki milliy azadliq herikitige yétekchilik qilghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, exmetjan qasimi "'üch wilayet hökümiti' dep atalghan emeliyettiki sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy-siyasiy, soda-iqtisadiy we medeniyet jehetlerdin rawajlinip, xitay terepning mezkur hökümetni iqtisadiy qamal arqiliq yoqitish, milletler arisigha ziddiyet sélish, yeni qazaqlar we bashqa milletlerni Uyghurlargha qarshi qoyush arqiliq parchilap yoqitish taktikisini meghlup qilghan küchlük siyasiy rehber idi. U, peqet üch wilayettiki xelqlerla emes, belki yette wilayettiki xelq ammisining menpe'etliri üchünmu küresh qilghan idi".

    Uning qarishiche, meyli elixan töre we yaki exmetjan qasimi qatarliq rehberler bolsun, ular bashtin axiri özlirining milliy azadliq herikitige rehberlik qilishi jeryanida sowét ittipaqining yardimige we qollishigha érishken. Hetta qazaqlarning osman batur, delilqan qatarliq bashliqlirimu oxshashla sowét ittipaqining yardimige érishken idi. Uning éytishiche, emma, xelqning axirqi ümidi we küresh nishani bilen sowét ittipaqining nishani oxshash chiqmidi, aqiwette sowét ittipaqi sherqiy türkistanning xitay kommunistliri teripidin igilinishige yol achti we 5 yilliq milliy azadliq inqilabi paji'elik xulasilendi. Sowét ittipaqi bu inqilablarni özining siyasiy, soda-iqtisadiy menpe'etliri we yer-asti bayliqlargha érishishi üchün paydilan'ghan bolup, héchqachan bu xelqning musteqilliqini we azadliqini xalighan emes.

    Munir yérzin altaygha barghandin kéyin, delilqan sugurbayéfning qizghin qarshi élishigha érishken. Delilqan sugurbayéf bashtin axiri sherqiy türkistan jumhuriyiti we uning rehberliri - elixan töre we exmetjan qasimi qatarliqlarni himaye qilip, ghulja hökümitige bolghan tewelikini saqlighan idi. Bolupmu u exmetjan qasimini nahayiti hörmet qilghan.

    Munir yérzin altayda 10 ay etrapida ishlep, 1949-yilining yaz aylirida ghuljigha qaytip kélip, öz xizmitini dawamlashturghan.

  2. #2
    Unregistered Guest

    Default مۇنىر يېرزىن: مېنى رەھبىرىمىز ئەخمەتجان ق

    مۇنىر يېرزىن: مېنى رەھبىرىمىز ئەخمەتجان قاسىمى ئالتايغا مەخسۇس مۇخبىرلىققا ئەۋەتكەن ئىدى

    ھازىر قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىدە ياشاۋاتقان پېشقەدەم ئۇيغۇرشۇناس، 1947-1949-يىللىرى غۇلجىدا نەشر قىلىنغان «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە خىزمەت قىلغان 91 ياشلىق تارىخىي شاھىت مۇنىر يېرزىن ئەپەندى ئۆزىنىڭ مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب دەۋرىدە كۆرگەنلىرىنى بايان قىلىپ، 1948-يىلى، 10-ئايدا «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنىڭ ئۆزىنى ئالتايدا تۇرۇشلۇق مەخسۇس مۇخبىر سۈپىتىدە ئالتايغا خىزمەتكە ئەۋەتكەنلىكىنى ئەسلىدى.

    «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنىڭ مۇخبىرى مۇنىر يېرزىن ئەپەندى ئالتايغا مېڭىش ئالدىدا مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمى ئۇنى ئۆز ئىشخانىسىدا قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭ خىزمەتلىرى ھەققىدە بىۋاسىتە كۆرسەتمە بەرگەن. ئەخمەتجان قاسىمى ئۇنىڭدىن ئالتايغا بارغاندىن كېيىن، ئالتايدىكى خەلقلەرنىڭ ئىلىغا بولغان چۈشەنچىلىرىنى ئاشۇرۇش، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈچ ۋىلايىتىنىڭ ئۆزئارا بىرلىكىنى كۈچەيتىش ھەققىدە تىرىشىپ ئىشلەشنى تەلەپ قىلغان. چۈنكى، بۇ ۋاقىت ئالتايدا ئوسمان ئىسلام ئىسيان كۆتۈرۈپ، مىللىي ئارمىيە ئۇنى ئالتايدىن قوغلاپ چىقارغان ھەم ئالتايغا دەلىلقان سۇگۇربايېف ۋالىيلىققا تەيىنلىنىپ، بىر يىل بولغان چاغ ئىدى.

    ئەخمەتجان قاسىمى مۇنىر يېرزىننىڭ ۋە باشقا مىڭلىغان كىشىلەرنىڭ قەلبىدە چوڭقۇر تەسىرات قالدۇرغان، قابىل رەھبەر ئىدى.

    ئۇ ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ پۈتۈن ئىش-ھەرىكەتلىرى، سۆز-نۇتۇقلىرى ئارقىلىق جاڭ جىجوڭ، سوڭ شىليەن قاتارلىق خىتاي چوڭ مىللەتچى ھەربىي-سىياسىي ئەمەلدارلىرى بىلەن يۈزمۇ-يۈز سىياسىي كۈرەش قىلىپ، ئەينى ۋاقىتتىكى مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىگە يېتەكچىلىك قىلغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئەخمەتجان قاسىمى «‹ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتى› دەپ ئاتالغان ئەمەلىيەتتىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي-سىياسىي، سودا-ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتلەردىن راۋاجلىنىپ، خىتاي تەرەپنىڭ مەزكۇر ھۆكۈمەتنى ئىقتىسادىي قامال ئارقىلىق يوقىتىش، مىللەتلەر ئارىسىغا زىددىيەت سېلىش، يەنى قازاقلار ۋە باشقا مىللەتلەرنى ئۇيغۇرلارغا قارشى قويۇش ئارقىلىق پارچىلاپ يوقىتىش تاكتىكىسىنى مەغلۇپ قىلغان كۈچلۈك سىياسىي رەھبەر ئىدى. ئۇ، پەقەت ئۈچ ۋىلايەتتىكى خەلقلەرلا ئەمەس، بەلكى يەتتە ۋىلايەتتىكى خەلق ئاممىسىنىڭ مەنپەئەتلىرى ئۈچۈنمۇ كۈرەش قىلغان ئىدى».

    ئۇنىڭ قارىشىچە، مەيلى ئەلىخان تۆرە ۋە ياكى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق رەھبەرلەر بولسۇن، ئۇلار باشتىن ئاخىرى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىگە رەھبەرلىك قىلىشى جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمىگە ۋە قوللىشىغا ئېرىشكەن. ھەتتا قازاقلارنىڭ ئوسمان باتۇر، دەلىلقان قاتارلىق باشلىقلىرىمۇ ئوخشاشلا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن ئىدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئەمما، خەلقنىڭ ئاخىرقى ئۈمىدى ۋە كۈرەش نىشانى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ نىشانى ئوخشاش چىقمىدى، ئاقىۋەتتە سوۋېت ئىتتىپاقى شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي كوممۇنىستلىرى تەرىپىدىن ئىگىلىنىشىگە يول ئاچتى ۋە 5 يىللىق مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى پاجىئەلىك خۇلاسىلەندى. سوۋېت ئىتتىپاقى بۇ ئىنقىلابلارنى ئۆزىنىڭ سىياسىي، سودا-ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ۋە يەر-ئاستى بايلىقلارغا ئېرىشىشى ئۈچۈن پايدىلانغان بولۇپ، ھېچقاچان بۇ خەلقنىڭ مۇستەقىللىقىنى ۋە ئازادلىقىنى خالىغان ئەمەس.

    مۇنىر يېرزىن ئالتايغا بارغاندىن كېيىن، دەلىلقان سۇگۇربايېفنىڭ قىزغىن قارشى ئېلىشىغا ئېرىشكەن. دەلىلقان سۇگۇربايېف باشتىن ئاخىرى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇنىڭ رەھبەرلىرى - ئەلىخان تۆرە ۋە ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلارنى ھىمايە قىلىپ، غۇلجا ھۆكۈمىتىگە بولغان تەۋەلىكىنى ساقلىغان ئىدى. بولۇپمۇ ئۇ ئەخمەتجان قاسىمىنى ناھايىتى ھۆرمەت قىلغان.

    مۇنىر يېرزىن ئالتايدا 10 ئاي ئەتراپىدا ئىشلەپ، 1949-يىلىنىڭ ياز ئايلىرىدا غۇلجىغا قايتىپ كېلىپ، ئۆز خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرغان.

  3. #3
    Unregistered Guest

    Default Мунир йерзин: мени рәһбиримиз әхмәтҗан қа

    Мунир йерзин: мени рәһбиримиз әхмәтҗан қасими алтайға мәхсус мухбирлиққа әвәткән иди

    Һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан пешқәдәм уйғуршунас, 1947-1949-йиллири ғулҗида нәшр қилинған «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә хизмәт қилған 91 яшлиқ тарихий шаһит мунир йерзин әпәнди өзиниң миллий азадлиқ инқилаб дәвридә көргәнлирини баян қилип, 1948-йили, 10-айда «инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң өзини алтайда турушлуқ мәхсус мухбир сүпитидә алтайға хизмәткә әвәткәнликини әслиди.

    «Инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң мухбири мунир йерзин әпәнди алтайға меңиш алдида миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими уни өз ишханисида қобул қилип, униң хизмәтлири һәққидә биваситә көрсәтмә бәргән. Әхмәтҗан қасими униңдин алтайға барғандин кейин, алтайдики хәлқләрниң илиға болған чүшәнчилирини ашуруш, шәрқий түркистанниң үч вилайитиниң өзара бирликини күчәйтиш һәққидә тиришип ишләшни тәләп қилған. Чүнки, бу вақит алтайда осман ислам исян көтүрүп, миллий армийә уни алтайдин қоғлап чиқарған һәм алтайға дәлилқан сугурбайеф валийлиққа тәйинлинип, бир йил болған чағ иди.

    Әхмәтҗан қасими мунир йерзинниң вә башқа миңлиған кишиләрниң қәлбидә чоңқур тәсират қалдурған, қабил рәһбәр иди.

    У әхмәтҗан қасиминиң пүтүн иш-һәрикәтлири, сөз-нутуқлири арқилиқ җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқ хитай чоң милләтчи һәрбий-сиясий әмәлдарлири билән йүзму-йүз сиясий күрәш қилип, әйни вақиттики миллий азадлиқ һәрикитигә йетәкчилик қилғанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә, әхмәтҗан қасими «‹үч вилайәт һөкүмити' дәп аталған әмәлийәттики шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий-сиясий, сода-иқтисадий вә мәдәнийәт җәһәтләрдин раваҗлинип, хитай тәрәпниң мәзкур һөкүмәтни иқтисадий қамал арқилиқ йоқитиш, милләтләр арисиға зиддийәт селиш, йәни қазақлар вә башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш арқилиқ парчилап йоқитиш тактикисини мәғлуп қилған күчлүк сиясий рәһбәр иди. У, пәқәт үч вилайәттики хәлқләрла әмәс, бәлки йәттә вилайәттики хәлқ аммисиниң мәнпәәтлири үчүнму күрәш қилған иди».

    Униң қаришичә, мәйли әлихан төрә вә яки әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр болсун, улар баштин ахири өзлириниң миллий азадлиқ һәрикитигә рәһбәрлик қилиши җәрянида совет иттипақиниң ярдимигә вә қоллишиға еришкән. Һәтта қазақларниң осман батур, дәлилқан қатарлиқ башлиқлириму охшашла совет иттипақиниң ярдимигә еришкән иди. Униң ейтишичә, әмма, хәлқниң ахирқи үмиди вә күрәш нишани билән совет иттипақиниң нишани охшаш чиқмиди, ақивәттә совет иттипақи шәрқий түркистанниң хитай коммунистлири тәрипидин игилинишигә йол ачти вә 5 йиллиқ миллий азадлиқ инқилаби паҗиәлик хуласиләнди. Совет иттипақи бу инқилабларни өзиниң сиясий, сода-иқтисадий мәнпәәтлири вә йәр-асти байлиқларға еришиши үчүн пайдиланған болуп, һечқачан бу хәлқниң мустәқиллиқини вә азадлиқини халиған әмәс.

    Мунир йерзин алтайға барғандин кейин, дәлилқан сугурбайефниң қизғин қарши елишиға еришкән. Дәлилқан сугурбайеф баштин ахири шәрқий түркистан җумһурийити вә униң рәһбәрлири - әлихан төрә вә әхмәтҗан қасими қатарлиқларни һимайә қилип, ғулҗа һөкүмитигә болған тәвәликини сақлиған иди. Болупму у әхмәтҗан қасимини наһайити һөрмәт қилған.

    Мунир йерзин алтайда 10 ай әтрапида ишләп, 1949-йилиниң яз айлирида ғулҗиға қайтип келип, өз хизмитини давамлаштурған.

    https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bug...oding=cyrillic

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •