+ Reply to Thread
Results 1 to 2 of 2

Thread: Uyghurlar Duch Kéliwatqan Assimilyatsiye we Xitay Xewpi

  1. #1

    Exclamation Uyghurlar Duch Kéliwatqan Assimilyatsiye we Xitay Xewpi


    Uyghurlar Duch Kéliwatqan Assimilyatsiye we Xitay Xewpi


    Mesh'el Uyghur Guruppisi
    2018-yili 8-ayning 3-küni

    1. Kirish Söz

    2017-yili 11-ayda mesh'el uyghur guruppisi namidin xitay hökümitini jaza lagérlirigha soliwalghan bir milyon uyghurni qoyup bérishke chaqirip özgertish (www.change.org) torida murajetname élan qilduq. Shuningdin étibaren xelq'aradiki ijtimaiy taratqu we médiyalarda bir milyondin artuq uyghurning natsist girmaniyesining jaza lagérlirigha oxshaydighan esliheler ichide uchrawatqan qismetliri heqqide xewerler keng tarqilishqa bashlidi. Buning bilen xitay hökümitining uyghurlarni keng kölemde jazalighudek qandaq öchmenliki barliqi heqqidimu ghulghulilar kötürüldi.

    Uyghurlar özliri yashawatqan zéminni sherqi türkistan dep ataydu. Buninggha qarshi xitay döliti bu atalghuni ret qilidu hemde uyghurlar we ular yashawatqan zéminni özlirining tarixtin bériqi qanunluq térritoriyesi dep qaraydu, shuningdek u yerni shinjang dep ataydu. Ejeblinerliki xitayche bu atalghuning menisi bolsa "yéngi qoshulghan térritoriye" dégendin ibaret.

    Meyli uyghurlar özlirining döliti bolghan sherqi türkistanda yashawatimiz désun we yaki xitay döliti uyghurlar bizning térritoriyemiz ichide désun, ikki ming yilliq qoshnidarchiliqning aqiwiti bolsa 11 milyonluq nopusqa(uyghurlar bu sanni 15-35milyon arisida dep qaraydu) ige uyghurlar xas kültürini yoqitip pütünley xitayliship kétish aldida turmaqta. Xitay hökümiti bolsa némigidur aldirawatatti, tarixtin bériqi öz kültürige tayinip assimilyatsiye qilish pilani üstige zorluq küch bilen assimilyatsiye qilish siyasitini dessitip ashkara ijra qilishqa bashlighan idi. Xitay hökümiti uyghur diyarining hemme yéride keng kölemlik lagérlarni qurup, qisqa waqit ichidila bir milyondin oshuq uyghurni bu lagérlargha "özgertish" üchün yighdi. Bir doklatta déyilishiche, xitay hökümiti 2025-yilgha barghiche 95% uyghurni bu xildiki lagérlargha solash pilani bar iken. Ejeba xitay hökümiti uyghurlargha shunchilik öchmu? Xitay hökümiti bu uyghurlargha öch bolghach, ularni tamamen zorluq küch bilen yoqatmaqchi boluwatamdu?

    Xitay dölitidiki bu özgirishler uning 40 yilliq iqtisadi yüksilishidin kéyin yüz berdi. Bu 40 yildin artuq waqitta gherb döletliri bu dölet bilen nahayiti qoyuq iqtisadi alaqide bolup keldi. Bolupmu amérika ikkinchi dunya urushidin kéyin amérikining dölet menpeetining ikki asasi bolup kelgen insani erkinlik we soda erkinlikini dunyawi tinchliqning asasi dep qarap uni yer-sharida kölemleshtürüshke pütün küchi bilen tirishti.

    Sabiq sowét ittipaqining yimirilishi bilen kommunizm we kapitalizm idéologiye urushi amérika bashliq gherb lagérining ghelibisi bilen axirlashti. Amérika bolsa xitayni iqtisadi jehettin tereqqiy qilsa idéologiye jehettin gherbche démokratiye yoligha mangidighanliqigha ishendi. Shuningdin kéyinki xitay dölitining iqtisadi islahatigha aktip hemkarliship, xitay döliti we xelqining iqtisadqa toyunushini sewrchanliq bilen kütti. Bu kütüsh amérikini her yili import-éksport ishida nechche yüz milyardliq qizil reqem bilen agahlandurghan bolsimu, amérika yenila buni waqitliq mesile dep qarap, xitaydiki siyasiy muhitning özgirishini kütti. Emma xitayda bolsa iqtisadning éshishigha egiship démokratiyening emes, eksiche milletchilik bilen yughurulghan gherbke qarshi chuqan kötürülüshke bashlidi. Hetta xitay döliti iqtisadi menpeetlerge chétip xelq'aragha xitayche diktatora tüzülmisi we idéologiyesini éksport qilishqa bashlidi. Bu ehwallar gherbni ganggiritishqa bashlidi. Bir yaqtin iqtisadi nep üchün xitaygha intilse yene bir jehettin gherbche qimmet qarshini qurban qilip qoyushtin ensirep xitaydin qattiq éhtiyat qilishqa bashlidi.
    Mezkur yazmida uyghurlarning béshigha kéliwatqan réalliqni misal qilip élip, xitay kültürini nuqtiliq yéship bérish arqiliq uyghurlarning hazirqi teqdirining bu dunyaning etidiki köridighan küni ikenlikini yorutup bérimiz.

    2. "medeniyetler toqunushidin" köre xitay kültüri

    Semiol Xentingdon "medeniyetler toqunushi(The Clash of Civilazation)" nezeriyesini otturigha qoyushtin burun, xelq'ara munasiwettiki döletlerning öz-ara küch sinishida hel qilghuch amillar dep qarilip kélin'gini, herbiy, iqtisad qatarliq dölet chégrasini pasil qilghan "qattiq küch" lerdin ibaret idi. Soghuq urush tügigendin kéyin Hentingdon shuningdin kéyinki xelq'arada bolidighan toqunushlarni qattiq küchni asas qilghan toqunushtin, kültür perqi asasi seweb qilidighan chégradin halqighan toqunushlardin bolidighanliqini tesewwur qildi. Uning tesewwuri uzun ötmeyla réalliqta yüz bérishqa bashlidi. Yuguslawiyedek bir kichik dölet din we kültür perqi seweblik, nurghun xelqining ölüshi bedilige 5 ke parchilandi. Dunyaning hemme yéride din we kültür perqliq toqunushlar hazirghiche üzülgini yoq.

    Emma köp sandiki tetqiqatchilar bu nezeriyeni xitay we amérika munasiwetlirige tetbiqlimidi, ularning körüwatqini iqtisadi jehettiki perqler idi. Taki Micheal Pillsbury xitay we amérikida qolgha keltürgen birmunche mexpiy arxiplarni yéshish arqiliq yézip chiqqan "yüz yilliq marafon(The Hundred year Marathon, by Micheal Pillsbury )" dégen kitab xitayning iqtisadi tereqqiyatini bashqa bir nuqtidin, yeni xitayning en'eniwi kültür arqa körünüshining hazirqi siyasitige qandaq tesir qiliwatqanliqini ashkarilidi. Aptor mezkur kitabta xitay dölitining iqtisadta qanchilik yükselsimu, xitaylarning idiyesining özgermeydighanliqi, shuningdek hazirqi zaman démokratik prinsiplardin paydilinip öz xelqige barawer hoquq bérip tinch yashash emes, eksiche küchlen'gende dunyagha xoja bolush qara niyitini ishqa ashurushqa urunidighanliqini, buni kommunistik partiye hakimiyet béshigha chiqqan 1949-yilidin bashlap yüz yil ichide amérikini yéngip dunyagha hökümranliq qilish hoquqini qolgha keltürüshke pilan qilip, hazirghiche shuni ijra qiliwatqanliqini pash qilghan.

    Mezkur kitab amérikiliq siyasiyonlarni xitayning iqtisadta toyunup siyasiy erkinlikke méngishini saqlighach körüwatqan shérin chüshidin oyghatqan. Bu ishqa qarta amérika prézidénti trampning pozitsiyesi alahide jiddiy idi. Buningdin burunqi prézidéntlardin perqliq u her halda saylamda qilghan wedisi boyiche xitay dölitige iqtisadi urushning otini achti. Tramp bu qétim xitay dölitining tomurini tutuwalghandek qilatti. "yüz yilliq marafon" dégen kitabning amérikini qattiq chöchütkenliki trampning xitay siyasitidin körüwalalaymiz.

    Undaq bolsa xelq'ara jem'iyet xitayning qudret tépishidin ensirishi kérekmu? Bu dölet qudret tapsa heqiqeten pütün dunyagha tehdit élip kélemdu? Xitaylarning kültüri heqiqeten tinchliqni xalimaydighan kültürdinmu? Bu soallargha biz uyghurlar duch kéliwatqan réalliqni analiz qilghach jawab bérimiz.

    3. Uyghurlarning pajiesi we xitay kültüri

    Uyghurlar duch kéliwatqan assimilyatsiye krizisini kop sandiki analizchilar kommunistik partiyening byurokrat réjimidin kelgen siyasiy krizisning qoshumche mehsuli, xitayning démokratiyege ötishi bilen bu krizis tügeydu dep qarishidu. Bu xil köz qarash melum asasqa ige bolsimu, emma birinchidin, xitay qachan gherb tüsidiki insanliqni birinchi orun'gha qoyidighan démokratiyege ulishidu biz bilmeymiz; ikkinchidin, xitay démokratiyege atlighan shu mezgilge uyghurlar hazirqidek bir musteqil kimlikke ege toplam süpitide mewjut bolup ulishalamdu biz oxshashla buninggha késip birnéme déyelmeymiz. Chünki aptorning qarishiche uyghurlar duch kéliwatqan assimilyatsiye noqul halda kültür yaki siyasiy assimilyatsiye bolmastin, belki biologiyelik assimilyatsiyedur. Bu xil assimilyatsiyeni téngish bolsa xitay kültürining mahiyiti bolup, bu xil assimilyatsiyeni jan-jehli bilen ijra qilghuchilar bolsa xitay ziyaliyliridur.

    Xitay kültürida ziyaliylar taipisi dunyadiki bashqa herqandaq bir medeniyet we kültür toplimida körülmeydighan bir taipe. Adette ziyaliy uqumi melum jem'iyette bilim qurulmisi yuqiri, erkin tepekkur we musteqil xaraktérge ege insanlarni körsitidu. Bolupmu ularning qilidighan eng muhim ishning biri, öz kültür we toplimigha bolghan tenqidiy pozitsiyesi bolup, bu xil tenqidiy pozitsiye xuddi aghriqni dawalaydighan doxturgha oxshaydu. Emma xitayda xitay ziyaliyliri musteqil xaraktérge ige emes. Ularning bilim élishi peqet imtihan bérip emeldarliqqa tallinish we hökümran'gha sadiq bolush arqiliq öz nopuzi we bayliqi üchün xizmet qilish we pursiti kélip qudret tapsa özi hökümran bolush. Bu xitayda emeldar tallash imtihani yolgha qoyulghandin bashlap 1400 yil ötüp ta hazirghiche xitay jem'iyitide dawamlishiwatqan bilim igileshning tüp mahiyiti bolup kéliwatidu. Xitayda awam puqra arisida mundaq gep bar:" xitayda ikkila türlük adem mewjut bolup, biri textirawanda olturghuchilar qalghini bolsa textirawan kötürgüchilerdur". Shu sewebtin xitay xelqi imtihan üchün tirishmighan balisigha béridighan terbiyesi bolsa " tiriship oqumisang textirawan kötürgüchi bolisen" déyish.

    Emeldarliq imtihanidin ötüp emeldar bolush peqet ishning bashlinishi bolup, bir emeldar bolghan xitay ziyaliysi bir hakimiyet astidiki oxshimighan menpeet guruhlirining ichki ziddiyetlirige arilashmisa yuqiri örlesh tügül bar bolghan mensipidinmu ayrilip qalidighanliqi üchün, ögen'gen bilimlirini emeldar sorunidiki köreshke ishlitish xitay ziyaliylirining kespi bolup qalghan. Ular özi küchep hoquq mensep üchün köresh qilghandin sirt, etrapigha ishenchlik we iqtidarliq ademlerni yighip guruh shekillendürüsh arqiliq bir-biri bilen tirkeshken. Özi élishqa közi yetmigen orun'gha bolsa aldin körerlik bilen "iqtidarliq" dep qarighan ziyaliylarni eng töwen qatlamda bolsimu izdep tépip, shulargha desmaye sélip, ularni özining ustidiki mensepke yölep chiqirish arqiliq öz menpeetini saqlighan. Song Ping ning Hu Jin Tao ni yölep axiri bash reislik ornigha olturghuzushi buning eng tipik misali bolalaydu.

    Xitay ziyaliylirining tarixtin buyan emel sorundiki hiyle-mikirliri we "eqil-parasetlirini"" eng eynen eks ettüreleydighini texminen bundin 100 yil burun xitay ziyaliysi Li Zong Wu teripidin yézilghan "qara qélin pelsepisi[厚黑学]" hésablinidu. Aptor bir xitay ziyaliysi bolush süpiti bilen xitay tarixini yekünlep, xitayning 24 tarixidiki meyli "xelqperwer hökümran" bolsun we yaki "weten söyer qehriman" bolsun hemmisining yaki köngli qara yaki yüzi qélin kélidighanliqini, xitay kültür dairiside chong bolghan her qandaq shexsning könglige putken meqsetlirini ishqa ashurush üchün uning könglining qara, yüzining qélin bolushi shert ikenlikini yazghan. U öz kitabida yekünlep xitay tarixida barliq dangliq shexslerning qariliq we qélinliqning derijisige qarita öz utuqlirini qolgha keltüridighanliqini, qara we qélinliqta pelle bolup uning eng yuqiri pellisi "qarliqta rengsiz, qélinliqta süzük[黑而无色,厚而透明]" bolush kéreklikini, yeni yüriki qara bolsimu uni bashqilargha hergiz bildürmeslik, qara yürgini yaxshi ishlar bilen yoshurup herqandaq bir insanni aldiyalaydighan bolushi kéreklikini, yüzi qélin bolsimu bashqilargha uni bildürmeslik üchün özni aq köngül, köngli yumshaq perishte qilip emeliyette körsiteleydighan bolush kéreklikini yekünligen. Kéyinkiler bu kitabni qayta neshrge teyyarlighanda Mao Ze Dong ni qara qélin pelsepisining yuqiri pellisige chiqalighan dep baha bergen. Bir qisim xitay puqralirimu bu kitab emeliyette xitaylarning ijtimaiy munasiwettiki ish qilish pirinsipini eynen eks ettürgen dep qaraydu. Biz xitayning dunyagha dangliq "36 tedbir" ni analiz qilip körsekla, bashqa insanlar toplimi öz medeniyiti we kültürida insanliqning asasiy dep itrap qilidighan adimiylikni hörmetlesh, yaxshiliq, aq köngüllük, étiqad qatarliqlarning hemmisining xitayda peqet emeldar sorunidiki ziyaliylarning bir-birini putlash we yiqitish we öz yürikidiki qara köngül pelsepisi üchün xizmet qilduridighan wasite we yaki qoral ikenlikini biliwalalaymiz. Xi Jing Ping del "qara köngül pelsepisi" ni wayigha yetküzüp eng yuqiri pellisige yetküzgen we emeliyitide shu arqiliq utuq qazan'ghan bir xitay ziyaliysi.

    4. Xitay kültüridiki heriketlendürgüchi küch

    Bu yerde xitay ziyaliylirini shundaq qilip terbiyelep chiqiriwatqan shu kültür hadisisini analiz qilish tolimu muhim. Adette xitay kültüri özining sümürüsh we assimilyatsiye küchining zorluqi bilen köpligen xitay tetqiqatchilirining qiziqishini qozghaydu. Bolupmu qaysi dölette bolsun "tangliqlar kochisi" dégen yerge barsila u yerdiki meynetchilik we qalaymiqanchiliq ademni xuddi xitayning bir shehiride turghandek hés qilduridu. Xitay xelqining dunyaning nerige köchsun asan özgermeydighanliqi, eksiche yerlik jem'iyet we kültürge chong tesir körsitidighanliqini anglaymiz,körimiz. Bir tipik misal shuki, xili yillar burun amérikida kishiler talla bazirida méwe-chéwe we köktatlarni alghanda qolgha chiqqanni aldighanliqini, ilghap-tallap olturmaydighanliqini, emma kéyin xitaylarning köpiyishige egiship shularni dorap hemme nersini tutup, tilghap, tallap aldighan yerliklerning köpeygenlikini del xitaylarning chet'eldiki tor betliridiki yazmiliridin, ularning özlirining waysashliridin anglap, körüp turuptimiz. Xitaydiki milletler musteqil til we étnik kimliki bilen 56 ge ayrilghan bolsimu, hala bügünki künde musteqil kimliki bar xitaydin bashqa chong milletlerdin uyghurlar bilen tibetlerla qaldi.

    Xitay kültüridiki bundaq sümürüsh küchning yadrosi zadi néme dégen mesilide oxshimighan közqarashlar mewjut bolsimu, emma nopuzluq xitay tetqiqatchiliri buni xitay yéziqigha baghlaydu. Xitay yéziqi hazirqi dunyada birdin-bir istémaldin qalmighan morféma yéziqi(shekli özgergen ergolof yéziqi déyish téximu muwapiq) bolup, bu xil yéziq shekli insan tepekkurini melum bir katégoriye ichide quluplap turidu. Chünki uyghurche we yaki in'glizche tillarda melum sandiki herpni öginip bolup grammatika qaidisi boyiche herpler qoshulup soz, soz qoshulup jümle bolidu. Yeni, herp yéziqi ishlitidighan insanlar herp öginip bolupla abstrakt sözlüklerni yazalaydighan we ishliteleydighan halgha kélidu. Emma xitay tilida herp mewjut emes, peqet her bir taq sözlükni ipadileydighan xet bar, xitaylar bu xetlerni (sözlüklerni) birdin-birdin teqlid qilip yézishni (toghrisi sizishni yaki yasashni) öginishi kérek. Bu yerdiki öginishte teqlidchilik asas orunda turidighan bolghachqa, bu yéziq arqiliq tepekkurini yétildürgen insan abstrakt tepekkurgha intayin ajiz kélidu. Bu yene bir tereptin "ishchan xitay xelqining bashqilar ijadiyitini eynen teqlid qilip yasiyalaydighan" emma öz ixtirasi intayin az bolush sewebini bizge yorutup béreleydu. Bu xil yéziqni asas qilip shekillen'gen kültür insanning insaniy hörlük we erkin tepekkur qilishini ziyanliq dep terghib qilidu we bu jehettin insan'gha "ménila teqlid qil, yéngiliq yaratma" deydighan telimatni tangidu.

    Adette kültür we idéologiye shu insan topining öz mewjutluqini saqlap qalghandin kéyinki tereqqiyati üchün xizmet qilishi kérek. Tereqqiyat éhtiyajini qandurush üchün bu xil kültür we idéologiye dawamliq öz ichidin yaki sirttin bashqa kültürlardin özuq élip toluqlinip turushi, eksiche shu insan toplamning tereqqiyatini boghqanda bolsa jiddiy islahat qilinishi yaki istémaldin qélishi kérek. Bu yerde biz késip éytalaydighan bir yekün shuki, kültür ezeldin insan tereqqiyati üchün xizmet qilishi u insan (toplimi) gha boysunushi kérek. Bu tarixtin buyanqi insaniyet tereqqiyat dawamidiki kültür bilen insanning munasiwiti.

    Emma xitay jem'iyitide bolsa insan toplimi bu kültür üchün xizmet qilidu, yeni kültürning quli bolush hésabigha öz mewjutluqini dawam étidu. Shu sewebtin xitay jem'iyitide ezeldin din, yeni insanni yaratqan bir tebiettin halqighan küchni terghib qilidighan étiqad yaki idéologiye mewjut bolmighan hem mewjut bolushighimu yol qoyulmighan. Buning tüp sewebi, del xitay kültüri ene shu orunni igilep kelgenlikide. U meyli öz ichidin chiqqan bolsun we yaki chettin kirgen bolsun, ezeldin diniy étiqadning yiltiz tartishigha we tarqilishigha imkan bermigen. Xitay kültüridiki öz ichidin yaritilghan Tawism telimatining boghulushi we teng dewrdiki Kong Zi telimatining kéngiyip hökümran idéologiye bolup qélishi shuning tipik misali. Kong Zi telimatning kéngiyishidiki tüp seweb bolsa, del bu idiye bilimi bar kishilerni hökümran üchün xizmet qilishqa terghib qilip, hökümran tebiqisining qollishini qolgha keltürgenlikidin bolghan. Shu sewebtin xitay kültür chembiriki ichide xitay xelqini "textirawan'gha olturghuchi we yaki textirawan kötürgüchi" dégen ikkila taipige ayrip, bir-birige béqinip yashaydighan munasiwetni shekillendürgen. Hoquq tutqan xitay ziyaliyliri bolsa öz hökümranliqini "pelsepiwi asas" lar bilen qollaydighan bu kültürni pütün küchi bilen terghib qilip, uni qollap kelgen.

    Bu xil ehwal bu xil kültürning qollishi bilen hökümran ornigha otken xitay ziyaliyliri arisida éniq bolup, bu kültürge özgirish élip kélidighan herqandaq shey'i mewjut bolmasliqi, yene ochuqraq éytqanda "erkin pikir we musteqil xaraktér" mewjut bolmasliqi, bolupmu "yatlar" bu kültür ichide mewjut bolmasliqi kérek. Bu bizge néme üchün xitaylar tarixtin béri öz hökümranliq astigha kelgen özgiche insan toplimi yaki kültürni "yattin" "özige" assimilyatsiye qilishqa aldiraydighanliqini chüshinish imkaniyitige ige qilidu. Yene xitay ziyaliyliri tarixtin béri tekitlep turidighan "özi yatning köngli yat[非我族类,其心必异]" deydighan chüshenchisidin bu kültürning "yatlar" din qorqidighan, "yatlar" ni paturmaydighan mahiyitini toluq chüshineleymiz.

    Xitay kültürining öz yéziqidiki bu mahiyetlik alahidilikidin özuq alghan tepekkuri boyiche, özige ulashqan yaki özige hökümranliq qilghan herqandaq millet we yaki kültürni özige sümürüp axirda assimilyatsiye qilip keldi. Bu qandaqtur xitay kültüri bashqa kültürlardin ewzel we aliy bolghanliqidin emes. Eng muhim seweb, xitay kültür jem'iyitige hökümran bolghan yat taipe waqti kelgende öz ichidiki hökümranliq talishish köreshliride kim xitay kültüridiki hiyle-mikir rezillikni qanche waygha yetküzüp ögense we ishlitelise, shu text talishish körishide yéngish nisbiti yuqiri bolghan. Ular shundaq bir ichki sewebtin xitay kültürigha egeshkinide özlirimu bu kültürning quli bolup qalghan we axirda pütünley yoqap ketken. Buning bir tipik misali mongghullar we manjulardur. Ottura tüzlenglikke hökümran bolghan mongghullar we manjularning böliki shu péti hökümran qatlimining bashlamchiliqi bilen assimilyatsiye bolup ketken bolsa, ularning esli makani bolghan mongghuliye(xitayning kontrolluqidiki ichki mongghul) we manjuriye xitayning ahale köchürüsh taktikisi bilen assimilyatsiye bolup ketti. Manjuriyeni assimilyatsiye qilghan shexs bolsa 1911-yildiki Shin Hai inqilabidin kéyin sherqi-shimalni qolgha kirgüzüp yerlik padishah bolghan chong militarist Jang Zuo Lin bolup, u sherqi-shimalgha ichkiridin zor türkümde xitay ahalisini köchürüp orunlashturup manjularni az sanliqqa aylandurush arqiliq axirda sherqi-shimalning pütünley xitaylishishini emelge ashurghan. Buningdin biz xitay kültüride qaysi zaman, qandaq xildiki hökümran bolsun, xitay ziyaliysila bolidiken assimilyatsiye qilip yatlarni yoqitish ularning mahiyiti ikenlikini bileleymiz. Buni xulasiligende xitay kültürining yüksilishi peqet özge kültür toplamlirini pütünley assimilyatsiye qilip özige qoshuwélish arqiliq ishqa éship kéliniwatqanliqi we uyghurlarning hazirqi duch kéliwatqan pajiesi emeliyette xitay kültüride bu xil assimilyatsiye qilishning xuddi pile qurti yopurmaq yégendek asta-asta pütün dunyagha qarap kéngiyidighanliqini éniq körsitip turuptu.

    5. Xitay kültürining mahiyiti insanliqqa xatime bérish

    Xitay kültüri insan psixikisigha qandaq tesir körsitidu? Dinni inkar qilidighan bu kültür terbiyelep chiqqan xitaylarning ichki dunyasini ularning emeliyiti bilen analiz qilsaq, bu kültürde yuyunup chiqqan insan yükselgende özni yaratquchi ornigha qoyup xudini bilmey qalsa, gumrahliqqa yüzlen'gende bolsa ittek xarlinip quldek yashap ötüshke teyyar. Xitay klassik eserliridiki "merd-ezimetler", "jahankezdi qehrimanlar" ning merd- batur atilish tarixini yéship körsek, özge kültür qarashlirida munapiqliq, qorqunchaqliq hésablinidighan ölchemler xitay kültüride uning eksini bildüridu. Jin Yang dawinida yolwasni mushtlap öltürgen Wu Song ning emeliyette haraq ichip mest bolup qélip xudini bilmey yolwasni mushtlap qoyghanliqini, mestliktin yéshilip oyghinip yénida yatqan ölük yolwasni körüp qattiq qorqup ketkenliki "su boyda" romanida bar. Yene eyni kitabta shu baturlar choqunup özlirige ataman saylighan "shipaliq yamghur" süpetlik Song Jiang ni élip éytsaq, shunche kop batur choqunidighan bu qehriman yamuldin tutush üchün kelgenlerdin qutulup qélish üchün sarang boluwélip azgalda nijaset yégen. "üch padishahliq heqqide qise" romanida bolsa Cao Sao öyige kelgen eziz méhmanni kütüshke öz xotunini öltürüp ghiza etken. Bashqa kültür buni sherepsizlik, nomussizliq dep bilgen bilen, xitay kültüride bu wasite tallimasliq bilen muddiasigha yetken heqiqiy qehriman hésablinidu.

    Xitay döliti 2001-yili dunya soda teshkilati(WTO) gha resmiy eza bolup kirdi. Bu teshkilatqa kirip ewzel soda imtiyazigha érishish üchün, xitay döliti 15 yil muddet ichide soda teshkilatning qaidisige uyghun halda iqtisadi qurulmisidiki islahat we melum daire ichidiki puqra hoquqigha alaqidar siyasiy qanun islahatlirini püttürüsh, shu arqiliq érishken barawer hoquqqa munasip halda barawer mejburiyetlernimu üstige élishqa teyyar bolush idi. Emma soda teshkilatigha kirip nurghun imtiyazlargha érishken xitay bolsa özi bergen wedilerning köp qismini emeliyleshtürmeyla qalmastin, özining qaidilirini her xil yollar bilen dunya soda teshkilatigha téngishqa bashlidi. Gherb döletliri bolsa xitayning bu xil muamilisi aldida ganggirap qaldi. Chünki soda teshkilatining asasi barawer erkin riqabet qilish arqiliq bir gewde ichide iqtisadi tereqqiyatni qolgha keltürüsh idi. Xitayning riqabetni qandaq chüshinidighanliqi we uni emeliyette qandaq suyiistémal qilidighanliqini emeliyette xitay kültürini analiz qilsa mana men depla ashkara bolidu.

    Xitayning soda alaqisidiki bu xil muamilisini ularning "36 tebiri" dinmu bileleymiz. Buningdin 2ming yil burunqi "eminiye-yéghiliq dewri" de yézilghan herbiy taktika desturi bolghan 36 tebirning xitay kültüridiki tesiri nahayiti chungqur. Xitay dölitide bu kitabni xitaylar awam xelqtin mensepdarlarghiche, shexsi munasiwetliridin, dölet diplomatiyesigiche özleshtürgen. Bu 36 tebir ichide "beyge hiylisi(田忌赛马)" dégen bir taktika bar. Bu taktikining meydan'gha kélishi mundaq, Tianji dégen général xan bilen daim at beygisi qilidiken. At beygisining qaidisi bolup, kélishim boyiche ikki terep atlarni téz yügüridighan, orta hal yügüridighan, yaxshi yügürelmeydighan qilip üch derijige ayrip, oxshash derijidiki atlarni beygige sélishni shert iken. Général Tianji ning atliri omumi süpiti xanning atliridin töwen bolghachqa her qétimliq at beygiside yéngilip qalidiken. Bir qétim Sun Wu isimlik bir herbiy ishlar mushawiri Tianji ge hiyle ishlitishni tewsiye qilip, aldida özining üchinchi derijilik atlirini qarshi terepning birinchi derijidiki atliri bilen beygige sélip yéngilish, andin özining birinchi derijilik atlirini qarshi terepning ikkinchi derijilik étigha, ikkinchi derijilik atlirini bolsa qarshi terepning üchinchi derijilik éti bilen beygige sélishni teklip qilidiken. Tianji bolsa mushawirning ögetkini boyiche bir meydan utturup ikki meydan utup bu beygide yéngip chiqidiken. Général bolsa beygidiki qaidini bilip turup uni buzush hésabigha bu beygide yéngip chiqidu. Bu hékaye xitaylarning néme üchün bergen wedisini buzup, dunya soda teshkilatini qalaymiqan qilip yürüshning sewebini, yeni barawer riqabet qilishni xalimaydighan, erkin barawer riqabettimu rastchil bolmay hiyle ishlitishke adetlen'gen mijezining kélish menbesini toluq échip béreleydu. Soda teshkilatigha kirip 15 yilghiche qaidige chushluq özgirish yasashqa wede bergen xitay dölitide ishlar eksiche idi. Xitay döliti meblighini, téxnikisini közlep, chong wediler bilen ekelgen chet'el shirketliri, éniq bolmighan toxtamlar we ikki bisliq éghizaki siyasetlerdin qaymuqup, tapawiti azlap barmaqta idi. Chet'el shirketliri üchün eng qiyin bolidighini öz shirkitining téxnikisi idi. Xitay dölitining qanunigha asasen chet'el shirketliri melum mezgildin kéyin öz téxnikisining melum qismini shérik bolghan xitay shirkitige ötküzüp bérishi kérek bolsimu, bu téxnikilarning xitay shirketlirining qoligha ötishige héchqandaq waqit ketmeytti. Chet'el shirketliri yéngi bir téxnikiliq mehsulatni téxi bazargha salmay turup, bu mehsulat yaki téxnika xitay bazirigha xitay shirketliri teripidin oghrilinip sélinip bolatti. Oxshash téxnikiliq mehsulat xitay shirketliri teripidin nahayiti erzan bahada sétilghachqa, chet'el shirketliri baziridin nahayiti tézla ayrilip qalatti. Yalghuz amérikila bu xil eqli mülükning qoghdalmasliqidin tartiwatqan ziyini yiligha 600 milyard dollardin ashqan idi. Xitayda ishlarning adil bir terep qilinmasliqidin ziyan tartiwatqan we riqabet boshluqi barghanséri tarliship bériwatqan chet'el shirketlirining erzlirige gherb döletler muwapiq hel qilish usuli tapalmaywatqandek idi. Trampning soda urushi qozghishi axirqi hésabta amérikining sewri qachisining toshqanliqi we xitaylarning mahiyitini tonup yetkenlikini körsitip bermekte.

    6. Xulase

    Xitay kültürining assimilyatsiye küchi uyghurlargha kelgende ishlimey qalghan idi. Chünki 2000 yilliq toqunush we qoshna bolup yashash jeryanida eslidila kültür asasi chongqur bolghan uyghurlarda xitay kültürning assimilyatsiye küchige qarta küchlük immunitét peyda qilghan idi. 1949-yili sowét ittipaqi bilen til biriktürüp uyghurlarni öz kontrolluqi astigha alghan xitay hökümiti öz kültürining assimilyatsiye küchige toluq ishinip kelgen bolsimu, uyghurlar yenila özining tilini, dinini we shuningdek bashqa xas kültürini saqlap keldi. Uyghurlarning assimilyatsiye bolmasliqi xitaylarning gherbke qarap dawamliq kéngiyip, ottura asiyani qolgha keltürüsh we u yerlerni assimilyatsiye qilish pilanlirini zor derijide kechürmekte idi. Shu sewebtin xitay döliti jaza lagérlirini qurup uyghurlarni keng kölemde qamash arqiliq, chong we ottura yashliqlarning ölümini tézlitish, yashlarni biwasite jismaniy jehettin yoqitish, qiz ayallarni xitaylar bilen toy qildurush arqiliq xitaylashturush, ösmür balilarni uyghur tili, dini, we kültürini öginish muhitidin üzüp ayrip xitaylashturush pilanini ochuq ashkara ijra qilishqa bashlidi. Démek xitay hökümiti aldirawatatti. Uchur dewri déyiliwatqan bügünki dewrde xitaylarning epti-beshirisi, xitay kültürining mahiyiti haman dunyagha ashkara bolatti. Shuningdin burun qanchilik derijide yutuwalsa shunchilik kéngiyiwélish yenila tarixtin béri xitaylarning kültüri ögitip kéliwatqan yene bir taktika idi.

    Emma bir milyon uyghurning jaza lagérigha solinish xewiri dunyani unchiwala chong ghulghuligha salalighini yoq. Chünki dunya xelqi uyghurlarning béshigha kéliwatqan yoqilish xewpining kelgüsidiki özlirining béshigha kélidighan réalliq ikenlikini téxi chüshinip yetkini yoq. Insanlar özliri hazirghiche nurghun qanliq tejribe sawaqlar arqiliq érishken insani erkinlik we uni qoghdiyalaydighan démokratik tüzülmilerning mahiyetlik düshmining xitay kültüri ikenlikini éniq tonup yételeydiken, uyghurlarning neslimu qurup ketmey, uyghurlarning choqum özini saqlap qalalaydighanliqigha toluq ishinimiz.

    Izahat:

    [1] assimilyatsiye uqumi eslide biologiye ilmidiki kespiy atalghu bolup, melum turdiki janliqlarning noqul biologiyelik mewjutluqini saqlap qélish üchün bashqa bir turdiki janliqqa shertsiz qoshulup kétishini yeni özgirip kétishini körsitetti. Buni kéyin jem'iyetshunaslar köchmenler we diaspora bilen sahibxan jem'iyetning munasiwitini tetqiq qilishta métod qilip qollan'ghan.

    [2] xitayning sabiq reisi Hu Jin Tao ayni yillarda gensu ölkiside melum organning katip xizmitini ötewatqinida shu mezgilde gensu ölkisining bash sékrétari bolghan dölet qurghuchilar qataridiki Song Ping ning közige körün'gen. Shundin kéyin Song Ping uni qollap merkezge kirishige, Jiang Ze Min, Ding Shiao Ping ning ishenchidin qalghanda Hu Jin Tao muddettin burun bash reislik namzati bolup Song Ping ning qollishi bilen Ding teripidin békitilgen.

    Bundaq qilmishlargha qarta eqilliq xitay xelqining jawabi her daim teyyar idi. Ular bu xildiki qilmishlargha qaritilghan tenqidlerge qarta mürisini chiqirip "chong ormanda her xil qush(林子大了,什么鸟都有)" déyishidu. Bu idiom köpinche jem'iyette adettikidin perqliq insanlarning barliqini ipadileydighan bolsimu, emma ishletküchining néme meqsette bu sözni ishlitishi, emeliyette xitayda awam xelqtin emeldarghiche insan jem'iyitidiki mes'uliyettin özlirini élip qéchish psixikisini ipadilep béridu.

    Mesh'el Uyghur Grouppisining Muraji'etnamiliri:
    https://www.change.org/search?q=torc...Uyghur%20Group

  2. #2
    Mertmusa Oghli Guest

    Question "مەشئەل ئۇيغۇر گۇرۇپپىسكىملەر بار؟"

    ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە ۋە خىتاي خەۋپى بىۋاستە خىتايدىن كەلمىگەن ۋە كەلمەيدۇ. ئاخىرقى جۇمھۇرىيەت رەئىسىمىز -ئاتا ئۇيغۇر ئەخمەتجان قاسىمى ۋەسىيىتىدە كورسەتكەندەك: " ئارىمىزدىكى خىتايدىنمۇ بەتتەرساتقۇن، ئىسا يۇسۇپ، مەسۇت سابىرلار..."ۋە ئۇلارنىڭ زامانىمىزدىكى ئەركىن ئىسا، قۇربان ۋەلى، ئابلىكىم باقى ، دولقۇن ئىسا، رابىيە قادىر، پەرھات مەمەت، باشلىق ساتقۇنلاردىن كىلىدۇ. "مەشئەل ئۇيغۇر گۇرۇپپىسى"دىكى ئىسىمسىز ساتقۇن ۋارىسلىرىدىن كىلىدۇ-بۇگۇنگىچە كەلمەكتە.

    ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە ۋە خىتاي خەۋپى بىۋاستە خىتايدىن كەلمىگەن ۋە كەلمەيدۇ. ئاخىرقى جۇمھۇرىيەت رەئىسىمىز -ئاتا ئۇيغۇر ئەخمەتجان قاسىمى ۋەسىيىتىدە كورسەتكەندەك: " ئارىمىزدىكى خىتايدىنمۇ بەتتەرساتقۇن، ئىسا يۇسۇپ، مەسۇت سابىرلار..."ۋە ئۇلارنىڭ زامانىمىزدىكى ئەركىن ئىسا، قۇربان ۋەلى، ئابلىكىم باقى ، دولقۇن ئىسا، رابىيە قادىر، پەرھات مەمەت، باشلىق ساتقۇنلاردىن كىلىدۇ. "مەشئەل ئۇيغۇر گۇرۇپپىس"دىكى ئىسىمسىز ساتقۇن ۋارىسلىرىدىن كىلىدۇ-بۇگۇنگىچە كەلمەكتە. "ئۇيغۇر گۇرۇپپىسى" دىگەن ئىسىمنى قويىۋالغانلار ئۇيغۇرچە ئۇگەنگەن خىتاي ۋە خىتايپەرەس ساتقۇن ئۇيغۇرلاردۇر. بۇلارنى باشقۇرىۋاتقانلار قۇربان ۋەلى، ئەركىن ئىسا باشلىق ئاارىمىزدىكى خىتايلاردۇر.





    Quote Originally Posted by Elbilgin View Post

    Uyghurlar Duch Kéliwatqan Assimilyatsiye we Xitay Xewpi


    Mesh'el Uyghur Guruppisi
    2018-yili 8-ayning 3-küni

    1. Kirish Söz

    2017-yili 11-ayda mesh'el uyghur guruppisi namidin xitay hökümitini jaza lagérlirigha soliwalghan bir milyon uyghurni qoyup bérishke chaqirip özgertish (www.change.org) torida murajetname élan qilduq. Shuningdin étibaren xelq'aradiki ijtimaiy taratqu we médiyalarda bir milyondin artuq uyghurning natsist girmaniyesining jaza lagérlirigha oxshaydighan esliheler ichide uchrawatqan qismetliri heqqide xewerler keng tarqilishqa bashlidi. Buning bilen xitay hökümitining uyghurlarni keng kölemde jazalighudek qandaq öchmenliki barliqi heqqidimu ghulghulilar kötürüldi.

    Uyghurlar özliri yashawatqan zéminni sherqi türkistan dep ataydu. Buninggha qarshi xitay döliti bu atalghuni ret qilidu hemde uyghurlar we ular yashawatqan zéminni özlirining tarixtin bériqi qanunluq térritoriyesi dep qaraydu, shuningdek u yerni shinjang dep ataydu. Ejeblinerliki xitayche bu atalghuning menisi bolsa "yéngi qoshulghan térritoriye" dégendin ibaret.

    Meyli uyghurlar özlirining döliti bolghan sherqi türkistanda yashawatimiz désun we yaki xitay döliti uyghurlar bizning térritoriyemiz ichide désun, ikki ming yilliq qoshnidarchiliqning aqiwiti bolsa 11 milyonluq nopusqa(uyghurlar bu sanni 15-35milyon arisida dep qaraydu) ige uyghurlar xas kültürini yoqitip pütünley xitayliship kétish aldida turmaqta. Xitay hökümiti bolsa némigidur aldirawatatti, tarixtin bériqi öz kültürige tayinip assimilyatsiye qilish pilani üstige zorluq küch bilen assimilyatsiye qilish siyasitini dessitip ashkara ijra qilishqa bashlighan idi. Xitay hökümiti uyghur diyarining hemme yéride keng kölemlik lagérlarni qurup, qisqa waqit ichidila bir milyondin oshuq uyghurni bu lagérlargha "özgertish" üchün yighdi. Bir doklatta déyilishiche, xitay hökümiti 2025-yilgha barghiche 95% uyghurni bu xildiki lagérlargha solash pilani bar iken. Ejeba xitay hökümiti uyghurlargha shunchilik öchmu? Xitay hökümiti bu uyghurlargha öch bolghach, ularni tamamen zorluq küch bilen yoqatmaqchi boluwatamdu?

    Xitay dölitidiki bu özgirishler uning 40 yilliq iqtisadi yüksilishidin kéyin yüz berdi. Bu 40 yildin artuq waqitta gherb döletliri bu dölet bilen nahayiti qoyuq iqtisadi alaqide bolup keldi. Bolupmu amérika ikkinchi dunya urushidin kéyin amérikining dölet menpeetining ikki asasi bolup kelgen insani erkinlik we soda erkinlikini dunyawi tinchliqning asasi dep qarap uni yer-sharida kölemleshtürüshke pütün küchi bilen tirishti.

    Sabiq sowét ittipaqining yimirilishi bilen kommunizm we kapitalizm idéologiye urushi amérika bashliq gherb lagérining ghelibisi bilen axirlashti. Amérika bolsa xitayni iqtisadi jehettin tereqqiy qilsa idéologiye jehettin gherbche démokratiye yoligha mangidighanliqigha ishendi. Shuningdin kéyinki xitay dölitining iqtisadi islahatigha aktip hemkarliship, xitay döliti we xelqining iqtisadqa toyunushini sewrchanliq bilen kütti. Bu kütüsh amérikini her yili import-éksport ishida nechche yüz milyardliq qizil reqem bilen agahlandurghan bolsimu, amérika yenila buni waqitliq mesile dep qarap, xitaydiki siyasiy muhitning özgirishini kütti. Emma xitayda bolsa iqtisadning éshishigha egiship démokratiyening emes, eksiche milletchilik bilen yughurulghan gherbke qarshi chuqan kötürülüshke bashlidi. Hetta xitay döliti iqtisadi menpeetlerge chétip xelq'aragha xitayche diktatora tüzülmisi we idéologiyesini éksport qilishqa bashlidi. Bu ehwallar gherbni ganggiritishqa bashlidi. Bir yaqtin iqtisadi nep üchün xitaygha intilse yene bir jehettin gherbche qimmet qarshini qurban qilip qoyushtin ensirep xitaydin qattiq éhtiyat qilishqa bashlidi.
    Mezkur yazmida uyghurlarning béshigha kéliwatqan réalliqni misal qilip élip, xitay kültürini nuqtiliq yéship bérish arqiliq uyghurlarning hazirqi teqdirining bu dunyaning etidiki köridighan küni ikenlikini yorutup bérimiz.

    2. "medeniyetler toqunushidin" köre xitay kültüri

    Semiol Xentingdon "medeniyetler toqunushi(The Clash of Civilazation)" nezeriyesini otturigha qoyushtin burun, xelq'ara munasiwettiki döletlerning öz-ara küch sinishida hel qilghuch amillar dep qarilip kélin'gini, herbiy, iqtisad qatarliq dölet chégrasini pasil qilghan "qattiq küch" lerdin ibaret idi. Soghuq urush tügigendin kéyin Hentingdon shuningdin kéyinki xelq'arada bolidighan toqunushlarni qattiq küchni asas qilghan toqunushtin, kültür perqi asasi seweb qilidighan chégradin halqighan toqunushlardin bolidighanliqini tesewwur qildi. Uning tesewwuri uzun ötmeyla réalliqta yüz bérishqa bashlidi. Yuguslawiyedek bir kichik dölet din we kültür perqi seweblik, nurghun xelqining ölüshi bedilige 5 ke parchilandi. Dunyaning hemme yéride din we kültür perqliq toqunushlar hazirghiche üzülgini yoq.

    Emma köp sandiki tetqiqatchilar bu nezeriyeni xitay we amérika munasiwetlirige tetbiqlimidi, ularning körüwatqini iqtisadi jehettiki perqler idi. Taki Micheal Pillsbury xitay we amérikida qolgha keltürgen birmunche mexpiy arxiplarni yéshish arqiliq yézip chiqqan "yüz yilliq marafon(The Hundred year Marathon, by Micheal Pillsbury )" dégen kitab xitayning iqtisadi tereqqiyatini bashqa bir nuqtidin, yeni xitayning en'eniwi kültür arqa körünüshining hazirqi siyasitige qandaq tesir qiliwatqanliqini ashkarilidi. Aptor mezkur kitabta xitay dölitining iqtisadta qanchilik yükselsimu, xitaylarning idiyesining özgermeydighanliqi, shuningdek hazirqi zaman démokratik prinsiplardin paydilinip öz xelqige barawer hoquq bérip tinch yashash emes, eksiche küchlen'gende dunyagha xoja bolush qara niyitini ishqa ashurushqa urunidighanliqini, buni kommunistik partiye hakimiyet béshigha chiqqan 1949-yilidin bashlap yüz yil ichide amérikini yéngip dunyagha hökümranliq qilish hoquqini qolgha keltürüshke pilan qilip, hazirghiche shuni ijra qiliwatqanliqini pash qilghan.

    Mezkur kitab amérikiliq siyasiyonlarni xitayning iqtisadta toyunup siyasiy erkinlikke méngishini saqlighach körüwatqan shérin chüshidin oyghatqan. Bu ishqa qarta amérika prézidénti trampning pozitsiyesi alahide jiddiy idi. Buningdin burunqi prézidéntlardin perqliq u her halda saylamda qilghan wedisi boyiche xitay dölitige iqtisadi urushning otini achti. Tramp bu qétim xitay dölitining tomurini tutuwalghandek qilatti. "yüz yilliq marafon" dégen kitabning amérikini qattiq chöchütkenliki trampning xitay siyasitidin körüwalalaymiz.

    Undaq bolsa xelq'ara jem'iyet xitayning qudret tépishidin ensirishi kérekmu? Bu dölet qudret tapsa heqiqeten pütün dunyagha tehdit élip kélemdu? Xitaylarning kültüri heqiqeten tinchliqni xalimaydighan kültürdinmu? Bu soallargha biz uyghurlar duch kéliwatqan réalliqni analiz qilghach jawab bérimiz.

    3. Uyghurlarning pajiesi we xitay kültüri

    Uyghurlar duch kéliwatqan assimilyatsiye krizisini kop sandiki analizchilar kommunistik partiyening byurokrat réjimidin kelgen siyasiy krizisning qoshumche mehsuli, xitayning démokratiyege ötishi bilen bu krizis tügeydu dep qarishidu. Bu xil köz qarash melum asasqa ige bolsimu, emma birinchidin, xitay qachan gherb tüsidiki insanliqni birinchi orun'gha qoyidighan démokratiyege ulishidu biz bilmeymiz; ikkinchidin, xitay démokratiyege atlighan shu mezgilge uyghurlar hazirqidek bir musteqil kimlikke ege toplam süpitide mewjut bolup ulishalamdu biz oxshashla buninggha késip birnéme déyelmeymiz. Chünki aptorning qarishiche uyghurlar duch kéliwatqan assimilyatsiye noqul halda kültür yaki siyasiy assimilyatsiye bolmastin, belki biologiyelik assimilyatsiyedur. Bu xil assimilyatsiyeni téngish bolsa xitay kültürining mahiyiti bolup, bu xil assimilyatsiyeni jan-jehli bilen ijra qilghuchilar bolsa xitay ziyaliyliridur.

    Xitay kültürida ziyaliylar taipisi dunyadiki bashqa herqandaq bir medeniyet we kültür toplimida körülmeydighan bir taipe. Adette ziyaliy uqumi melum jem'iyette bilim qurulmisi yuqiri, erkin tepekkur we musteqil xaraktérge ege insanlarni körsitidu. Bolupmu ularning qilidighan eng muhim ishning biri, öz kültür we toplimigha bolghan tenqidiy pozitsiyesi bolup, bu xil tenqidiy pozitsiye xuddi aghriqni dawalaydighan doxturgha oxshaydu. Emma xitayda xitay ziyaliyliri musteqil xaraktérge ige emes. Ularning bilim élishi peqet imtihan bérip emeldarliqqa tallinish we hökümran'gha sadiq bolush arqiliq öz nopuzi we bayliqi üchün xizmet qilish we pursiti kélip qudret tapsa özi hökümran bolush. Bu xitayda emeldar tallash imtihani yolgha qoyulghandin bashlap 1400 yil ötüp ta hazirghiche xitay jem'iyitide dawamlishiwatqan bilim igileshning tüp mahiyiti bolup kéliwatidu. Xitayda awam puqra arisida mundaq gep bar:" xitayda ikkila türlük adem mewjut bolup, biri textirawanda olturghuchilar qalghini bolsa textirawan kötürgüchilerdur". Shu sewebtin xitay xelqi imtihan üchün tirishmighan balisigha béridighan terbiyesi bolsa " tiriship oqumisang textirawan kötürgüchi bolisen" déyish.

    Emeldarliq imtihanidin ötüp emeldar bolush peqet ishning bashlinishi bolup, bir emeldar bolghan xitay ziyaliysi bir hakimiyet astidiki oxshimighan menpeet guruhlirining ichki ziddiyetlirige arilashmisa yuqiri örlesh tügül bar bolghan mensipidinmu ayrilip qalidighanliqi üchün, ögen'gen bilimlirini emeldar sorunidiki köreshke ishlitish xitay ziyaliylirining kespi bolup qalghan. Ular özi küchep hoquq mensep üchün köresh qilghandin sirt, etrapigha ishenchlik we iqtidarliq ademlerni yighip guruh shekillendürüsh arqiliq bir-biri bilen tirkeshken. Özi élishqa közi yetmigen orun'gha bolsa aldin körerlik bilen "iqtidarliq" dep qarighan ziyaliylarni eng töwen qatlamda bolsimu izdep tépip, shulargha desmaye sélip, ularni özining ustidiki mensepke yölep chiqirish arqiliq öz menpeetini saqlighan. Song Ping ning Hu Jin Tao ni yölep axiri bash reislik ornigha olturghuzushi buning eng tipik misali bolalaydu.

    Xitay ziyaliylirining tarixtin buyan emel sorundiki hiyle-mikirliri we "eqil-parasetlirini"" eng eynen eks ettüreleydighini texminen bundin 100 yil burun xitay ziyaliysi Li Zong Wu teripidin yézilghan "qara qélin pelsepisi[厚黑学]" hésablinidu. Aptor bir xitay ziyaliysi bolush süpiti bilen xitay tarixini yekünlep, xitayning 24 tarixidiki meyli "xelqperwer hökümran" bolsun we yaki "weten söyer qehriman" bolsun hemmisining yaki köngli qara yaki yüzi qélin kélidighanliqini, xitay kültür dairiside chong bolghan her qandaq shexsning könglige putken meqsetlirini ishqa ashurush üchün uning könglining qara, yüzining qélin bolushi shert ikenlikini yazghan. U öz kitabida yekünlep xitay tarixida barliq dangliq shexslerning qariliq we qélinliqning derijisige qarita öz utuqlirini qolgha keltüridighanliqini, qara we qélinliqta pelle bolup uning eng yuqiri pellisi "qarliqta rengsiz, qélinliqta süzük[黑而无色,厚而透明]" bolush kéreklikini, yeni yüriki qara bolsimu uni bashqilargha hergiz bildürmeslik, qara yürgini yaxshi ishlar bilen yoshurup herqandaq bir insanni aldiyalaydighan bolushi kéreklikini, yüzi qélin bolsimu bashqilargha uni bildürmeslik üchün özni aq köngül, köngli yumshaq perishte qilip emeliyette körsiteleydighan bolush kéreklikini yekünligen. Kéyinkiler bu kitabni qayta neshrge teyyarlighanda Mao Ze Dong ni qara qélin pelsepisining yuqiri pellisige chiqalighan dep baha bergen. Bir qisim xitay puqralirimu bu kitab emeliyette xitaylarning ijtimaiy munasiwettiki ish qilish pirinsipini eynen eks ettürgen dep qaraydu. Biz xitayning dunyagha dangliq "36 tedbir" ni analiz qilip körsekla, bashqa insanlar toplimi öz medeniyiti we kültürida insanliqning asasiy dep itrap qilidighan adimiylikni hörmetlesh, yaxshiliq, aq köngüllük, étiqad qatarliqlarning hemmisining xitayda peqet emeldar sorunidiki ziyaliylarning bir-birini putlash we yiqitish we öz yürikidiki qara köngül pelsepisi üchün xizmet qilduridighan wasite we yaki qoral ikenlikini biliwalalaymiz. Xi Jing Ping del "qara köngül pelsepisi" ni wayigha yetküzüp eng yuqiri pellisige yetküzgen we emeliyitide shu arqiliq utuq qazan'ghan bir xitay ziyaliysi.

    4. Xitay kültüridiki heriketlendürgüchi küch

    Bu yerde xitay ziyaliylirini shundaq qilip terbiyelep chiqiriwatqan shu kültür hadisisini analiz qilish tolimu muhim. Adette xitay kültüri özining sümürüsh we assimilyatsiye küchining zorluqi bilen köpligen xitay tetqiqatchilirining qiziqishini qozghaydu. Bolupmu qaysi dölette bolsun "tangliqlar kochisi" dégen yerge barsila u yerdiki meynetchilik we qalaymiqanchiliq ademni xuddi xitayning bir shehiride turghandek hés qilduridu. Xitay xelqining dunyaning nerige köchsun asan özgermeydighanliqi, eksiche yerlik jem'iyet we kültürge chong tesir körsitidighanliqini anglaymiz,körimiz. Bir tipik misal shuki, xili yillar burun amérikida kishiler talla bazirida méwe-chéwe we köktatlarni alghanda qolgha chiqqanni aldighanliqini, ilghap-tallap olturmaydighanliqini, emma kéyin xitaylarning köpiyishige egiship shularni dorap hemme nersini tutup, tilghap, tallap aldighan yerliklerning köpeygenlikini del xitaylarning chet'eldiki tor betliridiki yazmiliridin, ularning özlirining waysashliridin anglap, körüp turuptimiz. Xitaydiki milletler musteqil til we étnik kimliki bilen 56 ge ayrilghan bolsimu, hala bügünki künde musteqil kimliki bar xitaydin bashqa chong milletlerdin uyghurlar bilen tibetlerla qaldi.

    Xitay kültüridiki bundaq sümürüsh küchning yadrosi zadi néme dégen mesilide oxshimighan közqarashlar mewjut bolsimu, emma nopuzluq xitay tetqiqatchiliri buni xitay yéziqigha baghlaydu. Xitay yéziqi hazirqi dunyada birdin-bir istémaldin qalmighan morféma yéziqi(shekli özgergen ergolof yéziqi déyish téximu muwapiq) bolup, bu xil yéziq shekli insan tepekkurini melum bir katégoriye ichide quluplap turidu. Chünki uyghurche we yaki in'glizche tillarda melum sandiki herpni öginip bolup grammatika qaidisi boyiche herpler qoshulup soz, soz qoshulup jümle bolidu. Yeni, herp yéziqi ishlitidighan insanlar herp öginip bolupla abstrakt sözlüklerni yazalaydighan we ishliteleydighan halgha kélidu. Emma xitay tilida herp mewjut emes, peqet her bir taq sözlükni ipadileydighan xet bar, xitaylar bu xetlerni (sözlüklerni) birdin-birdin teqlid qilip yézishni (toghrisi sizishni yaki yasashni) öginishi kérek. Bu yerdiki öginishte teqlidchilik asas orunda turidighan bolghachqa, bu yéziq arqiliq tepekkurini yétildürgen insan abstrakt tepekkurgha intayin ajiz kélidu. Bu yene bir tereptin "ishchan xitay xelqining bashqilar ijadiyitini eynen teqlid qilip yasiyalaydighan" emma öz ixtirasi intayin az bolush sewebini bizge yorutup béreleydu. Bu xil yéziqni asas qilip shekillen'gen kültür insanning insaniy hörlük we erkin tepekkur qilishini ziyanliq dep terghib qilidu we bu jehettin insan'gha "ménila teqlid qil, yéngiliq yaratma" deydighan telimatni tangidu.

    Adette kültür we idéologiye shu insan topining öz mewjutluqini saqlap qalghandin kéyinki tereqqiyati üchün xizmet qilishi kérek. Tereqqiyat éhtiyajini qandurush üchün bu xil kültür we idéologiye dawamliq öz ichidin yaki sirttin bashqa kültürlardin özuq élip toluqlinip turushi, eksiche shu insan toplamning tereqqiyatini boghqanda bolsa jiddiy islahat qilinishi yaki istémaldin qélishi kérek. Bu yerde biz késip éytalaydighan bir yekün shuki, kültür ezeldin insan tereqqiyati üchün xizmet qilishi u insan (toplimi) gha boysunushi kérek. Bu tarixtin buyanqi insaniyet tereqqiyat dawamidiki kültür bilen insanning munasiwiti.

    Emma xitay jem'iyitide bolsa insan toplimi bu kültür üchün xizmet qilidu, yeni kültürning quli bolush hésabigha öz mewjutluqini dawam étidu. Shu sewebtin xitay jem'iyitide ezeldin din, yeni insanni yaratqan bir tebiettin halqighan küchni terghib qilidighan étiqad yaki idéologiye mewjut bolmighan hem mewjut bolushighimu yol qoyulmighan. Buning tüp sewebi, del xitay kültüri ene shu orunni igilep kelgenlikide. U meyli öz ichidin chiqqan bolsun we yaki chettin kirgen bolsun, ezeldin diniy étiqadning yiltiz tartishigha we tarqilishigha imkan bermigen. Xitay kültüridiki öz ichidin yaritilghan Tawism telimatining boghulushi we teng dewrdiki Kong Zi telimatining kéngiyip hökümran idéologiye bolup qélishi shuning tipik misali. Kong Zi telimatning kéngiyishidiki tüp seweb bolsa, del bu idiye bilimi bar kishilerni hökümran üchün xizmet qilishqa terghib qilip, hökümran tebiqisining qollishini qolgha keltürgenlikidin bolghan. Shu sewebtin xitay kültür chembiriki ichide xitay xelqini "textirawan'gha olturghuchi we yaki textirawan kötürgüchi" dégen ikkila taipige ayrip, bir-birige béqinip yashaydighan munasiwetni shekillendürgen. Hoquq tutqan xitay ziyaliyliri bolsa öz hökümranliqini "pelsepiwi asas" lar bilen qollaydighan bu kültürni pütün küchi bilen terghib qilip, uni qollap kelgen.

    Bu xil ehwal bu xil kültürning qollishi bilen hökümran ornigha otken xitay ziyaliyliri arisida éniq bolup, bu kültürge özgirish élip kélidighan herqandaq shey'i mewjut bolmasliqi, yene ochuqraq éytqanda "erkin pikir we musteqil xaraktér" mewjut bolmasliqi, bolupmu "yatlar" bu kültür ichide mewjut bolmasliqi kérek. Bu bizge néme üchün xitaylar tarixtin béri öz hökümranliq astigha kelgen özgiche insan toplimi yaki kültürni "yattin" "özige" assimilyatsiye qilishqa aldiraydighanliqini chüshinish imkaniyitige ige qilidu. Yene xitay ziyaliyliri tarixtin béri tekitlep turidighan "özi yatning köngli yat[非我族类,其心必异]" deydighan chüshenchisidin bu kültürning "yatlar" din qorqidighan, "yatlar" ni paturmaydighan mahiyitini toluq chüshineleymiz.

    Xitay kültürining öz yéziqidiki bu mahiyetlik alahidilikidin özuq alghan tepekkuri boyiche, özige ulashqan yaki özige hökümranliq qilghan herqandaq millet we yaki kültürni özige sümürüp axirda assimilyatsiye qilip keldi. Bu qandaqtur xitay kültüri bashqa kültürlardin ewzel we aliy bolghanliqidin emes. Eng muhim seweb, xitay kültür jem'iyitige hökümran bolghan yat taipe waqti kelgende öz ichidiki hökümranliq talishish köreshliride kim xitay kültüridiki hiyle-mikir rezillikni qanche waygha yetküzüp ögense we ishlitelise, shu text talishish körishide yéngish nisbiti yuqiri bolghan. Ular shundaq bir ichki sewebtin xitay kültürigha egeshkinide özlirimu bu kültürning quli bolup qalghan we axirda pütünley yoqap ketken. Buning bir tipik misali mongghullar we manjulardur. Ottura tüzlenglikke hökümran bolghan mongghullar we manjularning böliki shu péti hökümran qatlimining bashlamchiliqi bilen assimilyatsiye bolup ketken bolsa, ularning esli makani bolghan mongghuliye(xitayning kontrolluqidiki ichki mongghul) we manjuriye xitayning ahale köchürüsh taktikisi bilen assimilyatsiye bolup ketti. Manjuriyeni assimilyatsiye qilghan shexs bolsa 1911-yildiki Shin Hai inqilabidin kéyin sherqi-shimalni qolgha kirgüzüp yerlik padishah bolghan chong militarist Jang Zuo Lin bolup, u sherqi-shimalgha ichkiridin zor türkümde xitay ahalisini köchürüp orunlashturup manjularni az sanliqqa aylandurush arqiliq axirda sherqi-shimalning pütünley xitaylishishini emelge ashurghan. Buningdin biz xitay kültüride qaysi zaman, qandaq xildiki hökümran bolsun, xitay ziyaliysila bolidiken assimilyatsiye qilip yatlarni yoqitish ularning mahiyiti ikenlikini bileleymiz. Buni xulasiligende xitay kültürining yüksilishi peqet özge kültür toplamlirini pütünley assimilyatsiye qilip özige qoshuwélish arqiliq ishqa éship kéliniwatqanliqi we uyghurlarning hazirqi duch kéliwatqan pajiesi emeliyette xitay kültüride bu xil assimilyatsiye qilishning xuddi pile qurti yopurmaq yégendek asta-asta pütün dunyagha qarap kéngiyidighanliqini éniq körsitip turuptu.

    5. Xitay kültürining mahiyiti insanliqqa xatime bérish

    Xitay kültüri insan psixikisigha qandaq tesir körsitidu? Dinni inkar qilidighan bu kültür terbiyelep chiqqan xitaylarning ichki dunyasini ularning emeliyiti bilen analiz qilsaq, bu kültürde yuyunup chiqqan insan yükselgende özni yaratquchi ornigha qoyup xudini bilmey qalsa, gumrahliqqa yüzlen'gende bolsa ittek xarlinip quldek yashap ötüshke teyyar. Xitay klassik eserliridiki "merd-ezimetler", "jahankezdi qehrimanlar" ning merd- batur atilish tarixini yéship körsek, özge kültür qarashlirida munapiqliq, qorqunchaqliq hésablinidighan ölchemler xitay kültüride uning eksini bildüridu. Jin Yang dawinida yolwasni mushtlap öltürgen Wu Song ning emeliyette haraq ichip mest bolup qélip xudini bilmey yolwasni mushtlap qoyghanliqini, mestliktin yéshilip oyghinip yénida yatqan ölük yolwasni körüp qattiq qorqup ketkenliki "su boyda" romanida bar. Yene eyni kitabta shu baturlar choqunup özlirige ataman saylighan "shipaliq yamghur" süpetlik Song Jiang ni élip éytsaq, shunche kop batur choqunidighan bu qehriman yamuldin tutush üchün kelgenlerdin qutulup qélish üchün sarang boluwélip azgalda nijaset yégen. "üch padishahliq heqqide qise" romanida bolsa Cao Sao öyige kelgen eziz méhmanni kütüshke öz xotunini öltürüp ghiza etken. Bashqa kültür buni sherepsizlik, nomussizliq dep bilgen bilen, xitay kültüride bu wasite tallimasliq bilen muddiasigha yetken heqiqiy qehriman hésablinidu.

    Xitay döliti 2001-yili dunya soda teshkilati(WTO) gha resmiy eza bolup kirdi. Bu teshkilatqa kirip ewzel soda imtiyazigha érishish üchün, xitay döliti 15 yil muddet ichide soda teshkilatning qaidisige uyghun halda iqtisadi qurulmisidiki islahat we melum daire ichidiki puqra hoquqigha alaqidar siyasiy qanun islahatlirini püttürüsh, shu arqiliq érishken barawer hoquqqa munasip halda barawer mejburiyetlernimu üstige élishqa teyyar bolush idi. Emma soda teshkilatigha kirip nurghun imtiyazlargha érishken xitay bolsa özi bergen wedilerning köp qismini emeliyleshtürmeyla qalmastin, özining qaidilirini her xil yollar bilen dunya soda teshkilatigha téngishqa bashlidi. Gherb döletliri bolsa xitayning bu xil muamilisi aldida ganggirap qaldi. Chünki soda teshkilatining asasi barawer erkin riqabet qilish arqiliq bir gewde ichide iqtisadi tereqqiyatni qolgha keltürüsh idi. Xitayning riqabetni qandaq chüshinidighanliqi we uni emeliyette qandaq suyiistémal qilidighanliqini emeliyette xitay kültürini analiz qilsa mana men depla ashkara bolidu.

    Xitayning soda alaqisidiki bu xil muamilisini ularning "36 tebiri" dinmu bileleymiz. Buningdin 2ming yil burunqi "eminiye-yéghiliq dewri" de yézilghan herbiy taktika desturi bolghan 36 tebirning xitay kültüridiki tesiri nahayiti chungqur. Xitay dölitide bu kitabni xitaylar awam xelqtin mensepdarlarghiche, shexsi munasiwetliridin, dölet diplomatiyesigiche özleshtürgen. Bu 36 tebir ichide "beyge hiylisi(田忌赛马)" dégen bir taktika bar. Bu taktikining meydan'gha kélishi mundaq, Tianji dégen général xan bilen daim at beygisi qilidiken. At beygisining qaidisi bolup, kélishim boyiche ikki terep atlarni téz yügüridighan, orta hal yügüridighan, yaxshi yügürelmeydighan qilip üch derijige ayrip, oxshash derijidiki atlarni beygige sélishni shert iken. Général Tianji ning atliri omumi süpiti xanning atliridin töwen bolghachqa her qétimliq at beygiside yéngilip qalidiken. Bir qétim Sun Wu isimlik bir herbiy ishlar mushawiri Tianji ge hiyle ishlitishni tewsiye qilip, aldida özining üchinchi derijilik atlirini qarshi terepning birinchi derijidiki atliri bilen beygige sélip yéngilish, andin özining birinchi derijilik atlirini qarshi terepning ikkinchi derijilik étigha, ikkinchi derijilik atlirini bolsa qarshi terepning üchinchi derijilik éti bilen beygige sélishni teklip qilidiken. Tianji bolsa mushawirning ögetkini boyiche bir meydan utturup ikki meydan utup bu beygide yéngip chiqidiken. Général bolsa beygidiki qaidini bilip turup uni buzush hésabigha bu beygide yéngip chiqidu. Bu hékaye xitaylarning néme üchün bergen wedisini buzup, dunya soda teshkilatini qalaymiqan qilip yürüshning sewebini, yeni barawer riqabet qilishni xalimaydighan, erkin barawer riqabettimu rastchil bolmay hiyle ishlitishke adetlen'gen mijezining kélish menbesini toluq échip béreleydu. Soda teshkilatigha kirip 15 yilghiche qaidige chushluq özgirish yasashqa wede bergen xitay dölitide ishlar eksiche idi. Xitay döliti meblighini, téxnikisini közlep, chong wediler bilen ekelgen chet'el shirketliri, éniq bolmighan toxtamlar we ikki bisliq éghizaki siyasetlerdin qaymuqup, tapawiti azlap barmaqta idi. Chet'el shirketliri üchün eng qiyin bolidighini öz shirkitining téxnikisi idi. Xitay dölitining qanunigha asasen chet'el shirketliri melum mezgildin kéyin öz téxnikisining melum qismini shérik bolghan xitay shirkitige ötküzüp bérishi kérek bolsimu, bu téxnikilarning xitay shirketlirining qoligha ötishige héchqandaq waqit ketmeytti. Chet'el shirketliri yéngi bir téxnikiliq mehsulatni téxi bazargha salmay turup, bu mehsulat yaki téxnika xitay bazirigha xitay shirketliri teripidin oghrilinip sélinip bolatti. Oxshash téxnikiliq mehsulat xitay shirketliri teripidin nahayiti erzan bahada sétilghachqa, chet'el shirketliri baziridin nahayiti tézla ayrilip qalatti. Yalghuz amérikila bu xil eqli mülükning qoghdalmasliqidin tartiwatqan ziyini yiligha 600 milyard dollardin ashqan idi. Xitayda ishlarning adil bir terep qilinmasliqidin ziyan tartiwatqan we riqabet boshluqi barghanséri tarliship bériwatqan chet'el shirketlirining erzlirige gherb döletler muwapiq hel qilish usuli tapalmaywatqandek idi. Trampning soda urushi qozghishi axirqi hésabta amérikining sewri qachisining toshqanliqi we xitaylarning mahiyitini tonup yetkenlikini körsitip bermekte.

    6. Xulase

    Xitay kültürining assimilyatsiye küchi uyghurlargha kelgende ishlimey qalghan idi. Chünki 2000 yilliq toqunush we qoshna bolup yashash jeryanida eslidila kültür asasi chongqur bolghan uyghurlarda xitay kültürning assimilyatsiye küchige qarta küchlük immunitét peyda qilghan idi. 1949-yili sowét ittipaqi bilen til biriktürüp uyghurlarni öz kontrolluqi astigha alghan xitay hökümiti öz kültürining assimilyatsiye küchige toluq ishinip kelgen bolsimu, uyghurlar yenila özining tilini, dinini we shuningdek bashqa xas kültürini saqlap keldi. Uyghurlarning assimilyatsiye bolmasliqi xitaylarning gherbke qarap dawamliq kéngiyip, ottura asiyani qolgha keltürüsh we u yerlerni assimilyatsiye qilish pilanlirini zor derijide kechürmekte idi. Shu sewebtin xitay döliti jaza lagérlirini qurup uyghurlarni keng kölemde qamash arqiliq, chong we ottura yashliqlarning ölümini tézlitish, yashlarni biwasite jismaniy jehettin yoqitish, qiz ayallarni xitaylar bilen toy qildurush arqiliq xitaylashturush, ösmür balilarni uyghur tili, dini, we kültürini öginish muhitidin üzüp ayrip xitaylashturush pilanini ochuq ashkara ijra qilishqa bashlidi. Démek xitay hökümiti aldirawatatti. Uchur dewri déyiliwatqan bügünki dewrde xitaylarning epti-beshirisi, xitay kültürining mahiyiti haman dunyagha ashkara bolatti. Shuningdin burun qanchilik derijide yutuwalsa shunchilik kéngiyiwélish yenila tarixtin béri xitaylarning kültüri ögitip kéliwatqan yene bir taktika idi.

    Emma bir milyon uyghurning jaza lagérigha solinish xewiri dunyani unchiwala chong ghulghuligha salalighini yoq. Chünki dunya xelqi uyghurlarning béshigha kéliwatqan yoqilish xewpining kelgüsidiki özlirining béshigha kélidighan réalliq ikenlikini téxi chüshinip yetkini yoq. Insanlar özliri hazirghiche nurghun qanliq tejribe sawaqlar arqiliq érishken insani erkinlik we uni qoghdiyalaydighan démokratik tüzülmilerning mahiyetlik düshmining xitay kültüri ikenlikini éniq tonup yételeydiken, uyghurlarning neslimu qurup ketmey, uyghurlarning choqum özini saqlap qalalaydighanliqigha toluq ishinimiz.

    Izahat:

    [1] assimilyatsiye uqumi eslide biologiye ilmidiki kespiy atalghu bolup, melum turdiki janliqlarning noqul biologiyelik mewjutluqini saqlap qélish üchün bashqa bir turdiki janliqqa shertsiz qoshulup kétishini yeni özgirip kétishini körsitetti. Buni kéyin jem'iyetshunaslar köchmenler we diaspora bilen sahibxan jem'iyetning munasiwitini tetqiq qilishta métod qilip qollan'ghan.

    [2] xitayning sabiq reisi Hu Jin Tao ayni yillarda gensu ölkiside melum organning katip xizmitini ötewatqinida shu mezgilde gensu ölkisining bash sékrétari bolghan dölet qurghuchilar qataridiki Song Ping ning közige körün'gen. Shundin kéyin Song Ping uni qollap merkezge kirishige, Jiang Ze Min, Ding Shiao Ping ning ishenchidin qalghanda Hu Jin Tao muddettin burun bash reislik namzati bolup Song Ping ning qollishi bilen Ding teripidin békitilgen.

    Bundaq qilmishlargha qarta eqilliq xitay xelqining jawabi her daim teyyar idi. Ular bu xildiki qilmishlargha qaritilghan tenqidlerge qarta mürisini chiqirip "chong ormanda her xil qush(林子大了,什么鸟都有)" déyishidu. Bu idiom köpinche jem'iyette adettikidin perqliq insanlarning barliqini ipadileydighan bolsimu, emma ishletküchining néme meqsette bu sözni ishlitishi, emeliyette xitayda awam xelqtin emeldarghiche insan jem'iyitidiki mes'uliyettin özlirini élip qéchish psixikisini ipadilep béridu.

    Mesh'el Uyghur Grouppisining Muraji'etnamiliri:
    https://www.change.org/search?q=torc...Uyghur%20Group

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •