1988-Yili Iyundin bir künlik xatire

Bügün kech bolup tang atsila tarix bolup ketidiken. Künler, aylar, yillar bir-birini qoghlap, Mana birdemdila 1988- yili 15-iyun tarixni 30 yilgha toldurdi. Shu waqitlardiki 20 yashliq balilar bügün 50 yashliq moysipitlar boldi. Shu waqittiki balilarning bügün eynen shu yillardiki yeshigha oxshash baliliri boldi. yillar bek tez ötup ketip baridu. Körgen, bilgen, shahit bolghan mohim weqe, ishlarni xatire qaldurup qoyush, her birimizning bir wezipisi dep qaraymen. Shu seweptin 1988 –yili 15-iyun Ürümchide bolghan 2-qetimliq Uyghur Oqughuchilar herkitining 30 yilliqigha atap shu künde shahit bolghan ishlarning esimde qalghinini yezip qaldurup qoyushni toghra kördüm.
Uyghur tarixidiki 1-qetimlik Uyghur oqughuchilar demokiratik herkiti 1985-yili 12-dekabirda Ürümchide “Shinjiang Uniwersi “tidiki bir türküm oqughucilarning yeteklishi, teshkillishi bilen bolghan idi. Bu herketni tarixchilar, siyasiy tehlilchiler Komunizim Lagiridiki tunji demokiratik herket dep qaraydiken. Uyghurlar tarixidiki mohim dewir bolguch herket deydiken. Uyghurlar tarixidiki tunji ziyaliyliar herikiti, Dunya Tarixida Atom qoralligha qarshi eng chong, eng uzun bolghan namayish digendek xeli köp tebirlerni beriptu. Men bularni anglap, bu tarixiy herketke qatnashqanliqimdin ghurur tuydum.
Bu herketning toluq jeryanini uning yetekchiliri we teshkilligüchiliridin biri Nuri Musabay (Nurmemet Musabay ) aka nahayiti tepsily, etrapliq eslime qalduruptu, facebooktin oqup, shu künge qaytip barghandek bolup qaldim. Allah razi bolsun.
Nuri Musabay aka eslimiside 1980-yillardiki wetinimizning weziyiti, Uyghur oqughuchilarning hal – ehwali heqqide etrapliq bir chüshenche beriptu.
Nuri Musabay aka shu dewirning hayat qehrimani. Tarix yaratqan bir shexs.
Alla tenini salamet qilsun. Uzun ömürler ata qilsun.

1987-yili yazgha kelgende, 12-decabir Oqughuchilar herkitini qozghighan, yetekligenler bir-birdin oqush püttürup, mekteptin ayrildi.
1985-yili dekabirdiki namayish tügigendin keyin, mekteplerdiki sisyasiy ügünüshler kücheytilgen idi. Hökumetning, mektep rehberlirining Uygur Oqughuchilargha bolghan nazaritimu kücheytilgen idi. Oqughuchilarning Putun paaliyetliri mektep rehberlikining kontrolluqida bolidighan boldi.
Uyghur oqughuchilarning milliy roh bilen echilip sayrashlirimu mektep rehberlikining kontrolliqida bolidghan boldi.
1987-1988-yilliq oqush yili bashlandi. 1987-yili küzde mektep rehberkikining tertipke selip teshkillishi we bashqurishi bilen “ Shinjiang Uniwersi “tida burun bar bolghan sheriyetchiler Kurchigi (guruppisi), yazghuchilar Kurchigi, edibiyat-sen’etchiler Kurchiqi digendek Uyghur oqughuchilar guruppliri birleshtürülüp: “Shinjiang Uniwersity oqughuchilar pen - mediniyet aqartish uyushmis” (aqartish Uygushmisi) qilip teshkillendi. Mektep Oqughuchilar Uyushmisi buninggha mes’ul idi.
Bu Pen-Mediniyet aqartish uyushmisining paaliyetliri nahayiti yahshi boldi. 1987-yili axirlashqan 1988-yilning kirishidiki qishliq tetilde bu Uyushmining ezaliri öz yurtlirdiki Uyghur maaripining ehwalliri heqqide izdinish, tekshürüsh elip berishke tapshuruldi. Qishliq tetildin kelgen bu Uyushmidiki bir qisim balilar heqiqeten yaxshi bir tekshürüsh doklati teyyarlap kelgen idi. Meketp rehberliki, maarip nazariti we Aptonum rayonning bir qisim rehberliri qatnashqan bir yighinda ular toplap kelgen tekshürüsh doklati tonushturuldi. Ularning doklatida Uyghur maaripi “ azatliqtin keyin “ keynige chekingen. Turpan, Ghulja, Börtala qatarliq sheherlerde tekshürüsh elip barghan balilar bu sheherlerdiki Uyghur mekteplerning sanining azlap ketkenliki, Uyghur mekteplerning binanilirining kopinchishi “ azatliqtin burun “ selinghan, berpa qilinghan mektepler ikenlikini, “azatliqtin keyin” bu sheher –yezilardiki Uyghur mektepliride Hich bir yengiliq, yaki yengilash, tereqqiyatning bolmighanliqini sanliq melumatlar bilen chüshendürdi. Bu sheher – Yezilardiki Uyghur mekteplirining iqtisadiy ehwali, oqutush esliheliri, binaliri, oqush-oqutush sharaitliri we iqtisadiy ehwalllirini Shu Sheher-yezilardiki Xittay mektepliri bilen birmu-bir selishturush elip barghan idi.
Netije Uyghur maarip we mekteplirining yuqarqi sahadiki ehwali “azatliqtin keyin” chekingen. Xittay mekteplirining sani nechche hesse kopeygen, Xittaylarning oqu-oqutush sharaitliri, mekteplirining qurulushliri Uyghur mektepliridin nechche hesse yaxshi ikenliki bir-birlep selishturulup ötildi.
Bu doklatni anglighan mektep, nazaret we aptonom rayonning rehberlirining chirayliri özgerdi. Bir nechche heptidin keyin bu doklatni teyyarlap kelgen oqughuchilar bir-birler chaqirlip, ularning doklatlirini hökumet biz tekshürüp baqimiz dep eliwadi we bu ishni jimiqturiwetti.
Biz simsiz fizika ( wushiandian) fakultet 85-yilliqning oqughuchiliri iduq. 7 qewetliq Fizika binasida Xittay, Uyghur bolup aran 10 nechchila sinip oqughuchiliri bar idi. Binaning köpunche öyliri tejirbexana idi. binaning her bir qewitiining ikki teripide xala bolsimu, emma her ikki -üch qewette bir xala ochuq idi. Biz Uyghur oghullar Xittay oghullar bilen 6-qewettiki bir xalani teng qollinattuq.
1988-yili 6- ayning ikkinji heptisining melum bir kün biz xalagha kirginimizde xalaning ishigige xittayche qilip :
--“ Uyghurlarning erlirini qul, Qizlirini xotun qilayli”, digen yazmini körduq. Biz hemmiz qattiq achchiqlanduq, bashqa siniptiki Uyghur ballarghimu diduq, ularmu kelip kördi. Fakultet mesuligha diduq , keyin mektep rehberlikigimu yetkuzduq. Hich bir sada kelmidi. Yataqta bashqa fakultet oqughuchilirighimu diduq. Shuning bilen 1988-yili 15-iyun küni biz 85-yilliq simsiz Fizika fakultetning baliliri heliqi Uyghurlargha qarita haqaret sozi yezilghan xalaning ishikini sökup elip, fizika Fakultetidkiki bashqa siniplardiki Uyghur oqughuchilarni bashlap deslep Fizika Fakultet binasi aldigha yighilduq, bu yerde Fakultet rehberliri bilen bir az munazirleshkendin keyin, sanimizmu xeli köpeydi. Keyin Mektep Kütüpxanisi aldidiki maydandagha toplanduq. Bir mezgildin keyin bu meydangha yene heli köp oqughuchilar keldi. Mektep rehberlirimu keldi. Ular bu ishni bir terep qilimiz dep, bizni derislirimizge ketishimizni buyridi. Biz buni yazghanni derhal jazalashni telep qilduq. Mektep rehberliri bilen talash-tartish boldi. Biz ularning yalghan wedilirige ishenmey, namayish qilimiz dep tizilip kochigha chiqip kettuq.
Texminen 300-400 dek Uyghur oqughuchilar 1988-yili 6-ayning 15-küni “Shinjiang Uniwersiti” din yolgha chiqip, Tibbi Inustut aldidiki güllik aylanmighiche barduq.
Namayish jeryanida Nefit inustuti, Sanaet inustuti, Tibbi inustuti we Pidago inustutidin bir qisim oqughilar kelip topimizgha qoshuldi. Biz Tibbi inustut aldidiki gülluk chembirekni aylinip kelgen yolimiz bilen “Shinjiang Uniwersiti” ge qarap mangduq. Bashqa inustutning oqughuchiliri Qizil tagh soda sariyining etrapigha kelgende asasen qalmidi, hemmisi qaytip ketti. Biz “Shinjiang Uniwersiti” din yolgha chiqqanlar kechte gugum chüshüshtin burun mektepke qaytip kelduq. Mektep Kütüpxana aldida bir az turduq, keyin hemmimiz tarqap kettuq. Shuning bilen bu bir künluk namayishimiz axirlashti.
Biz hemmimiz 1985-yili 12-dekabirdiki we uning dawami bolghan 19- dekabirdiki namayishlargha qatnashqan, namayishning qandaq bolidighanliqini obdan bilettuq. Lekin bu 15- iyundiki namayishimiz 12-dekabirdikidek heywetlik bolmidi.
Chünki:
1. Bizning bu namayishimiz milliy hessiyatimizgha tekken shu bir jümle sözge qarshi isyan qilghan namayish idi.

2. 15-iyuldiki bu namayishimiz hich bir halda 12-Dekarbirdikidek bir-ikki kün awwal mexpiy yighinlar echilip teshkillik, aldin pilanlinip teyyarliq bilen qilinghan namayish emes idi. Peqet Fakultet, kütüpxana aldida mektep rehberliklirii bilen bolghan munazirde mektep rehberliki bizni qayil qilalmighanliqi üchün, biz kochigha chiqip namayish qilghan iduq.

3. Gerche hemmimiz 12- dekabir namayishqa qatnashqanlar we körgenler bolsaqmu, lekin bizning shu bir xalaning ishigidin bashqa hich bir lozunkimiz yoq idi. Chünki bu namayish shu Fizika Fakultet simsiz telegeraf sinipining oqughuchlirining pidakarliqi bilen peyda bolghan bir namayish idi.


4. Sanimiz bek az idi. aran 300-400 oqughuchi “Shinjiang uniwersiti” din qozghilip chiqqan iduq. Keyin bashqa mekteplerdin, kochilardin qoshulghanlar bilen sanimiz 500-600 etrapida bolgha idi.
5. Bizning bu namayishimiz tar dairilik, teyyarliqsiz, ushtumtut bolghan namayish bolghachqa, Urumchidiki bashqa mekteplerning oqughuchiliri bilelmigen. Hetta “Shinjiang Uniwersiti”diki köp sandiki oqughuchilarmu bu ishtin bixewer idi. Shunga bu namayishni wetendikiler bilmeydu. Hetta shu dewirdiki aliy mektep oqughuchilirimu bilmeydu.

6. Bizning 12-dekabirdikidek Hokumetke sunidighan nechche türlük siyasiy teleplirimiz yoq idi. Peqet milliy kemsitishke qarshi namayish idi. Shunga biz kocha aylinip udul mektepke yenip kelduq. Xeliq meydanida , hokumet aldida toxtimiduq. Bizning bu namayishimiz 12-dekabir namayishidek televizor, gezitlerde selbi herhet dep tenqid qilip bolsimu berilmidi.

Bezide ishlar oylimighan yerdin chiqip qalidiken. 1985-Yilliq simsiz telegrap kespining balliri bu nowetlik namayishning jidilini chiqarghanlar idi. Biz u Xalaning ishigini qomurup elip, Fakultet Oququchilar Uyushmisining mesullirini we “Pen- Medaniyet aqartish Uyushmisi” ning mesullirini bashlap awal Fizika Fakultet alididiki meydangha keyin Mektep kütüpxana aldidiki meydangha kelgen iduq. Meqsitimiz bizning bu naraziliqimizni bu oqughuchilar wekilliri mektep rehberlikige yetkuzsun digen meqsette idi. Shu sewebtin biz shu waqittiki “Pen- Madaniyet aqartish Uyghushmisi” ning mesulliridin Fizika Fakultitdin Waris Ababekri, Dolqun Isalarni elip barghan iduq. Keyin Kütüpxana aldigha uyushmining bashqa mesulliri we ezalirimu kelip toplanghan idi. Biz Waris Ababekri we Dolqun Isa bilen bir binada bolghachqa, xalaning ishigini elip ularning aldigha berip :
--Siler Uyushmining mesulliri bolghandikin siler bu ishqa bashlamchi bolishinglar kerek dep, ularni aldimizgha selip aparghan iduq. Epsus ming epsus biz ularning jazalinishigha sewebchi bolup qalduq.
Waris Ababekri bilen Dolqun Isa yemigen mantining pulini toligendek jazalinp qaldi.
Bular ishning beshida yoq idi. Bizning teklipimiz , tapa-tenilirimiz we mejburlishimiz bilen iza tartiplam bu ishqa qatnashqan idi. Ular mektep rehberliki teshkilligen bir Uyushmining mesulliri turup, mektep rehbarliki bilen masliship namayishni tosiyalmidi, namayishning alidini alalmidi, eksinche biz bilen birge namayish qildi. Shu sewebtin putun Gunahni shulargha artip, ikkisini mekteptin qoghlandi qildi.
Bizning siniptiki ballar shu waqitta bek köp epsuslanduq we xijil bolduq. Emma amalimiz yoq idi. Hetta bizni soraq qilip kelgen mektep rehberlikige bolghan ehwalni eynen anglattuq. Meqsidimiz ularni aqlap, qutuldurup qelish idi.
Lekin bilmiduq, bizge agahlandurush jazasi berdi, lekin bu ikkisini 1988-yili 7-ayda oqush tügeshtin burun mekteptin qoghliwetti.
1988-yili 9-ayda yengi oqush mewsumi bashlandi. 1988-yili küzde yengi oqush bashlanghanda, Waris Ababekri bilen Dolqun Isa ikkisining Beijinggha barghanliqi, Dolqun Isaning Beijing Milletler Inistutigha Englishche oqushqa kirgenliki, emma Waris Ababekrining qobul qilinmay, Ürümchige qaytip kelgenlik xewirini angliduq.
Bizmu 1990-yili Oqush putturup, yurtlirimizgha kettuq. Ariliqtin 5-6 yil ötkende sawaqdashlar Ürümchide yighilduq. Shu waqitta Dolqun Isaning Beijing Milletler inustutida Englishche Ügengenliki we Beijingda bir mezgil Ashxana echip Tijaretchi bolghanliqi, keyin Türkiyege ketip, u Yerde bölgünchilik herketliri qiliwatqanliqi heqqidiki mish-mish geplerni angliduq.
Keyin Huda bizgimu chetelge chiqishni nisip qildi. Chetelge chiqqandin keyin, putun ishlardin toluq xewerdar boldum. Wetende qalghan sawaqdash, dostlargha telefon qilghanda oqughuchiliq waqitlarni esligen, seghinghan bolup turup:
- 1988-yili 15-iyundiki ishlardin anche xijil bolmanglar. chünki shu waqitta bizning u kishini sinipidin elip, aldimizgha selip, mektep kütüpxanisi aldidiki meydangha aparghinimiz, arqidin biz bilen bille kocha aylinip namayish qilghini uning uchun paydiliq, shereplik bir ish boluptu.
U hazir katta bir inqilapchi bolup atiliptu , -- dep ularning konglini aram tapquzdum.
Bugun shu 15-iyun künige 30 yil bolide. Bu 30 yilda shu künki namayishqa qatnashqanlardin, shu künning shahidliridin bir qisimliri u alemge seper qilip ketti. Köpünchisi wetende, lekin ular bu kün heqqide eghiz achalmaydu. Men erkin dunyada bolghandikin bu kün heqqide özem ishtirak qilghan we shahid bolghan bu herketning esli weqelikini ewladlargha qaldurup qoyush üchün bu qisqa tarixni yazdim. Tarix chinliqi, rasliqi bilen tarix bolidu. Tarixni shu tarixni yaratqanlar yazsa, u tarixning chinliqi, toghriliqi teximu yuqiri bolidu. Tarix eynen yezilishi kerek. Tarixqa mubalighe qoshulmasliqi, saxtiliq qilinmasliqi, yalghanlar qoshulmasliqi kerek. Tarix real melumatlar bilen yezilishi kerek. Andin uninggha qarita yorumlar yezilsa teximu yaxshi bolidu.
Shu waqittiki zamandashlarning hemmisige salametlik tileymen.