+ Reply to Thread
Page 1 of 4 123 ... LastLast
Results 1 to 10 of 35

Thread: Sayahet Xatirisi - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (4)

  1. #1
    Unregistered Guest

    Default Sayahet Xatirisi - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (4)

    Sayahet Xatirisi
    - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (4)

    Sayahetchi



    4. Uyghurlarda Taziliq

    4.1 Kishilik Taziliq

    Shexsi taziliq bir kishining saghlamlighi bilen munasiwetlik bolupla qalmastin, belki shu shexisning ailisi hetta shu shexis teweluq bolghan itnik guruppa bilenmu zich munasiwetlik dep qarilidu. Bolupmu, weten'ge oxshash milliy ochmenlik we kemsitish kuchluk jaylarda, shexsi taziliq bolsa, bir milletning sapasi we kulturige baha biridighan bir amil bolup, shu milletning jemiyettiki orni we hormitigimu zor derijide tesir korsitidu.

    Men ezeldin Uyghurlarni kishilik taziliqqa nahayiti itawar biridighan millet dep qarayttim. Likin, mining bu xil kichigimdin shekillinip qalghan koz qarishim kopligen waqitlarda inkar qilinishqa uchraytti. Bolupmu bu qitimqi weten'ge qilghan sepirimdiki kechurmishlirim, mining bu en'eniwiy koz qarishimgha melum derijide tuzutush kirguzushimge sewepchi boldi.
    Mining bir sawaqdishim bolup, u hazir Urumchidiki melum bir ali mektepte oqutquchiliq qilidu. Uning iytishiche, u Uyghurche we Xitayche siniplirigha deriske kiridiken. Bu sawaqdishim Uyghur oqughuchilirining tazilighi ustide tohtilip, towendiki ehwalni sozlep berdi.

    Uning diyishiche, bezi kunliri oxshash bir sinipta 4 sa'et deris bolup, aldinqi 2 sa'et Uyghur ballargha, kiyinki 2 sa'et Xitay oqughuchilargha deris otushke toghra kilidiken. Uyghur oqughuchilar deristin chushkendin kiyin, Xitay oqughuchilar sinipqa kiripla, sinipning sisiqlighini eyipliship dirizilerni ichishqa bashlaydiken. Shuning bilen birge, Xitaylarning bezi-bir Uyghurlarning tazilighi heqqidiki haqaret sozliri uning qulughigha kirip qalidiken. U sawaqdishim Uyghur oqughuchilirining tazilighining konguldikidek emesligini itirap qilip, "Dostum," didi biraz oylinip turup, "eger sen Uyghur siniplirigha bolupmu yaz pesilliride kirip qalsang, bir xil ter purawatqanlighini his qilisen. Uning ustige qiz oqughuchilirimizning upa-ettirlirige terning purighi qoshulup, ademni bir xil rahetsizlenduridighan mohit peyda bolidu." Arqidinla, "Ilgiri Xitaylar bizni qoy goshi puraydu deytti, hazir qoylarning 'turmushimu yaxshilinip' ketkeshke, goshimu purimaydighan boldi. Biraq, bizdiki puraq yenila tugumeywatidu." dep qisturup qoydi. Men arqidiki qisturmisigha ozemni tutuwalalmay qa-qaqlap kulup kettim. Andin, "Mektiwinglarda burun biz oquwatqan mezgillerdikidek, monchilargha chushush yenila tes ohshimamdu-nime?" dep sorudum. U qapiqini turup turup, "Nedikini deysen qirindishim. Hazir shunchilik qolayliq. Hetta, nurghunlirining yitiwatqan oyliridimu monchiliri bar" didi. Arqidinla, "Sen mektep ichini aylinip kor. Ottura Asiyadin kelgen oqughuchilar nurghun. Ularning yinidin otup qalsang yiqimliq ettirdin bashqa hichnime purumaydu. Men Uyghur oqughuchilargha, shara'itlarmu toluq bolghandin kiyin, pat-pat monchilargha chushup, kishilik taziliqliringlargha diqqet qilinglar, bolmisa yat milletlerning aldida set bolidiken disem, bir nechchisi tengla 'Xitaylar ozlirimu sisiq, ularning gep-sozlirige alche pisen qilip ketmeng' dewatidu" dep heyran bolghanlighini iytti.

    Yene Urumchidiki hikaye idi. Birsining iytip birishiche, bir kuni kilishken ikki Uyghur ayal bir TAXI ni tosup, mashinigha chiqiptu. TAXI chi Xitay iken. U Xitay TAXI chi 100 mitirche mangmayla u ayallarni chushuruwitiptu. Bu ehwalni bayqighan arqidin kelgen Uyghur TAXI chi ichi aghrip, u 'bichare' ayallarni saptu-de, 50-60 mitir manga-mangmayla ularni mashinidin ittitip chushuruwitiptu. U TAXI shopurining kiyin bashqilargha iytip birishiche, u ikki chirayliq yasiniwalghan ayallar shunchilikmu sisiqkin, mashinining ichide olturghinimu bolmaydiken. Dimek, ular gerche ettirlirini yadigha yetkiche chichiship, ozliriche shunchilik chirayliq yasiniwalghan bolsimu, uzun waqit 'aldirash' munasiwiti bilen monchigha 'chushush'nimu untup qalghan iken.

    Burunlarda bolsa, shara'it yoqni bana qilattuq. Hazirlardichu, chet yizilarni hisapqa almighanda hemmila yerde digidek monchigha oxshash kishilik taziliq wastilirini tapqini bolidighan tursa, yene nimilerni bana qilidighandimiz. Elwette, 'soghimiz iship kitidu' ni bana qilidighanlirimizmu az emes. Eger soghi iship kitidighan bolsa, Yaponiyiliklerning soghi iship, mangalmay qalghan bolatti-ghu deymen.

    Bir kuni yene shu Urumchide, melum bir sen'et mektiwining oqutquchisi bilen kechlik tamaqta birge bolup qaldim. Mining nezirimde, guzel sen'et oqutquchisi uning ustige pirofisur bolghandin kiyin elwette taziliq jehetlerde gep yoq idi. Emeliyettichu? Ristoranning tamaq ustili bekmu tar bolghachqa, tamaq ustilidiki hemmeylen qachidighan yer tapalmay qalduq. Bedinidiki ter purighigha ighiz purighi qoshulup etraptiki ademlerni bekmu bi'aram qildi. Bu oqutquchigha nime soghaq qilidighandu? Sumu yaki pakizliqmu?

    4.2 Ammiwiy Jaylardiki Taziliq

    Urumchining Dawan royonida nurghun turalghu binaliri berpa qilin'ghan bolup, ularning kopinchisi Uyghur karhanichiliri teripidin silin'ghan iken. Bu binalardiki oylerni sitiwilip olturiwatqanlarmu kopinchichi Uyghurlar iken. Eshu aililikler binalirining ichide melum bir bina bolup, lahiyesimu, supitimu xilila yashshiken. Buningda turiwatqanlarning kopinchisi Hotandin kelgen sodigerler we puli bar Uyghurlar iken. Bir uqurmenning iytip birishiche, bu binaning lifitige kirse kichik teret puraydiken, hetta bezi qewetlirining karidorliri chong teretmu puraydiken. Bu binadiki bezi oy igiliri, dinniy itiqati nahayiti 'kuchluk' kishiler bolup, ularning qarishiche, sugha teret qilsa yaman bolidikenmish. Dimek, binalardiki pakize, suda tazilinidighan xaleler bu 'Uyghur' largha muwapiq kelmeydiken. Netijide, bu kishiler hajitini binaning karidorliri we lifitlirigha oxshash udul kelgen yerde chiqiridighan boluwalghan.

    Bir kuni Urumchi 'Ittipaq Tiyatiri' aldidin otup kitiwatattim. U jay hazir yer asti tomuryoli yasiliwatqanlighi uchun, nahayiti qalaymiqan idi. Del Tun'gan michitining aldigha kelginimde, bir bishidin ayighighiche oruniwalghan yash ayalning balisini chong teret qildurwatqinini korup qaldim. Etrapi intayin qista-qistang bolup, ashu ademler arisida hichqandaq eynenmestin balisini hajet qilduriwatatti. Bu xil ehwalni ilgiri xewerlerde korgentim. U bolsimu, chet'ellerge sayahetke chiqqan Xitaylar ballirini ali magazinlarning aldida chong teret qilduriwatqan korunushlerti. U korunushlerni korup bekmu yirgen'gentim. Emdichu? Oz Uyghurimizning ademler topi ichide qiliwatqan herkitige qarap nime diyishimni bilmey qaldim. Dawamliq shimalgha qarap mingip, 'Ittipaq Soda Sariyi' aldidin 20-30 mitir otkunumde, bir xil sisiq puraq mini jelip qildi. Inchikilep qarisam, burunqi kocha aptubusi bikitining etrapi chong-kichik teretler bilen 'bizelgen' bolup, usti ochuq ammiwi halegila oxshap qalghan idi.

    Turpandi kunler idi. Bir kuni ettigenlik nashta uchun bir Uyghur ashxanisigha kirip qalduq. Bu ashxana binalar arisidiki bir qewetlik Uyghur uslubidiki qurulush bolup, sheherning xilila merkizige jaylashqan idi. Ashxanida ashpezni qoshqanda 3 kishi bar idi. Ashxanigha yiqinlishishimiz bilenla, uchilisi orunliridin turushup ashxanigha teklip qilishti. Ashxanida, nashta waqtidin otup ketkeshkimu bashqa xiridarlar korunmeytti. Biz chong yolgha qarap turghan lapasning astida olturmaqchi bolduq. Lapasning astigha bir nechche ustel qoyulghan bolup, ustide yep iship qalghan qamaq qalduqliri we surtup tashliwitilgen qol qeghezliri domulap yatatti. Ustel usti shunchilikmu topa bisip, mayliship qardap ketkenkin, kishige yillarche surtulmigendek tuygha biretti. Ustelning asti we etrapigha qarisingiz u-bu nersiler kozungizge chiliqip, xatirjem ghizalinalmayttingiz. Shundaqtimu, birinchidin kirip qalduq, ikkinchidin Uyghur ashxanisi bolghashqa, ozimiz tazlaydighan yergiche taziliwitip, ettigenlik tamaqtin hozurlanduq diyelmisekmu nashtilinip qaytip chiqtuq. Chushunelmidim, ashxanida 3 xizmetchi bar, uning ustige hemmisi qilidighan ishi yoq yan-phonliriini oyniship olturushidu. Nime uchun xiridarlar qaytqandin kiyin tazliwitishni oylimaydighandur? Xiridarlar bolmighanda, purset bilip, ashxanining tazilighini qilish normal ehwal emesmu!. Uning ustige, tamlirini chirayliq aqartip, ustel-orunduqlirini pakize tazlap qoysa, xiridarlarnimu koperek jelip qilidighu deymen. Bulargha nime ziyan yaki ighir kiliwatqandur?

    Yene Turpan idi. Turpanning qum arshingi dise Uyghurlar arisida bilmeydighini yoq diyerlik. Ilgiri qum arshangning qandaqlighini korup baqmighanlighim uchun, birersini korup baqqim kilip qaldi. Shuning bilen, dostlirim bilen birge Yarghul yizisidiki qum arshanggha barduq. Bu qum arshang, bashqiche qilip iytqanda qum dowisi, bir tuyuq kochining ahirigha jaylashqan bolup, kochining ahirqi teripidiki bir nechche aililer qumgha chushkuchilerni yataq bilen teminleydiken (tamaqni oz ichige alghanda her bir kishining kunligi 60 YUAN). Qum dowisining kolimi bekmu keng emes bolup, u yer-bu yerde kunluklirini tikliship, qumgha chushiwatqan er-ayallarni korgini bolatti. Qumning renggi kulreng bolghashqa, qumning ustige chapliship qalghan yaki uchup yurgen qeghez we plastiklar, shuningdek ichip tashliwitilgen potilkilar kozingizge derhanla chiliqatti. Dihqanlar teripidin bashqurulidighan yataq oylerde, gerche moncha we ashxaligha ohshash asasliq esliheler herhalda bar bolsimu, tazilighi kishini razi qilalmaytti. Uning ustige, bezi ademler 'qum arshanggha chushkende arqidin monchigha chushse bolmaydu' dep qarighashqa, yataqlarning taziliq ustidiki mes'uliyiti oy igisidimu yaki yatquchilardimu bir nime diyis tes idi. Likin, bu yerde shughunisi iniqki, yataqlar bilen teminliguchilermu, shuning bilen bir waqitta yataqlarda yatquchilar yeni qumgha chushkuchilermu hemmisi digidek Uyghurlar idi.

    5. Ristoranlarda

    Wetende ristoranlarning turi we derijisimu kop bolup, kishilerning oxshash bolmighan ihtiyajlirini qandurup kelmekte idi. Menmu ozemning oxshash bolmighan ta'am we mohitlargha bolghan qiziqishimning hoddisidin chiqish uchun, adettiki puxralar kiridighan erzan ashxanilardin tartip baywetchiler kiridighan qimmet ali ristoranlarghiche qedem teshrip qilip baqtim. Bu yerde shuni tekitlep otush kirekki, hazir wetendiki jumlidin Urumchidiki Uyghur ristoranlirining mutleq kop qismi 'heqiqi musulman'che ashxanilargha aylan'ghan bolup, haraq-sharap istimal qilish men'iy qilinidiken. Emma, chet'eldin kirguzulgen 'ispiritsiz' shampanlar bilen teminleydighanlighi uchun, yenila igiz pashniliq istakanlarni koturuwilip, xuddi haraq-sharap istimal qiliwatqandek 'Xoshe' qilishalaydiken. Eger, piwe-haraqlargha hewisingiz bolsa, Dawan rayonidi 'Yawropa' bazirigha birip istimal qilsingiz bolidiken. U yer Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayon bolushtin sirt, nurghunlighan Turuk mallirini satidighan magazinlar, ristoranlar we qawaqhanilar bolup, bazar kech sa'et 12 lerdin kiyin'giche dawam qilidiken.

    Ali ristoranlarning her qandighigha kirsingiz, aldi bilen aldingizgha ilip kilinidighini, bir istakan qaynaq su idi. Bu, elwette qaynaqsu uning ustige istakanda bolghashqa qiziqlighidin derhal ichish mumkin emes idi. Men deslepte, qizziq qaynaq su bolghandin kiyin, arqidin xaltiliq chay berse ozimiz silip ichidikenmizde dep, heyran bolup olturdum. Yeni, bu bir xil yingiche chay birish usuli ohshaydu dep oylaptimen. Emeliyette xatalishiptimen, eslide ashu quruq qaynaq suni ichidikenmiz. Yeni u, ristoranning mihmanlarni kutuwilish ichimligi iken. Bir kuni men zadi heyrinimni basalmay, kutkuchi qizdin, "Nime uchun qaynaq su birisiz?" dep sorudum. Kutkuchi eksinche mining so'alimgha heyran bolup, "Kutuwilish ichimligi." didi. "Bu qaynaq suni qandaq ichimen?" didim men arqidinla. U qiz "Men sizge ichkizip qoyamdin-endi." dimidiyu, manga qarap nime diyishini bilelmey qaldi. Kiyin anglisam, qaynaq su ten-salametlikke paydisi barkenmish. Bu turdiki ali ristoranlarda ustellerning ustidiki qacha-quchilarning orunlashturulushi gheripche bolup, wilka we qoshuqlar qoyulghan, elwette beziliride chokilarmu bar idi. Emma, chong tehside ilip kilin'gen ta'amlarni usidighan qisquch yaki chong qoshuq kemchil idi. Netijide, yenila shexsi qoshuqlarni ishlitishke toghra kiletti. Hetta, bezide Xitaylarning aditi boyiche hemmeylen chokilirini uzartiship ta'amlarni ighizlirigha sunushqa toghra kiletti.

    Ali ristoranlardiki kutkuchilerning mulazimitide gep yoq diyilsime, yenila bir nerse kamliq qilatti. U bolsimu, kutkuchilerning kulumsirep turghan xushxuy chirayi idi. Biz Uyghurlar ezeldin bir 'xushxuy kultur'ning igisi bolup, nahayiti mihman dost we kulke-chaxchaqlardin ayrilmaydighan millet iduq. Shundaq bolghanlighi uchunmu, mihmanlarni kutuwalghinimizda, meyli qandaq shara'itta bolsun chirayimizdin kulumsiresh uzulmeytti. Likin, bu ali ristoranlarning kutkuchilirining chirayidin hichqandaq Uyghur kulturining sayisinimu tapqini bolmaytti. Kutkuchi qizlar, gerche kilishken we chirayliq bolsimu, chirayliri tartiship qalghan bolup, kishilerge hergizmu 'xosh kepsiz' tuyghusi bermeytti. Bu xil xushhuysizliq peqet Xitay kulturining alahidiligi bolup, uning Uyghur kulturige qanchilik derijide singip kirgenligini koruwalghini bolatti.

    Ghuljidiki melum bir ristoran idi. Bu ottura derijilik (bahasi bekmu qimmet emes) ristoran, sheher etrapigha jaylashqan bolup, haraq-sharap istimal qilishqa bolatti. Ristoranning sirti gerche alahide bolmisimu, ichining mohiti nahayiti yaxshi we pakize idi. Biz bir nechchimiz ristoran'gha kelginimizde, ristoranning ichi jim-jit bolup, birmu xiridar korulmeytti. Shuning bilen biz bulungdiki bir ustelge birip chorediship olturduq. Men qay ichkesh, ristoranning pakizlighidin memnun bolghan halda, etrapni kuzutushke bashlidim. Mini bekmu jelip qilghini, her bir tamaq ustili astigha qoyulghan qara chilek idi. Bu chilekler hergizmu ristoranning mohitigha maslashmaytti. Shundaq bolghashqimu, bu sirliq chileklerning nimige ishlitilishini qiyas qilalmidim. Kiyin sorishimche, bu chilekler eslide ehlet chilekliri iken. Tamaq yeydighan ustellerdin nime qilghan ehlet chiqar dep oylap qaldim. Aridin uzun otmeyla, ristoranning ichi ta'amchilar bilen liq toshti. Hemde, ristoranning ichidiki awaz shawqunlarmu ulghuyup, birsining gipini birsi angliyalmaydighan derijige yetti. Shu arida etrapimni kuzetsem, bashqa usteldikiler, chinlirini chayqighan sularni we bezi ghajilap iship qalghan songeklerge oxshash 'ehletler'ni ustel astidiki qara chilekke tashlighini turdi. Shuning bilen bir waqitta, yene beziler bishini towen qilip turup, chilekke tukuruwatidu tixi. Mana endi bu sirliq qara chilek siri tel-tokus ichildi. Mana bu, ashu pakize we chirayliq bizelgen ristoranning esli qiyapiti idi.

    6. TV larda

    Merkiziy TV istansisi dep atalghan CCTV bolsa, Xitaydiki barliq TV istansilirining 'bash shitawi' xaraktirliq orgini bolup, yerliklerni oz ichige alghan barliq olke derijilik TV istansiliri mezkur TV istansisining tarqitish rohini asas qilatti, yeni xewerliri we munasiwetlik programmiliri CCTV ningkidin chetnep ketmeytti.

    Bir kuni CCTV xewirini korup qaldim. Bu kundiki xewer Xitay dolet rehberlirining chet'el bashliqliri bilen uchrushishi we compartiyening yighinliri bilen 15 minut tugudi. Andin bolsa, qolgha kelturulgen netijiler, armiyining zamaniwilishishi, herbiy maniwirlar we emgek nemunichilirige orun birildi. Arqidin, uchquchi Zhangchaoning is-izlirini tonushturush we uni medhilesh bilen 5-10 minutni otkuzdi. Eslide, Zhangchao 'Liaoning' markiliq ayrumatning uchquchisi bolup, maniwir mezgilide ayrupilani chushup kitip qurban bolghan iken. Bu kundiki xewer nahayiti qisqa xelqaraliq xewerler bilen ayaqlashti. CCTV ning mexsus programmiliri bolsa 'Senkaku Arili' ' we 'Jenubiy Dingiz' mesilisi bilen tolghan bolup, korguchilerge mana etidimu urush boludighandek tuyghu biretti. CCTV ning kino qanilida bolsa, Yapon'gha qarshi urush heqqidiki kino we dirammilar ustunlukni igileytti.

    Uyghurche TV qanallirigha kelsek, xewerler elwette CCTV ning terjimisini asas qilghan bolup, weten ichidiki xewerlermu Xitayche xewerlerning terjimisidin ibaretti. Shuning bilen bir waqitta, compartiyening her turluk siyasetlirini teshwiq qilidighan we medhileydighan programmilar asasi orunda turatti. Heyran qalarliq yeri shuki, Uyghurche xewerlerde bolsa 'milletler ittipaqi' nuqtuluq tekitlinip, 'milletler ittipaqi' nemunichiliri uzluksiz tonushturulup turulghan bolsa, Xitayche TV larda bolsa bu heqte nichnerse yoq idi. Bu xildiki teshwiqat yaki terbiyeler arqiliq atalmish 'milletler ittipaqi' ni qandaq emelge ashurghuli bolidighanlighini oylap yetkini bomaytti.

    Gerche Uyghurche TV qanallirida 'Yipek Yoli Sadasi', 'Talant Sehnisi', 'Shirin Chush' we 'Istiqbal Sehnisi' ge oxshash programmilar meydan'gha kelgen bolsimu, Xitayche TV qanallirigha silishturghanda, promgrammilarning turi nahayiti az we supiti nachar idi. Yingi tesis qilin'ghan programmilarmu, sani nahayiti cheklik bolghan Uyghur karxanilirining yardimi bilen hujutqa kelin'gen bolup, hokumet tereptin bolghan iqtisadiy mebleghning qeyergichi ikenligini tesewwur qilish qiyin emesti. TV istansilirining iqtisadiy jehettiki qiyinchiliqlirini, TV larda biriwatqan programmiliridinmu koruwalghini bollatti. Chunki tarqitidighan programmisi bolmighachqa, kona programmilarni birishke bejbur bolatti (bir kuni 2012-yildiki 'Quban Heyt' kichiligini berdi). Iqtisadiy jehettiki qiyinchiliq, Uyghur TV istansilirini sponsirlargha tayinishqa mejbur qilatti. Netijide, Uyghur TV istansiliri ilan sen'etning salmighini kopeytishke mejbur bolatti. Uning ustige ilan sen'etlerning waqti nahayiti uzun bolup, hetta bezi bir turdiki mehsulatlar qayta-qayta tekrarlinip, bir qitimliq qisturma ilan sen'etning uzunlughi 30 minutqiche sozulatti. Ilan biriwatqan karhanilarning hemmisi digidek Uyghur karhaniliri bolup, intayin az bir qismi Xitay karhaniliri we mehsulatliri idi. Dimek, Uyghur TV istansiliri Uyghur karhanilirighila tayinip qalghan bolup, Uyghur karhanilirining ulghuyushi we iqtisadiy kuchining zoriyishi Uyghur TV lirining kelechigi bilen qanchilik derijide baghlinishliq ikenligini koruwalghili bolatti.

    TV larda biriliwatqan ilanlar koperek yimek-ichmek, kiyim-kichek we dora-dermeklerti. Eqlim heyran qalghini shuki, dorilarning unumi shunchilik yaxshikin hetta oluk ademnimu tirilduridiwitidighandek qilatti. Eger siz Xitayda ishlen'gen rimatizim dorilirini ichsingiz, qopalmay qalghan kisilingiz putunley saqiyip, yash ballardek kochigha chiqip yugrepla kitettingiz. Buning ichide heddidin ashurwetkini Xitayche TV da birilgen ilan idi. U bolsimu qoy sutidin ishlen'gen mehsulatlar bolup, bu xil mehsulat adem bedinining herqandaq qismigha payda qilidiken. Mundaqche qilip iytqanda, qoy suti mehsulatlirini ichsingiz yaki yisingiz, kiseldin xali yurushtin sirt, eger kisel bolsingiz kisilingiz tamamen yahshi bolup kitidiken.

    7. Radiolarda

    Urumchide, her kuni etigenliri chay ichkesh radiolarnimu anglap baqtim. Radiolarda dolet ichi we sirtidiki xewerler birilishtin sirt, her turluk qanuniy sawatlar, saqliqni-saqlash bilimliri we exlaqiy terbiyiler birilip turidiken. Nurghun anglitishlarning ichide mini qiziqturghuni towendiki anglitishlar boldi.

    Bir kuni Merkiziy Xeliq Radio Istansisining Uyghurche anglitishini anglap qaldim. Bu kundiki anglitishta Amerika prizintining chichining aqirip kitishi ustide toxtaldi. Anglitishta "erkin dunyaning bashliqliri texitke olturushi bilen uzun otmeyla chachliri aqirip kitidiken. Obama texitke olturushtin burun qara chashliq idi. Keyin xizmet besimi we aldirashliq tupeylidin bir yilgha yetmigen waqit ichidila chachliri aqirishqa bashlighan. Kilinton deslepte chichi jiq, yash we jushqun idi. Texitke olturup uzun otmeyla chachliri komush rengge aylinip ketti. Iytishiche, erkin dunyaning prizintliri bir yilda ikki yash qirip kitidiken." didi. Undaq bolsa, Xitaygha oxshash erkin bolmighan dunya prizintlirining ehwali qandaqtur? Bu toghriliq hich-qandaq chushenche birilmidi. Belkim, radio anglighuchilarning tesewurigha sun'ghandur dep oylap qaldim.

    Urumchi sheher ichide mashina heydeydighanlar kopinche <Qatnash Radio>sigha ohshap kitidighan radioni anglaydiken. Bu radio asasen Urumchi shehrining qatnash ehwali yeni qatnashning tosulup qilinishi we rawanlighigha oxshash mezmunlar ustide anglitish biridiken. Emeliyette bolsa, radio istansisi emes belkim anglighuchilar tilipon qilip, qatnashning rawanlighini melum qilidiken. Bir kuni mashinida olturup kitiwitip bu radioni anglap qaldim. Bu kuni bir anglighuchi radiogha munularni inkas qildi. U kishi Aqsudin Urumchige sayahetke kelgen bolup, kichiche sheherni aylinip yurup mihmanxane tapalmighan. Uning iytishiche, herqandaq minmanxanigha yoluqsa, gerche yataq bolsimu 'toshup ketti' dep yataqqa almighan. Netijide u kishi Urumchini piqirap yurup kichini tangatquzghan. Radiodiki yash riyasetche nime diyishini bilmey, axirida alaqidar orunlargha melum qilishni layiq tapqanlighini iyttide bashqa anglighuchilarning tiliponigha jawap birishke bashlidi. Dimek, Uyghurlar hazir Xitayning ichkirki olkiliridila emes, oz wetinining merkizi bolghan Urumchidimu yataqqa orunlishalmaywatqan idi. Yene mushu radio idi. Bir Turpandin Urumchige kelgen yash qiz tilipon qilip qaldi. U qiz "Turpanning shopurluq kinishkisini Urumchiningkige qandaq almashturimiz" dep soridi. Riyasetchi bala, u qizning Uyghurchisining chala ikenligini his qilip, addi Uyghur tili bilen tepsili chushendurup qoydi. Likin u qiz chushenmidi bolghay, oxshash soalni yene qayta soridi. Shuning bilen bu riyasetchi, sewurchanlighini yoqatqan halda, Xitaychisi tazimu nachar Uyghurlarning teleppuzi bilen Xitaychilap birmu-bir qilip chushendurup qoydi. Axiri u qiz, chushendi bolghay tiliponni toyiwetti. Bu yash qizning Uyghurchisini anglap, Uyghur tilining qanchilik derijide xarliniwatqanlighini his qilip qaldim.

    Hatime

    Bu yazmida, gerche wetende korgen we bilgenlirimni ozemning his qilghinimche tonushturup otken bolsammu, nurghun timilar ustide tohtilishqa, bir tereptin qelimim ajizliq qilsa, yene bir tereptin waqtim yitishmidi. Shu seweptin, qalghan nuqtilar we 'ozgurushler' ustidiki muzakirilerni, tordashlar we oqurmenlerning toluqlap otturigha qoyishigha sunimen.


    Tugudi

  2. #2
    Unregistered Guest

    Default

    Bek obdan yezipsiz rehmet qerindishim!

  3. #3
    Unregistered Guest

    Default

    Wetende korgen anlighanliringizni yezip yahshi kipsiz. Kop rehmet. Amerikidiki karilarda ademni ghetodin chikiralaysen, emma ghetoni uningdin chikiralmaysen digen bir gep barken. "Gheto" digini sapasi tuwen namratlar yashaydighan mehele. Dimek uyghurlarnimu namrat yizilardin chikirish mumkin emma yizini ulardin chikarmak tes. Sugha tehret kilsa yaman bolidu digen gep yizilarda rast bar. U tarihtin beri yahshi rol oynap kelgen adet idi. Yizilarda hemme adem derya ostenglerning suyuni ichidighan bolghachka suning pakizligini saklash uchun bundak bir adet shekillengen. Kickigimde melimizdiki bir bala deryada sugha chushkili barghanda sugha siyip koyghanda hemmeylen uni tillap ketkini, birnerseng yara bolup ekip kitidu dep kortkutkunimiz isimde. Hotenlik u dihanlarning u adetni sheterge koturup kirip suyistimal kilghini yahshi bolmaptu. Ularning nadanlighini korsitip koyidighan dini zatlar chikmighandimu? Heremde yashaydighan sheyihlarmu oy ichidiki halalarda sugha teret kilidighanlighini eslitip koysa boptiken. Belki ularning neziride ulardin bashka hemme adem dowlakni hekh itidu. Dingha bek kiriship ketken ademlerni normal insanlar dep karimaymen. Meyli kaysi dinda bolsun dinni katmal istimal kilidighanlarning kallisida bir nersiler kem.
    Wetenge eng ahirki ketim barghanda tughulghan ballar universitni putturey dep kaldi. Tebi seghindim, emma restoranlarning shiresi astidiki ehlet sandughi, uninggha tukuriwatkan ademlerni tesewur kilip kechte yigen tamighimni yandurwetkili az kaldim. Shehsi tazlighi kem insanlardin bek yirginettim. Wetendin chetke chikkanda eng suyungunummu undak insanlar arkamda kaldurup kelginim bolghan idi. Bu yazmingiz wetendiki bezi kongulsiz hatirlarni esimge Saldi. Belki wetenni ozem tessewur kilghan derjide seghinmidim bolghay dep oylap kaldim.

  4. #4
    Unregistered Guest

    Default

    Dowzak digen soz dowlak yezilip kaptu. Tuzutup okunglar.


    Quote Originally Posted by Unregistered View Post
    Wetende korgen anlighanliringizni yezip yahshi kipsiz. Kop rehmet. Amerikidiki karilarda ademni ghetodin chikiralaysen, emma ghetoni uningdin chikiralmaysen digen bir gep barken. "Gheto" digini sapasi tuwen namratlar yashaydighan mehele. Dimek uyghurlarnimu namrat yizilardin chikirish mumkin emma yizini ulardin chikarmak tes. Sugha tehret kilsa yaman bolidu digen gep yizilarda rast bar. U tarihtin beri yahshi rol oynap kelgen adet idi. Yizilarda hemme adem derya ostenglerning suyuni ichidighan bolghachka suning pakizligini saklash uchun bundak bir adet shekillengen. Kickigimde melimizdiki bir bala deryada sugha chushkili barghanda sugha siyip koyghanda hemmeylen uni tillap ketkini, birnerseng yara bolup ekip kitidu dep kortkutkunimiz isimde. Hotenlik u dihanlarning u adetni sheterge koturup kirip suyistimal kilghini yahshi bolmaptu. Ularning nadanlighini korsitip koyidighan dini zatlar chikmighandimu? Heremde yashaydighan sheyihlarmu oy ichidiki halalarda sugha teret kilidighanlighini eslitip koysa boptiken. Belki ularning neziride ulardin bashka hemme adem dowlakni hekh itidu. Dingha bek kiriship ketken ademlerni normal insanlar dep karimaymen. Meyli kaysi dinda bolsun dinni katmal istimal kilidighanlarning kallisida bir nersiler kem.
    Wetenge eng ahirki ketim barghanda tughulghan ballar universitni putturey dep kaldi. Tebi seghindim, emma restoranlarning shiresi astidiki ehlet sandughi, uninggha tukuriwatkan ademlerni tesewur kilip kechte yigen tamighimni yandurwetkili az kaldim. Shehsi tazlighi kem insanlardin bek yirginettim. Wetendin chetke chikkanda eng suyungunummu undak insanlar arkamda kaldurup kelginim bolghan idi. Bu yazmingiz wetendiki bezi kongulsiz hatirlarni esimge Saldi. Belki wetenni ozem tessewur kilghan derjide seghinmidim bolghay dep oylap kaldim.

  5. #5
    Unregistered Guest

    Default sizge rehmet

    Yahshimusiz
    sizning yazgan yazmingiz etraplik boptu emma ayrupilandin qushkiningizde sizni sakqilar kutuwalmaptu, ayal kishi bolsammu peket we peket yawropa girajdani bolsammu, uyghur bolganligim uchun beshimga kelmigen kalmidi,ularni bu yerde yazgim yok lekin sizge rehmet eytmay turalmaymen.yazmingizga rehmet

  6. #6
    Unregistered Guest

    Default

    Uyghurlarning 90% ti dihan. Kalghan 10% ning ichidikilerning nurghunliri sewiye jehette dihanlardin chong perq qilip ketmeydu. Shehsi tazlikmu mediniyet sewiye we ihtizadi ehwaligha layiq bolidu. uyghurlardiki yaman illetning biri burun sharaitning cheklimisi astida shekillengen nachar adetlirimi sharaiti hazir bolghandimu ozgertmey koturup yurushi, ilghar adetlerni qobul qilishi tes bolishi. Yizini yudup urumchige kirgen uyghurlar bar tebi, yizilarni yudup chigir atlap gherplerde yashawatqan uyghurlarmu az emes.

  7. #7
    Unregistered Guest

    Default Reddiyeler toghra , qobul qilimen, emma eliwetken iken ..

    Quote Originally Posted by Unregistered View Post
    Yahshimusiz
    sizning yazgan yazmingiz etraplik boptu emma ayrupilandin qushkiningizde sizni sakqilar kutuwalmaptu, ayal kishi bolsammu peket we peket yawropa girajdani bolsammu, uyghur bolganligim uchun beshimga kelmigen kalmidi,ularni bu yerde yazgim yok lekin sizge rehmet eytmay turalmaymen.yazmingizga rehmet
    kechurung ,men yaxshi emes. sayahet xatiremge berilgen tenqitlerni men emes UAA mesulliri iliwetiptu. reddiyeler toghra bolushi mumkin. jawap berelmidim. guna mende emes.

  8. #8
    Unregistered Guest

    Default

    Quote Originally Posted by Unregistered View Post
    Sayahet Xatirisi
    - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (4)

    Sayahetchi



    4. Uyghurlarda Taziliq

    4.1 Kishilik Taziliq

    Shexsi taziliq bir kishining saghlamlighi bilen munasiwetlik bolupla qalmastin, belki shu shexisning ailisi hetta shu shexis teweluq bolghan itnik guruppa bilenmu zich munasiwetlik dep qarilidu. Bolupmu, weten'ge oxshash milliy ochmenlik we kemsitish kuchluk jaylarda, shexsi taziliq bolsa, bir milletning sapasi we kulturige baha biridighan bir amil bolup, shu milletning jemiyettiki orni we hormitigimu zor derijide tesir korsitidu.

    Men ezeldin Uyghurlarni kishilik taziliqqa nahayiti itawar biridighan millet dep qarayttim. Likin, mining bu xil kichigimdin shekillinip qalghan koz qarishim kopligen waqitlarda inkar qilinishqa uchraytti. Bolupmu bu qitimqi weten'ge qilghan sepirimdiki kechurmishlirim, mining bu en'eniwiy koz qarishimgha melum derijide tuzutush kirguzushimge sewepchi boldi.
    Mining bir sawaqdishim bolup, u hazir Urumchidiki melum bir ali mektepte oqutquchiliq qilidu. Uning iytishiche, u Uyghurche we Xitayche siniplirigha deriske kiridiken. Bu sawaqdishim Uyghur oqughuchilirining tazilighi ustide tohtilip, towendiki ehwalni sozlep berdi.

    Uning diyishiche, bezi kunliri oxshash bir sinipta 4 sa'et deris bolup, aldinqi 2 sa'et Uyghur ballargha, kiyinki 2 sa'et Xitay oqughuchilargha deris otushke toghra kilidiken. Uyghur oqughuchilar deristin chushkendin kiyin, Xitay oqughuchilar sinipqa kiripla, sinipning sisiqlighini eyipliship dirizilerni ichishqa bashlaydiken. Shuning bilen birge, Xitaylarning bezi-bir Uyghurlarning tazilighi heqqidiki haqaret sozliri uning qulughigha kirip qalidiken. U sawaqdishim Uyghur oqughuchilirining tazilighining konguldikidek emesligini itirap qilip, "Dostum," didi biraz oylinip turup, "eger sen Uyghur siniplirigha bolupmu yaz pesilliride kirip qalsang, bir xil ter purawatqanlighini his qilisen. Uning ustige qiz oqughuchilirimizning upa-ettirlirige terning purighi qoshulup, ademni bir xil rahetsizlenduridighan mohit peyda bolidu." Arqidinla, "Ilgiri Xitaylar bizni qoy goshi puraydu deytti, hazir qoylarning 'turmushimu yaxshilinip' ketkeshke, goshimu purimaydighan boldi. Biraq, bizdiki puraq yenila tugumeywatidu." dep qisturup qoydi. Men arqidiki qisturmisigha ozemni tutuwalalmay qa-qaqlap kulup kettim. Andin, "Mektiwinglarda burun biz oquwatqan mezgillerdikidek, monchilargha chushush yenila tes ohshimamdu-nime?" dep sorudum. U qapiqini turup turup, "Nedikini deysen qirindishim. Hazir shunchilik qolayliq. Hetta, nurghunlirining yitiwatqan oyliridimu monchiliri bar" didi. Arqidinla, "Sen mektep ichini aylinip kor. Ottura Asiyadin kelgen oqughuchilar nurghun. Ularning yinidin otup qalsang yiqimliq ettirdin bashqa hichnime purumaydu. Men Uyghur oqughuchilargha, shara'itlarmu toluq bolghandin kiyin, pat-pat monchilargha chushup, kishilik taziliqliringlargha diqqet qilinglar, bolmisa yat milletlerning aldida set bolidiken disem, bir nechchisi tengla 'Xitaylar ozlirimu sisiq, ularning gep-sozlirige alche pisen qilip ketmeng' dewatidu" dep heyran bolghanlighini iytti.

    Yene Urumchidiki hikaye idi. Birsining iytip birishiche, bir kuni kilishken ikki Uyghur ayal bir TAXI ni tosup, mashinigha chiqiptu. TAXI chi Xitay iken. U Xitay TAXI chi 100 mitirche mangmayla u ayallarni chushuruwitiptu. Bu ehwalni bayqighan arqidin kelgen Uyghur TAXI chi ichi aghrip, u 'bichare' ayallarni saptu-de, 50-60 mitir manga-mangmayla ularni mashinidin ittitip chushuruwitiptu. U TAXI shopurining kiyin bashqilargha iytip birishiche, u ikki chirayliq yasiniwalghan ayallar shunchilikmu sisiqkin, mashinining ichide olturghinimu bolmaydiken. Dimek, ular gerche ettirlirini yadigha yetkiche chichiship, ozliriche shunchilik chirayliq yasiniwalghan bolsimu, uzun waqit 'aldirash' munasiwiti bilen monchigha 'chushush'nimu untup qalghan iken.

    Burunlarda bolsa, shara'it yoqni bana qilattuq. Hazirlardichu, chet yizilarni hisapqa almighanda hemmila yerde digidek monchigha oxshash kishilik taziliq wastilirini tapqini bolidighan tursa, yene nimilerni bana qilidighandimiz. Elwette, 'soghimiz iship kitidu' ni bana qilidighanlirimizmu az emes. Eger soghi iship kitidighan bolsa, Yaponiyiliklerning soghi iship, mangalmay qalghan bolatti-ghu deymen.

    Bir kuni yene shu Urumchide, melum bir sen'et mektiwining oqutquchisi bilen kechlik tamaqta birge bolup qaldim. Mining nezirimde, guzel sen'et oqutquchisi uning ustige pirofisur bolghandin kiyin elwette taziliq jehetlerde gep yoq idi. Emeliyettichu? Ristoranning tamaq ustili bekmu tar bolghachqa, tamaq ustilidiki hemmeylen qachidighan yer tapalmay qalduq. Bedinidiki ter purighigha ighiz purighi qoshulup etraptiki ademlerni bekmu bi'aram qildi. Bu oqutquchigha nime soghaq qilidighandu? Sumu yaki pakizliqmu?

    4.2 Ammiwiy Jaylardiki Taziliq

    Urumchining Dawan royonida nurghun turalghu binaliri berpa qilin'ghan bolup, ularning kopinchisi Uyghur karhanichiliri teripidin silin'ghan iken. Bu binalardiki oylerni sitiwilip olturiwatqanlarmu kopinchichi Uyghurlar iken. Eshu aililikler binalirining ichide melum bir bina bolup, lahiyesimu, supitimu xilila yashshiken. Buningda turiwatqanlarning kopinchisi Hotandin kelgen sodigerler we puli bar Uyghurlar iken. Bir uqurmenning iytip birishiche, bu binaning lifitige kirse kichik teret puraydiken, hetta bezi qewetlirining karidorliri chong teretmu puraydiken. Bu binadiki bezi oy igiliri, dinniy itiqati nahayiti 'kuchluk' kishiler bolup, ularning qarishiche, sugha teret qilsa yaman bolidikenmish. Dimek, binalardiki pakize, suda tazilinidighan xaleler bu 'Uyghur' largha muwapiq kelmeydiken. Netijide, bu kishiler hajitini binaning karidorliri we lifitlirigha oxshash udul kelgen yerde chiqiridighan boluwalghan.

    Bir kuni Urumchi 'Ittipaq Tiyatiri' aldidin otup kitiwatattim. U jay hazir yer asti tomuryoli yasiliwatqanlighi uchun, nahayiti qalaymiqan idi. Del Tun'gan michitining aldigha kelginimde, bir bishidin ayighighiche oruniwalghan yash ayalning balisini chong teret qildurwatqinini korup qaldim. Etrapi intayin qista-qistang bolup, ashu ademler arisida hichqandaq eynenmestin balisini hajet qilduriwatatti. Bu xil ehwalni ilgiri xewerlerde korgentim. U bolsimu, chet'ellerge sayahetke chiqqan Xitaylar ballirini ali magazinlarning aldida chong teret qilduriwatqan korunushlerti. U korunushlerni korup bekmu yirgen'gentim. Emdichu? Oz Uyghurimizning ademler topi ichide qiliwatqan herkitige qarap nime diyishimni bilmey qaldim. Dawamliq shimalgha qarap mingip, 'Ittipaq Soda Sariyi' aldidin 20-30 mitir otkunumde, bir xil sisiq puraq mini jelip qildi. Inchikilep qarisam, burunqi kocha aptubusi bikitining etrapi chong-kichik teretler bilen 'bizelgen' bolup, usti ochuq ammiwi halegila oxshap qalghan idi.

    Turpandi kunler idi. Bir kuni ettigenlik nashta uchun bir Uyghur ashxanisigha kirip qalduq. Bu ashxana binalar arisidiki bir qewetlik Uyghur uslubidiki qurulush bolup, sheherning xilila merkizige jaylashqan idi. Ashxanida ashpezni qoshqanda 3 kishi bar idi. Ashxanigha yiqinlishishimiz bilenla, uchilisi orunliridin turushup ashxanigha teklip qilishti. Ashxanida, nashta waqtidin otup ketkeshkimu bashqa xiridarlar korunmeytti. Biz chong yolgha qarap turghan lapasning astida olturmaqchi bolduq. Lapasning astigha bir nechche ustel qoyulghan bolup, ustide yep iship qalghan qamaq qalduqliri we surtup tashliwitilgen qol qeghezliri domulap yatatti. Ustel usti shunchilikmu topa bisip, mayliship qardap ketkenkin, kishige yillarche surtulmigendek tuygha biretti. Ustelning asti we etrapigha qarisingiz u-bu nersiler kozungizge chiliqip, xatirjem ghizalinalmayttingiz. Shundaqtimu, birinchidin kirip qalduq, ikkinchidin Uyghur ashxanisi bolghashqa, ozimiz tazlaydighan yergiche taziliwitip, ettigenlik tamaqtin hozurlanduq diyelmisekmu nashtilinip qaytip chiqtuq. Chushunelmidim, ashxanida 3 xizmetchi bar, uning ustige hemmisi qilidighan ishi yoq yan-phonliriini oyniship olturushidu. Nime uchun xiridarlar qaytqandin kiyin tazliwitishni oylimaydighandur? Xiridarlar bolmighanda, purset bilip, ashxanining tazilighini qilish normal ehwal emesmu!. Uning ustige, tamlirini chirayliq aqartip, ustel-orunduqlirini pakize tazlap qoysa, xiridarlarnimu koperek jelip qilidighu deymen. Bulargha nime ziyan yaki ighir kiliwatqandur?

    Yene Turpan idi. Turpanning qum arshingi dise Uyghurlar arisida bilmeydighini yoq diyerlik. Ilgiri qum arshangning qandaqlighini korup baqmighanlighim uchun, birersini korup baqqim kilip qaldi. Shuning bilen, dostlirim bilen birge Yarghul yizisidiki qum arshanggha barduq. Bu qum arshang, bashqiche qilip iytqanda qum dowisi, bir tuyuq kochining ahirigha jaylashqan bolup, kochining ahirqi teripidiki bir nechche aililer qumgha chushkuchilerni yataq bilen teminleydiken (tamaqni oz ichige alghanda her bir kishining kunligi 60 YUAN). Qum dowisining kolimi bekmu keng emes bolup, u yer-bu yerde kunluklirini tikliship, qumgha chushiwatqan er-ayallarni korgini bolatti. Qumning renggi kulreng bolghashqa, qumning ustige chapliship qalghan yaki uchup yurgen qeghez we plastiklar, shuningdek ichip tashliwitilgen potilkilar kozingizge derhanla chiliqatti. Dihqanlar teripidin bashqurulidighan yataq oylerde, gerche moncha we ashxaligha ohshash asasliq esliheler herhalda bar bolsimu, tazilighi kishini razi qilalmaytti. Uning ustige, bezi ademler 'qum arshanggha chushkende arqidin monchigha chushse bolmaydu' dep qarighashqa, yataqlarning taziliq ustidiki mes'uliyiti oy igisidimu yaki yatquchilardimu bir nime diyis tes idi. Likin, bu yerde shughunisi iniqki, yataqlar bilen teminliguchilermu, shuning bilen bir waqitta yataqlarda yatquchilar yeni qumgha chushkuchilermu hemmisi digidek Uyghurlar idi.

    5. Ristoranlarda

    Wetende ristoranlarning turi we derijisimu kop bolup, kishilerning oxshash bolmighan ihtiyajlirini qandurup kelmekte idi. Menmu ozemning oxshash bolmighan ta'am we mohitlargha bolghan qiziqishimning hoddisidin chiqish uchun, adettiki puxralar kiridighan erzan ashxanilardin tartip baywetchiler kiridighan qimmet ali ristoranlarghiche qedem teshrip qilip baqtim. Bu yerde shuni tekitlep otush kirekki, hazir wetendiki jumlidin Urumchidiki Uyghur ristoranlirining mutleq kop qismi 'heqiqi musulman'che ashxanilargha aylan'ghan bolup, haraq-sharap istimal qilish men'iy qilinidiken. Emma, chet'eldin kirguzulgen 'ispiritsiz' shampanlar bilen teminleydighanlighi uchun, yenila igiz pashniliq istakanlarni koturuwilip, xuddi haraq-sharap istimal qiliwatqandek 'Xoshe' qilishalaydiken. Eger, piwe-haraqlargha hewisingiz bolsa, Dawan rayonidi 'Yawropa' bazirigha birip istimal qilsingiz bolidiken. U yer Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayon bolushtin sirt, nurghunlighan Turuk mallirini satidighan magazinlar, ristoranlar we qawaqhanilar bolup, bazar kech sa'et 12 lerdin kiyin'giche dawam qilidiken.

    Ali ristoranlarning her qandighigha kirsingiz, aldi bilen aldingizgha ilip kilinidighini, bir istakan qaynaq su idi. Bu, elwette qaynaqsu uning ustige istakanda bolghashqa qiziqlighidin derhal ichish mumkin emes idi. Men deslepte, qizziq qaynaq su bolghandin kiyin, arqidin xaltiliq chay berse ozimiz silip ichidikenmizde dep, heyran bolup olturdum. Yeni, bu bir xil yingiche chay birish usuli ohshaydu dep oylaptimen. Emeliyette xatalishiptimen, eslide ashu quruq qaynaq suni ichidikenmiz. Yeni u, ristoranning mihmanlarni kutuwilish ichimligi iken. Bir kuni men zadi heyrinimni basalmay, kutkuchi qizdin, "Nime uchun qaynaq su birisiz?" dep sorudum. Kutkuchi eksinche mining so'alimgha heyran bolup, "Kutuwilish ichimligi." didi. "Bu qaynaq suni qandaq ichimen?" didim men arqidinla. U qiz "Men sizge ichkizip qoyamdin-endi." dimidiyu, manga qarap nime diyishini bilelmey qaldi. Kiyin anglisam, qaynaq su ten-salametlikke paydisi barkenmish. Bu turdiki ali ristoranlarda ustellerning ustidiki qacha-quchilarning orunlashturulushi gheripche bolup, wilka we qoshuqlar qoyulghan, elwette beziliride chokilarmu bar idi. Emma, chong tehside ilip kilin'gen ta'amlarni usidighan qisquch yaki chong qoshuq kemchil idi. Netijide, yenila shexsi qoshuqlarni ishlitishke toghra kiletti. Hetta, bezide Xitaylarning aditi boyiche hemmeylen chokilirini uzartiship ta'amlarni ighizlirigha sunushqa toghra kiletti.

    Ali ristoranlardiki kutkuchilerning mulazimitide gep yoq diyilsime, yenila bir nerse kamliq qilatti. U bolsimu, kutkuchilerning kulumsirep turghan xushxuy chirayi idi. Biz Uyghurlar ezeldin bir 'xushxuy kultur'ning igisi bolup, nahayiti mihman dost we kulke-chaxchaqlardin ayrilmaydighan millet iduq. Shundaq bolghanlighi uchunmu, mihmanlarni kutuwalghinimizda, meyli qandaq shara'itta bolsun chirayimizdin kulumsiresh uzulmeytti. Likin, bu ali ristoranlarning kutkuchilirining chirayidin hichqandaq Uyghur kulturining sayisinimu tapqini bolmaytti. Kutkuchi qizlar, gerche kilishken we chirayliq bolsimu, chirayliri tartiship qalghan bolup, kishilerge hergizmu 'xosh kepsiz' tuyghusi bermeytti. Bu xil xushhuysizliq peqet Xitay kulturining alahidiligi bolup, uning Uyghur kulturige qanchilik derijide singip kirgenligini koruwalghini bolatti.

    Ghuljidiki melum bir ristoran idi. Bu ottura derijilik (bahasi bekmu qimmet emes) ristoran, sheher etrapigha jaylashqan bolup, haraq-sharap istimal qilishqa bolatti. Ristoranning sirti gerche alahide bolmisimu, ichining mohiti nahayiti yaxshi we pakize idi. Biz bir nechchimiz ristoran'gha kelginimizde, ristoranning ichi jim-jit bolup, birmu xiridar korulmeytti. Shuning bilen biz bulungdiki bir ustelge birip chorediship olturduq. Men qay ichkesh, ristoranning pakizlighidin memnun bolghan halda, etrapni kuzutushke bashlidim. Mini bekmu jelip qilghini, her bir tamaq ustili astigha qoyulghan qara chilek idi. Bu chilekler hergizmu ristoranning mohitigha maslashmaytti. Shundaq bolghashqimu, bu sirliq chileklerning nimige ishlitilishini qiyas qilalmidim. Kiyin sorishimche, bu chilekler eslide ehlet chilekliri iken. Tamaq yeydighan ustellerdin nime qilghan ehlet chiqar dep oylap qaldim. Aridin uzun otmeyla, ristoranning ichi ta'amchilar bilen liq toshti. Hemde, ristoranning ichidiki awaz shawqunlarmu ulghuyup, birsining gipini birsi angliyalmaydighan derijige yetti. Shu arida etrapimni kuzetsem, bashqa usteldikiler, chinlirini chayqighan sularni we bezi ghajilap iship qalghan songeklerge oxshash 'ehletler'ni ustel astidiki qara chilekke tashlighini turdi. Shuning bilen bir waqitta, yene beziler bishini towen qilip turup, chilekke tukuruwatidu tixi. Mana endi bu sirliq qara chilek siri tel-tokus ichildi. Mana bu, ashu pakize we chirayliq bizelgen ristoranning esli qiyapiti idi.

    6. TV larda

    Merkiziy TV istansisi dep atalghan CCTV bolsa, Xitaydiki barliq TV istansilirining 'bash shitawi' xaraktirliq orgini bolup, yerliklerni oz ichige alghan barliq olke derijilik TV istansiliri mezkur TV istansisining tarqitish rohini asas qilatti, yeni xewerliri we munasiwetlik programmiliri CCTV ningkidin chetnep ketmeytti.

    Bir kuni CCTV xewirini korup qaldim. Bu kundiki xewer Xitay dolet rehberlirining chet'el bashliqliri bilen uchrushishi we compartiyening yighinliri bilen 15 minut tugudi. Andin bolsa, qolgha kelturulgen netijiler, armiyining zamaniwilishishi, herbiy maniwirlar we emgek nemunichilirige orun birildi. Arqidin, uchquchi Zhangchaoning is-izlirini tonushturush we uni medhilesh bilen 5-10 minutni otkuzdi. Eslide, Zhangchao 'Liaoning' markiliq ayrumatning uchquchisi bolup, maniwir mezgilide ayrupilani chushup kitip qurban bolghan iken. Bu kundiki xewer nahayiti qisqa xelqaraliq xewerler bilen ayaqlashti. CCTV ning mexsus programmiliri bolsa 'Senkaku Arili' ' we 'Jenubiy Dingiz' mesilisi bilen tolghan bolup, korguchilerge mana etidimu urush boludighandek tuyghu biretti. CCTV ning kino qanilida bolsa, Yapon'gha qarshi urush heqqidiki kino we dirammilar ustunlukni igileytti.

    Uyghurche TV qanallirigha kelsek, xewerler elwette CCTV ning terjimisini asas qilghan bolup, weten ichidiki xewerlermu Xitayche xewerlerning terjimisidin ibaretti. Shuning bilen bir waqitta, compartiyening her turluk siyasetlirini teshwiq qilidighan we medhileydighan programmilar asasi orunda turatti. Heyran qalarliq yeri shuki, Uyghurche xewerlerde bolsa 'milletler ittipaqi' nuqtuluq tekitlinip, 'milletler ittipaqi' nemunichiliri uzluksiz tonushturulup turulghan bolsa, Xitayche TV larda bolsa bu heqte nichnerse yoq idi. Bu xildiki teshwiqat yaki terbiyeler arqiliq atalmish 'milletler ittipaqi' ni qandaq emelge ashurghuli bolidighanlighini oylap yetkini bomaytti.

    Gerche Uyghurche TV qanallirida 'Yipek Yoli Sadasi', 'Talant Sehnisi', 'Shirin Chush' we 'Istiqbal Sehnisi' ge oxshash programmilar meydan'gha kelgen bolsimu, Xitayche TV qanallirigha silishturghanda, promgrammilarning turi nahayiti az we supiti nachar idi. Yingi tesis qilin'ghan programmilarmu, sani nahayiti cheklik bolghan Uyghur karxanilirining yardimi bilen hujutqa kelin'gen bolup, hokumet tereptin bolghan iqtisadiy mebleghning qeyergichi ikenligini tesewwur qilish qiyin emesti. TV istansilirining iqtisadiy jehettiki qiyinchiliqlirini, TV larda biriwatqan programmiliridinmu koruwalghini bollatti. Chunki tarqitidighan programmisi bolmighachqa, kona programmilarni birishke bejbur bolatti (bir kuni 2012-yildiki 'Quban Heyt' kichiligini berdi). Iqtisadiy jehettiki qiyinchiliq, Uyghur TV istansilirini sponsirlargha tayinishqa mejbur qilatti. Netijide, Uyghur TV istansiliri ilan sen'etning salmighini kopeytishke mejbur bolatti. Uning ustige ilan sen'etlerning waqti nahayiti uzun bolup, hetta bezi bir turdiki mehsulatlar qayta-qayta tekrarlinip, bir qitimliq qisturma ilan sen'etning uzunlughi 30 minutqiche sozulatti. Ilan biriwatqan karhanilarning hemmisi digidek Uyghur karhaniliri bolup, intayin az bir qismi Xitay karhaniliri we mehsulatliri idi. Dimek, Uyghur TV istansiliri Uyghur karhanilirighila tayinip qalghan bolup, Uyghur karhanilirining ulghuyushi we iqtisadiy kuchining zoriyishi Uyghur TV lirining kelechigi bilen qanchilik derijide baghlinishliq ikenligini koruwalghili bolatti.

    TV larda biriliwatqan ilanlar koperek yimek-ichmek, kiyim-kichek we dora-dermeklerti. Eqlim heyran qalghini shuki, dorilarning unumi shunchilik yaxshikin hetta oluk ademnimu tirilduridiwitidighandek qilatti. Eger siz Xitayda ishlen'gen rimatizim dorilirini ichsingiz, qopalmay qalghan kisilingiz putunley saqiyip, yash ballardek kochigha chiqip yugrepla kitettingiz. Buning ichide heddidin ashurwetkini Xitayche TV da birilgen ilan idi. U bolsimu qoy sutidin ishlen'gen mehsulatlar bolup, bu xil mehsulat adem bedinining herqandaq qismigha payda qilidiken. Mundaqche qilip iytqanda, qoy suti mehsulatlirini ichsingiz yaki yisingiz, kiseldin xali yurushtin sirt, eger kisel bolsingiz kisilingiz tamamen yahshi bolup kitidiken.

    7. Radiolarda

    Urumchide, her kuni etigenliri chay ichkesh radiolarnimu anglap baqtim. Radiolarda dolet ichi we sirtidiki xewerler birilishtin sirt, her turluk qanuniy sawatlar, saqliqni-saqlash bilimliri we exlaqiy terbiyiler birilip turidiken. Nurghun anglitishlarning ichide mini qiziqturghuni towendiki anglitishlar boldi.

    Bir kuni Merkiziy Xeliq Radio Istansisining Uyghurche anglitishini anglap qaldim. Bu kundiki anglitishta Amerika prizintining chichining aqirip kitishi ustide toxtaldi. Anglitishta "erkin dunyaning bashliqliri texitke olturushi bilen uzun otmeyla chachliri aqirip kitidiken. Obama texitke olturushtin burun qara chashliq idi. Keyin xizmet besimi we aldirashliq tupeylidin bir yilgha yetmigen waqit ichidila chachliri aqirishqa bashlighan. Kilinton deslepte chichi jiq, yash we jushqun idi. Texitke olturup uzun otmeyla chachliri komush rengge aylinip ketti. Iytishiche, erkin dunyaning prizintliri bir yilda ikki yash qirip kitidiken." didi. Undaq bolsa, Xitaygha oxshash erkin bolmighan dunya prizintlirining ehwali qandaqtur? Bu toghriliq hich-qandaq chushenche birilmidi. Belkim, radio anglighuchilarning tesewurigha sun'ghandur dep oylap qaldim.

    Urumchi sheher ichide mashina heydeydighanlar kopinche <Qatnash Radio>sigha ohshap kitidighan radioni anglaydiken. Bu radio asasen Urumchi shehrining qatnash ehwali yeni qatnashning tosulup qilinishi we rawanlighigha oxshash mezmunlar ustide anglitish biridiken. Emeliyette bolsa, radio istansisi emes belkim anglighuchilar tilipon qilip, qatnashning rawanlighini melum qilidiken. Bir kuni mashinida olturup kitiwitip bu radioni anglap qaldim. Bu kuni bir anglighuchi radiogha munularni inkas qildi. U kishi Aqsudin Urumchige sayahetke kelgen bolup, kichiche sheherni aylinip yurup mihmanxane tapalmighan. Uning iytishiche, herqandaq minmanxanigha yoluqsa, gerche yataq bolsimu 'toshup ketti' dep yataqqa almighan. Netijide u kishi Urumchini piqirap yurup kichini tangatquzghan. Radiodiki yash riyasetche nime diyishini bilmey, axirida alaqidar orunlargha melum qilishni layiq tapqanlighini iyttide bashqa anglighuchilarning tiliponigha jawap birishke bashlidi. Dimek, Uyghurlar hazir Xitayning ichkirki olkiliridila emes, oz wetinining merkizi bolghan Urumchidimu yataqqa orunlishalmaywatqan idi. Yene mushu radio idi. Bir Turpandin Urumchige kelgen yash qiz tilipon qilip qaldi. U qiz "Turpanning shopurluq kinishkisini Urumchiningkige qandaq almashturimiz" dep soridi. Riyasetchi bala, u qizning Uyghurchisining chala ikenligini his qilip, addi Uyghur tili bilen tepsili chushendurup qoydi. Likin u qiz chushenmidi bolghay, oxshash soalni yene qayta soridi. Shuning bilen bu riyasetchi, sewurchanlighini yoqatqan halda, Xitaychisi tazimu nachar Uyghurlarning teleppuzi bilen Xitaychilap birmu-bir qilip chushendurup qoydi. Axiri u qiz, chushendi bolghay tiliponni toyiwetti. Bu yash qizning Uyghurchisini anglap, Uyghur tilining qanchilik derijide xarliniwatqanlighini his qilip qaldim.

    Hatime

    Bu yazmida, gerche wetende korgen we bilgenlirimni ozemning his qilghinimche tonushturup otken bolsammu, nurghun timilar ustide tohtilishqa, bir tereptin qelimim ajizliq qilsa, yene bir tereptin waqtim yitishmidi. Shu seweptin, qalghan nuqtilar we 'ozgurushler' ustidiki muzakirilerni, tordashlar we oqurmenlerning toluqlap otturigha qoyishigha sunimen.


    Tugudi
    Hörmetlik ependim, bu güzel we riyal yazmingiz üchün sizge qayta - qayta minnetdarliqimni we hörmitimni izhar qilimen, yazmingizni oqup xuddi wetenge barghandek bir illiq tuyghugha keldim, bayanliringizning mutleq köp qismigha qoshulimen, kashki wetenni samanliqning yoli qiliwalghan insanlirimizmu sizdek biraz ghurorluq, wijdanliq we insapliq bolalisa ?????

    ehtiram bilen : Perhat Yorungqash

  9. #9
    Sersanroh Guest

    Default Saqchilarning Kutuwilishini yizip qoyghan bolsingiz?

    Quote Originally Posted by Unregistered View Post
    Yahshimusiz
    sizning yazgan yazmingiz etraplik boptu emma ayrupilandin qushkiningizde sizni sakqilar kutuwalmaptu, ayal kishi bolsammu peket we peket yawropa girajdani bolsammu, uyghur bolganligim uchun beshimga kelmigen kalmidi,ularni bu yerde yazgim yok lekin sizge rehmet eytmay turalmaymen.yazmingizga rehmet
    Ayrupilandin chuschkendin kiyin hitay saqchilirining nimilerni sorighanlighini yazmamsiz?

  10. #10
    Unregistered Guest

    Default

    Yezini eyiplisek bolmaydu. Hemmiz asli ashu yeziliq. Urumqidek bir chong sheherde tughulush we osup yitilish hich bir "ulughluq" yaki bashqilardin untunlukni bildurmeydu. Urumqidek "sharaiti yahshi" yerde tughulupmu eng qalaq, achkoz, sahtapez, tuzkor, horun ...yashaydighanlarmu az ems. Uyghurlardin muwapiqiyet qaziniwatqanlar ashu yezidin. Igiz bina, qewet qewet yol, nurka kiyim, bolghanghan mohit... Bu mediniyetning simiwoli emes. "yezining ademliri mundaq..."diyishning ozile and sewiyesizlik bolup hisaplinidu.

    Quote Originally Posted by unregistered View Post
    uyghurlarning 90% ti dihan. Kalghan 10% ning ichidikilerning nurghunliri sewiye jehette dihanlardin chong perq qilip ketmeydu. Shehsi tazlikmu mediniyet sewiye we ihtizadi ehwaligha layiq bolidu. Uyghurlardiki yaman illetning biri burun sharaitning cheklimisi astida shekillengen nachar adetlirimi sharaiti hazir bolghandimu ozgertmey koturup yurushi, ilghar adetlerni qobul qilishi tes bolishi. Yizini yudup urumchige kirgen uyghurlar bar tebi, yizilarni yudup chigir atlap gherplerde yashawatqan uyghurlarmu az emes.

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •