+ Reply to Thread
Results 1 to 6 of 6

Thread: Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?

  1. #1
    Elrohlan Guest

    Default Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?

    Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?


    Elrohlan


    Donald Trampning Amérika prézidénti bolup saylinishi bir qisim kishilerni xushal qildi. Bir qisim kishilerni ensiretti. Yene bir qisim kishilerni bolsa «Buningdin kéyin néme ishlar bolup kéter?» dégendek xiyallar ichide, yaki bolmisa bir xil qarangghuluqta qoydi. Bu mesilide biz Uyghurlar üchün hemmidin muhim bolghini «Trampning prézidént bolushi Junggo üchün némidin dérek béridu?» dégen mesile, dések, méningche xatalashmaymiz. Méning kallamdimu ashu so’al izchil türde jaranglap turghan bolghachqa, men intérnéttiki uninggha jawab béreleydighan menbelerge alahide diqqet qilip keldim. Hemde özüm yaqturghan menbedin birini taptim. Mezkur yazmida men ene shu menbediki özüm tallighan mezmunlarni tonushturimen. Men bayan qilidighan idiyilerning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, eger men özümning sözlirini qoshup qoymaqchi bolsam, uni «Ilawe» sheklide bir ayrim abzas qilip yazimen. Bu yerde eskertip qoyushqa tégishlik bir ish shuki, bu yerde tonushturulghan köz-qarashlarning hemmisige men özüm toluq qoshulup ketmeymen, hemmisini toluq qobul qilipmu ketmeymen. Méning meqsitim özümni we bashqa oqurmenlerni yéngi melumat we yéngi bilim bilen teminlesh bolghanliqi üchün, yazmidiki mezmunlargha méning özümning qoshulush-qoshulmasliqi we ularni özümning qobul qilish-qilmasliqi muhim emes, hemde mezkur yazma bilen munasiwetlikmu emes. Emma men tonushturidighan mezmunlarning hemmisi biliwélishqa tégishlik muhim melumat we bilimler ikenlikige toluq ishinimen.

    Méning bu qétim tonushturidighinim doktor Chén Shyawping («明鏡新闻执行综编陳小平博士») doktor Shya Yé-lyang (夏業良, 夏业良) bilen Xenzu tilida ötküzgen téléwizor söhbitining özüm tallighan mezmunliri [1]. Shya Yé-lyang bir tonulghan iqtisadshunas bolup, u burun Junggodiki Béyjing Uniwérsitéti, Shangxey Uniwérsitéti, Shangxey iqtisad Uniwérsitéti, we Shi'en Qatnash Uniwérsitéti qatarliq aliy mekteplerde proféssor bolghan, hemde bashqa bir qisim muhim iqtisadi tetqiqat orunlirining bashliqi bolghan. U Lyu Shyaw-bo yézip chiqqan «8-nomurluq asasiy qanun» gha imza qoyghan Junggo ziyaliylirining biri bolup, uzun muddet Junggo hökümitini ochuq-ashkara tenqid qilip kelgenliki sewebidin axiri Junggoda turalmay, Amérikigha kéliwalghan. U 2014-yili 2-aydin bashlap Washin’gtondiki eqil-ambiri orgini «Kato Instituti» (Cato Institute) da «méhman tetqiqatchi» bolup ishlewatidu [2].

    Töwende men mezkur söhbetning mezmunini so’al-jawab sheklide bayan qilimen.

    1-So’al: Xéli köp Junggoluqlar «Hilari bilen sélishturghanda, Tramp siyasiygha anche ehmiyet bermeydu. Shunga uning prézidént bolushi Hilarige qarighanda Junggo üchün téximu paydiliq», dep qarighan. Chet eldiki xenzular arisida élip bérilghan bir qétimliq tekshürüshning netijisige asaslan’ghanda, 50 pirsenttin köprek Junggoluqlar Trampning prézidént bolushini ümid qilghan iken. Siz hazir bu mesilige qandaq qaraysiz?

    Jawab: Trampni qollighan Junggoluqlar ehwalni xata mölcherlidi. Ularning neziride Tramp bir sodiger adem bolghachqa, u siyasiygha, qimmet qarishigha we shuninggha oxshash bashqa bir qisim chongqur mesililerge anche ehmiyet bermeydu. Saylam pa’aliyetliri jeryanida Tramp Junggodin alidighan bajni köpeytish we Junggoni iqtisadiy jehettin cheklesh mesililiri üstidila sözlep, siyasiy jehette Junggoni eyiblimidi. Hemde burun 89-yilidiki 4-Iyun weqesi üstide toxtalghanda, Junggo rehberlirini «oqughuchilar qozghilingini basturushta Junggo rehberliri nahayiti keskin chare qollandi» dégendek gepler bilen Junggo rehberlirini medhiyilidi. Shuning bilen u kishilerde «Tramp démokratiyilishishke qarshi turidiken, kishilik hoquqqa qarshi turidiken, diktator hakimiyetni yaxshi köridiken, uning Putin bilen bolghan munasiwiti yaxshi iken», dégendek köz-qarash peyda qildi. Tramp burun Putinnimu maxtap kelgen, hemde «Rusiye bilen munasiwetni yaxshiliyalaymen», dégen. Uning neziride hemme ishlarda xuddi soda munasiwitidikige oxshash qarshi terep bilen kéngeshkili bolidu. Uning qarishiche, Tramp her qandaq diktatorchi dölet rehbiri bilen kéngishish élip baralaydu. Shunga uning kishilerge bergen tesiri, iqtisadiy jehette paydisi bar her qandaq ishta Tramp bashqilar bilen sözliship, bir ishni hel qilalaydighan adem bolup, qimmet qarishi qatarliq bashqa sahelerde u bir ölchimi yoq adem.

    Tramp saylamda utqandin kéyin, u öz etrapida xizmet qilishqa tallighan kishiler uninggha bir qisim yéngi eqillerni körsitishke bashlidi. Hemde u özimu saylamdin burunqi wediliride turmaydighan bir ademdek qiyapetni namayan qilishqa bashlidi. Junggo hökümiti we Junggo puqraliri burun Trampni öz arzuliri boyiche chüshen’gen bolsa, ular hazir Trampning iqtisad, soda, siyasiy we herbiy ishlar sahesidiki Junggogha qaratqan qattiq pozitsiyisini kördi. Tramp yéqinda Teywen prézidénti bilen téléfonda körüshkendin kéyin, bir qisim kishiler uni eyiblidi. Yene bir qisim kishiler bir xil dekke-dükke ichige patti. Buninggha qarita Tramp «Amérika Teywen’ge her yili nechche milyard dollar qimmitidiki zamaniwi herbiy qorallarni satidu. Uning bilen sélishturghanda méning bir qétim Teywen prézidénti bilen téléfonda sözliship qoyghinim qanchilik ishti?» dédi. Méningche köpinche kishiler Trampning bu gépidin xataliq tapalmaydu. Chünki tashqi ishlar munasiwitide bundaq téléfonni qobul qilish bir xil normal ish.

    1979-yili Amérika prézidénti Kato (Cato) Junggo bilen diplomatik munasiwet ornitip, bir qisim kélishimlerni tüzgendin kéyinki uzun muddet waqit ichide Amérikining héch qandaq bir prézidénti shu chaghdiki birleshme axbaratning rohigha xilapliq qilidighan söz-heriketlerni qilishqa pétinip baqmighan idi. Shunga Trampning bu qétimqi ishi Junggo tashqi ishlar emeldarlarni nahayiti qattiq chöchütüwetti.


    2-So’al: Siz erkinlikni yaqlaydighan ziyaliylar ichidiki Trampni qollaydighan biri idingiz. Anglisam yéqinda Teywen ishi yüz bergendin kéyin, sizge oxshash bir qisim ziyaliylar burunqi meydani üchün pushayman qiliptu. Siz Trampni hazirmu qollamsiz?

    Jawab: Méning burun Trampni qollishimdiki seweb, men Hilari bilen sélishturghanda Trampning Amérikigha salidighan ziyini jiq az bolidu, dep qarighanliqim üchün idi. Heqiqetenmu Trampning kishilik exlaqida bir qisim mesiler bar, mesilen, ayallarni oynash, baj tapshurush ehwalini ashkarilimasliq, qatarliqlar. Trampta bir qisim ademlerde dawamliq körülüp turidighan bashqa nurghun mesililermu bar. Emma uningda Hilarigha oxshash dölet mexpiyetlikini ashkarilash, siyasiy ewzellikidin paydilinip a’ilisi üchün soda qilishlargha oxshash Amérikining menpe’iti we iqtisadiy sistémisigha ziyan salidighan éghir mesililer yoq. Tramp iqtisadiy sahede sadir qilghan bashqa mesililermu bar bolidiken, u ishlar Tramp prézidéntliqni resmiy bashlighandin kéyin asta-asta ashkarilinidu. Méning oylighinim, eger Tramp prézidént bolsa, u choqum Amérikini özgertidu, u Amérikida nechche on yilning mabeynide dawamliship kelgen siyasiy jehettiki toghriliqni buzup tashliyalaydu, Amérikining qimmet qarishigha azraq özgertish kirgüzeleydu, dégenlerdin ibaret. Bolupmu Amérika iqtisadi arqigha chékiniwatqan, köpligen xelq Amérika hökümitige bolghan ishenchini yoqatqan bir waqitta, Tramp nurghun kishilerning yürek sadasigha wekillik qildi. Shunga men u bir qisim yéngi özgirishlerni emelge ashuralaydu, dep oylidim. Tramp meghlup bolghan teqdirdimu, mu’awin prézidént bolidighan kishimu xéli bolidighan ademdek körünidighan bolup, u Trampning ornini alghan teqdirdimu ishlarni yaxshi qilip mangalaydu, dep oylidim. Xuddi Trampning özi déginidek, u prézidént bolsa, Amérikida bir qisim yaxshi özgirishlerni peyda qilip, shu arqiliq Amérikini qaytidin bir ulugh dölet qilalaydu, dep ishendim. Shunga men Trampni qollidim.


    3-So’al: Hilari Junggoning siyasiy ishlirigha xélila köngül böletti. Emma Trampning Junggogha nisbeten qattiq pozitsiyide tutuwatqini iqtisadiy sahe. Trampning Junggogha qaratqan iqtisadiy siyasitining qandaq alahidiliki bar? Siz bir iqtisadshunas bolush süpitingiz bilen öz köz-qarishingizni otturigha qoyup baqqan bolsingiz.

    Jawab: Tramp Junggoning siyasiy ehwaligha köngül bölmeydu, déyish toghra emes. Tramp özining bir qisim nutuqlirida «Junggo rehberliri bilen siyasiy jehette sözlishishning héch bir paydisi yoq, u jehette Junggoluqlarni qayil qilghili bolmaydu», dégendek geplerni dédi. Burunqi Amérika prézidéntliri Junggo rehberliri bilen siyasiy ishlar we kishilik hoquq jehette sözleshken, emma uningdin héch qandaq netije chiqmidi. Shunglashqa Tramp Junggo bilen bolghan munasiwette iqtisad bilen ijtima’iy qimmet qarishi yaki tüzüm jehettiki ishlarni ching tutmaqchi boluwatidu. Tramp bir nahayiti jasaretlik adem. Uninggha bir kim gep yaki mush bilen hujum qilidiken, u choqum oxshashla söz yaki mush bilen hujumchigha qayturma zerbe béridu. Trampning intiqam élish mijezi nahayiti küchlük bolup, bir ishqa yumshaq qolluq qilmaydu.

    Iqtisadiy jehette, Tram saylam jeryanida Junggodin kiridighan mallargha 45 pirsentkiche baj qoshush qatarliq bir qisim tedbirlerni qollinidighanliqini otturigha qoydi. Bu bir yéngi yüzlinishke wekillik qilidu, emma méningche uni emelge ashurush intayin qiyin, bezide hetta mumkinmu emes. Hazir Amérikidiki ottura-sinip xelqliri Junggodin kirgen erzan mallarning paydisini nahayiti köp körüwatidu. Eger Tramp Junggo mallirigha 45 pirsent baj qoshidighan bolsa, yalghuz Junggo iqtisadiy chong ziyanlargha uchrapla qalmay, Amérika xelqining turmushimu nahayiti chong tesirge uchraydu. Amérika iqtisadi aldinqi bir qanche yil ichide her yili aran 1 – 2 pirsenttin ösüwatidu. Ösüsh nisbiti bir pirsenttin töwen haletke chüshüp qalghan waqitmu bar. Amérikiliqlarning ma’ashimu 10 nechche yilning mabeynide anche köp ösmidi. Shu sewebtin hazirqi Amérikiliqlarning bext körsetküchisi burunqi ewladlarningkige yetmeydu. Shunga Amérika xelqi hazir nahayiti ümidsizlinip turuwatidu. Amérikining parawanliq ishliri Kanada we Yawropadiki bir qisim eller bilen sélishturghanda xélila nachar. Amérikining dawalash sistémisimu nahayiti arqida. Uni Obama özgertip baqqan bolsimu, muweppeqiyetlik bolalmidi. Shunglashqa hazir kishiler bir yéngi prézidént chiqip, yuqiriqidek ehwallarni tüptin özgertishni ümid qiliwatidu.

    Bu ishta Amérikidiki baylarning chishigha tégishkimu bolmaydu. Sewebi baylar sinipining Amérikigha qoshidighan töhpisi nahayiti chong. Biz adette Marksizm-léninizm nezeriyisi asasida baylar bilen kembeghellerni bir-birige qarimu-qarshi qilip qoyimiz, bir-birige düshmen qilip qoyimiz. Bu bir intayin xeterlik yüzlinish. Emeliyette kembegheller bilen baylar melum derijide bir-birini yükseldüreleydu, öz-ara birlisheleydu. Ashundaq bolush üchün choqum bir yaxshi tüzüm, bir yaxshi jem’iyet we bir yaxshi qimmet qarishi bolushi kérek. Undaq bolmaydiken kembegheller bilen baylar öz-ara düshmenliship qélip, jem’iyet parchilinip kétip, bir intayin nachar aqiwetni keltürüp chiqiridu.

    Iqtisadiy jehette, Junggodin kiridighan polat we bashqa métal buyumlirining béjini östürüshmu bar. Polat éksporti jehette hazir Junggo dunya boyiche 1-orunda turidu. Hazir nahayiti zor miqdardiki 1-derijilik polat Junggodin Amérikigha kiriwatidu. Amérika shirketliri ashu polatni ishlitip yasighan mehsulatlar Amérikiliqlarning neziride anche ishenchlik emes. Shunga Amérika Junggoni mushu jehette jazalimaqchi boluwatidu. Hazir jazalimaqchi bolghan saheler nahayiti köp bolup, ularning ichide yuqiri téxnologiyelik mehsulatlar, mesilen, Xuawéy (Hua Wei) shirkitining mehsulatlirimu bar. Hazir Junggoning bezi chong kölemlik dölet igilidiki karxanilar Amérikidiki bezi mehsulatlirini dölet mudapi’e ishlirighimu ishletkili bolidighan shirketlerni sétiwalmaqchi boluwatidu. Eger mushundaq ish yüz béridiken, u Amérikining téxnologiye jehette dunyadiki eng yuqiri orunni saqlash salahiyitige, hemde döletning bixeterlikige tesir körsitidu.

    Shunglashqa Tramp otturigha qoyghan bir qatar tedbirler Amérika üchün xélila paydiliq. Eger Tramp otturigha qoyghan tedbirler söz bilenla cheklinip qalmaydiken, ular choqum bir qisim sahelerde Junggoni heqiqiy türde ziyanlargha uchritidu. Shunglashqa Junggo rehberliri burun Trampni xata chüshinip qalghanliqini, uninggha taqabil turush undaq asan ish emeslikini hés qiliwatidu. Junggo rehberliri eslide Trampqa oxshash iqtisad kespidin chiqqan, hakimiyet bashqurush ishlirida héch bir tejribisi yoq ademge asan taqabil turghili bolidu, uninggha azraq iqtisadiy payda bersila, u yawashliq bilen gep anglaydu, dep oylighan. Emeliyet bolsa undaq bolup chiqmidi.

    Köp yillardin buyan Junggoning chet ellerge singip kirishi, bolupmu Amérikigha singip kirishi intayin küchlük boldi. Junggo singip kirgen sahe yalghuz iqtisadiy sahela bolup qalmastin, yene siyasiy qatlam, kéngesh palata we awam palata, Amérika hökümiti, aliy mektep, tetqiqat orunliri, we eqil ambiri qatarliqlarmu bar. Junggoning herbiy sahege singip kirishi qalghan sahedikidek küchlük emes, emma singip kirgen saheler ichide umu bar.

    Shunglashqa hazir Amérika özgirish yasaydighan waqit keldi. Bu ishta Tramp özi yalghuz köp ishlarni qilip kételmeydu, emma Trampdek bir ademning otturigha chiqip ish bashlishini kütüp turuwatqanlar nahayiti köp. Eger Tramp purset yaritip béridiken, Amérikidiki nurghunlighan qabiliyetlik kishiler özining bilimliri bilen qabiliyetlirini dölet üchün teqdim qilip, Tramp bilen birlikte Amérikini özgertishke atlinidu. Méningche mushundaq bir ishning mumkinchiliki bar.

    (Dawami bar)

  2. #2
    Elrohlan Guest

    Default ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نې

    ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟


    ئەلروھلان


    دونالد ترامپنىڭ ئامېرىكا پرېزىدېنتى بولۇپ سايلىنىشى بىر قىسىم كىشىلەرنى خۇشال قىلدى. بىر قىسىم كىشىلەرنى ئەنسىرەتتى. يەنە بىر قىسىم كىشىلەرنى بولسا «بۇنىڭدىن كېيىن نېمە ئىشلار بولۇپ كېتەر؟» دېگەندەك خىياللار ئىچىدە، ياكى بولمىسا بىر خىل قاراڭغۇلۇقتا قويدى. بۇ مەسىلىدە بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھەممىدىن مۇھىم بولغىنى «ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟» دېگەن مەسىلە، دېسەك، مېنىڭچە خاتالاشمايمىز. مېنىڭ كاللامدىمۇ ئاشۇ سوئال ئىزچىل تۈردە جاراڭلاپ تۇرغان بولغاچقا، مەن ئىنتېرنېتتىكى ئۇنىڭغا جاۋاب بېرەلەيدىغان مەنبەلەرگە ئالاھىدە دىققەت قىلىپ كەلدىم. ھەمدە ئۆزۈم ياقتۇرغان مەنبەدىن بىرىنى تاپتىم. مەزكۇر يازمىدا مەن ئەنە شۇ مەنبەدىكى ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلارنى تونۇشتۇرىمەن. مەن بايان قىلىدىغان ئىدىيىلەرنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، ئەگەر مەن ئۆزۈمنىڭ سۆزلىرىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن. بۇ يەردە ئەسكەرتىپ قويۇشقا تېگىشلىك بىر ئىش شۇكى، بۇ يەردە تونۇشتۇرۇلغان كۆز-قاراشلارنىڭ ھەممىسىگە مەن ئۆزۈم تولۇق قوشۇلۇپ كەتمەيمەن، ھەممىسىنى تولۇق قوبۇل قىلىپمۇ كەتمەيمەن. مېنىڭ مەقسىتىم ئۆزۈمنى ۋە باشقا ئوقۇرمەنلەرنى يېڭى مەلۇمات ۋە يېڭى بىلىم بىلەن تەمىنلەش بولغانلىقى ئۈچۈن، يازمىدىكى مەزمۇنلارغا مېنىڭ ئۆزۈمنىڭ قوشۇلۇش-قوشۇلماسلىقى ۋە ئۇلارنى ئۆزۈمنىڭ قوبۇل قىلىش-قىلماسلىقى مۇھىم ئەمەس، ھەمدە مەزكۇر يازما بىلەن مۇناسىۋەتلىكمۇ ئەمەس. ئەمما مەن تونۇشتۇرىدىغان مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى بىلىۋېلىشقا تېگىشلىك مۇھىم مەلۇمات ۋە بىلىملەر ئىكەنلىكىگە تولۇق ئىشىنىمەن.

    مېنىڭ بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغىنىم دوكتور چېن شياۋپىڭ («明鏡新闻执行综编陳小平博士») دوكتور شيا يېلياڭ (夏業良, 夏业良) بىلەن خەنزۇ تىلىدا ئۆتكۈزگەن تېلېۋىزور سۆھبىتىنىڭ ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلىرى [1]. شيا يېلياڭ بىر تونۇلغان ئىقتىسادشۇناس بولۇپ، ئۇ بۇرۇن جۇڭگودىكى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى، شاڭخەي ئۇنىۋېرسىتېتى، شاڭخەي ئىقتىساد ئۇنىۋېرسىتېتى، ۋە شىئەن قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتى قاتارلىق ئالىي مەكتەپلەردە پروفېسسور بولغان، ھەمدە باشقا بىر قىسىم مۇھىم ئىقتىسادى تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ باشلىقى بولغان. ئۇ ليۇ شياۋبو يېزىپ چىققان «8-نومۇرلۇق ئاساسىي قانۇن» غا ئىمزا قويغان جۇڭگو زىيالىيلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇزۇن مۇددەت جۇڭگو ھۆكۈمىتىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەنقىد قىلىپ كەلگەنلىكى سەۋەبىدىن ئاخىرى جۇڭگودا تۇرالماي، ئامېرىكىغا كېلىۋالغان. ئۇ 2014-يىلى 2-ئايدىن باشلاپ ۋاشىنگتوندىكى ئەقىل-ئامبىرى ئورگىنى «كاتو ئىنستىتۇتى» (Cato Institute) دا «مېھمان تەتقىقاتچى» بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ [2].

    تۆۋەندە مەن مەزكۇر سۆھبەتنىڭ مەزمۇنىنى سوئال-جاۋاب شەكلىدە بايان قىلىمەن.


    1-سوئال: خېلى كۆپ جۇڭگولۇقلار «ھىلارى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ترامپ سىياسىيغا ئانچە ئەھمىيەت بەرمەيدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى ھىلارىغا قارىغاندا جۇڭگو ئۈچۈن تېخىمۇ پايدىلىق»، دەپ قارىغان. چەت ئەلدىكى خەنزۇلار ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان بىر قېتىملىق تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، 50 پىرسەنتتىن كۆپرەك جۇڭگولۇقلار ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشىنى ئۈمىد قىلغان ئىكەن. سىز ھازىر بۇ مەسىلىگە قانداق قارايسىز؟
    جاۋاب: ترامپنى قوللىغان جۇڭگولۇقلار ئەھۋالنى خاتا مۆلچەرلىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە ترامپ بىر سودىگەر ئادەم بولغاچقا، ئۇ سىياسىيغا، قىممەت قارىشىغا ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش باشقا بىر قىسىم چوڭقۇر مەسىلىلەرگە ئانچە ئەھمىيەت بەرمەيدۇ. سايلام پائالىيەتلىرى جەريانىدا ترامپ جۇڭگودىن ئالىدىغان باجنى كۆپەيتىش ۋە جۇڭگونى ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەكلەش مەسىلىلىرى ئۈستىدىلا سۆزلەپ، سىياسىي جەھەتتە جۇڭگونى ئەيىبلىمىدى. ھەمدە بۇرۇن 89-يىلىدىكى 4-ئىيۇن ۋەقەسى ئۈستىدە توختالغاندا، جۇڭگو رەھبەرلىرىنى «ئوقۇغۇچىلار قوزغىلىڭىنى باستۇرۇشتا جۇڭگو رەھبەرلىرى ناھايىتى كەسكىن چارە قوللاندى» دېگەندەك گەپلەر بىلەن جۇڭگو رەھبەرلىرىنى مەدھىيىلىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ كىشىلەردە «ترامپ دېموكراتىيىلىشىشكە قارشى تۇرىدىكەن، كىشىلىك ھوقۇققا قارشى تۇرىدىكەن، دىكتاتور ھاكىمىيەتنى ياخشى كۆرىدىكەن، ئۇنىڭ پۇتىن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ياخشى ئىكەن»، دېگەندەك كۆز-قاراش پەيدا قىلدى. ترامپ بۇرۇن پۇتىننىمۇ ماختاپ كەلگەن، ھەمدە «رۇسىيە بىلەن مۇناسىۋەتنى ياخشىلىيالايمەن»، دېگەن. ئۇنىڭ نەزىرىدە ھەممە ئىشلاردا خۇددى سودا مۇناسىۋىتىدىكىگە ئوخشاش قارشى تەرەپ بىلەن كېڭەشكىلى بولىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ترامپ ھەر قانداق دىكتاتورچى دۆلەت رەھبىرى بىلەن كېڭىشىش ئېلىپ بارالايدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ كىشىلەرگە بەرگەن تەسىرى، ئىقتىسادىي جەھەتتە پايدىسى بار ھەر قانداق ئىشتا ترامپ باشقىلار بىلەن سۆزلىشىپ، بىر ئىشنى ھەل قىلالايدىغان ئادەم بولۇپ، قىممەت قارىشى قاتارلىق باشقا ساھەلەردە ئۇ بىر ئۆلچىمى يوق ئادەم.

    ترامپ سايلامدا ئۇتقاندىن كېيىن، ئۇ ئۆز ئەتراپىدا خىزمەت قىلىشقا تاللىغان كىشىلەر ئۇنىڭغا بىر قىسىم يېڭى ئەقىللەرنى كۆرسىتىشكە باشلىدى. ھەمدە ئۇ ئۆزىمۇ سايلامدىن بۇرۇنقى ۋەدىلىرىدە تۇرمايدىغان بىر ئادەمدەك قىياپەتنى نامايان قىلىشقا باشلىدى. جۇڭگو ھۆكۈمىتى ۋە جۇڭگو پۇقرالىرى بۇرۇن ترامپنى ئۆز ئارزۇلىرى بويىچە چۈشەنگەن بولسا، ئۇلار ھازىر ترامپنىڭ ئىقتىساد، سودا، سىياسىي ۋە ھەربىي ئىشلار ساھەسىدىكى جۇڭگوغا قاراتقان قاتتىق پوزىتسىيىسىنى كۆردى. ترامپ يېقىندا تەيۋەن پرېزىدېنتى بىلەن تېلېفوندا كۆرۈشكەندىن كېيىن، بىر قىسىم كىشىلەر ئۇنى ئەيىبلىدى. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر بىر خىل دەككە-دۈككە ئىچىگە پاتتى. بۇنىڭغا قارىتا ترامپ «ئامېرىكا تەيۋەنگە ھەر يىلى نەچچە مىليارد دوللار قىممىتىدىكى زامانىۋى ھەربىي قوراللارنى ساتىدۇ. ئۇنىڭ بىلەن سېلىشتۇرغاندا مېنىڭ بىر قېتىم تەيۋەن پرېزىدېنتى بىلەن تېلېفوندا سۆزلىشىپ قويغىنىم قانچىلىك ئىشتى؟» دېدى. مېنىڭچە كۆپىنچە كىشىلەر ترامپنىڭ بۇ گېپىدىن خاتالىق تاپالمايدۇ. چۈنكى تاشقى ئىشلار مۇناسىۋىتىدە بۇنداق تېلېفوننى قوبۇل قىلىش بىر خىل نورمال ئىش.

    1979-يىلى ئامېرىكا پرېزىدېنتى كاتو (Cato) جۇڭگو بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، بىر قىسىم كېلىشىملەرنى تۈزگەندىن كېيىنكى ئۇزۇن مۇددەت ۋاقىت ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ ھېچ قانداق بىر پرېزىدېنتى شۇ چاغدىكى بىرلەشمە ئاخباراتنىڭ روھىغا خىلاپلىق قىلىدىغان سۆز-ھەرىكەتلەرنى قىلىشقا پېتىنىپ باقمىغان ئىدى. شۇڭا ترامپنىڭ بۇ قېتىمقى ئىشى جۇڭگو تاشقى ئىشلار ئەمەلدارلارنى ناھايىتى قاتتىق چۆچۈتۈۋەتتى.


    2-سوئال: سىز ئەركىنلىكنى ياقلايدىغان زىيالىيلار ئىچىدىكى ترامپنى قوللايدىغان بىرى ئىدىڭىز. ئاڭلىسام يېقىندا تەيۋەن ئىشى يۈز بەرگەندىن كېيىن، سىزگە ئوخشاش بىر قىسىم زىيالىيلار بۇرۇنقى مەيدانى ئۈچۈن پۇشايمان قىلىپتۇ. سىز ترامپنى ھازىرمۇ قوللامسىز؟

    جاۋاب: مېنىڭ بۇرۇن ترامپنى قوللىشىمدىكى سەۋەب، مەن ھىلارى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ترامپنىڭ ئامېرىكىغا سالىدىغان زىيىنى جىق ئاز بولىدۇ، دەپ قارىغانلىقىم ئۈچۈن ئىدى. ھەقىقەتەنمۇ ترامپنىڭ كىشىلىك ئەخلاقىدا بىر قىسىم مەسىلەر بار، مەسىلەن، ئاياللارنى ئويناش، باج تاپشۇرۇش ئەھۋالىنى ئاشكارىلىماسلىق، قاتارلىقلار. ترامپتا بىر قىسىم ئادەملەردە داۋاملىق كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەرمۇ بار. ئەمما ئۇنىڭدا ھىلارىغا ئوخشاش دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارىلاش، سىياسىي ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ ئائىلىسى ئۈچۈن سودا قىلىشلارغا ئوخشاش ئامېرىكىنىڭ مەنپەئىتى ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىسىغا زىيان سالىدىغان ئېغىر مەسىلىلەر يوق. ترامپ ئىقتىسادىي ساھەدە سادىر قىلغان باشقا مەسىلىلەرمۇ بار بولىدىكەن، ئۇ ئىشلار ترامپ پرېزىدېنتلىقنى رەسمىي باشلىغاندىن كېيىن ئاستا-ئاستا ئاشكارىلىنىدۇ. مېنىڭ ئويلىغىنىم، ئەگەر ترامپ پرېزىدېنت بولسا، ئۇ چوقۇم ئامېرىكىنى ئۆزگەرتىدۇ، ئۇ ئامېرىكىدا نەچچە ئون يىلنىڭ مابەينىدە داۋاملىشىپ كەلگەن سىياسىي جەھەتتىكى توغرىلىقنى بۇزۇپ تاشلىيالايدۇ، ئامېرىكىنىڭ قىممەت قارىشىغا ئازراق ئۆزگەرتىش كىرگۈزەلەيدۇ، دېگەنلەردىن ئىبارەت. بولۇپمۇ ئامېرىكا ئىقتىسادى ئارقىغا چېكىنىۋاتقان، كۆپلىگەن خەلق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە بولغان ئىشەنچىنى يوقاتقان بىر ۋاقىتتا، ترامپ نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ يۈرەك ساداسىغا ۋەكىللىك قىلدى. شۇڭا مەن ئۇ بىر قىسىم يېڭى ئۆزگىرىشلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ، دەپ ئويلىدىم. ترامپ مەغلۇپ بولغان تەقدىردىمۇ، مۇئاۋىن پرېزىدېنت بولىدىغان كىشىمۇ خېلى بولىدىغان ئادەمدەك كۆرۈنىدىغان بولۇپ، ئۇ ترامپنىڭ ئورنىنى ئالغان تەقدىردىمۇ ئىشلارنى ياخشى قىلىپ ماڭالايدۇ، دەپ ئويلىدىم. خۇددى ترامپنىڭ ئۆزى دېگىنىدەك، ئۇ پرېزىدېنت بولسا، ئامېرىكىدا بىر قىسىم ياخشى ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنى قايتىدىن بىر ئۇلۇغ دۆلەت قىلالايدۇ، دەپ ئىشەندىم. شۇڭا مەن ترامپنى قوللىدىم.


    3-سوئال: ھىلارى جۇڭگونىڭ سىياسىي ئىشلىرىغا خېلىلا كۆڭۈل بۆلەتتى. ئەمما ترامپنىڭ جۇڭگوغا نىسبەتەن قاتتىق پوزىتسىيىدە تۇتۇۋاتقىنى ئىقتىسادىي ساھە. ترامپنىڭ جۇڭگوغا قاراتقان ئىقتىسادىي سىياسىتىنىڭ قانداق ئالاھىدىلىكى بار؟ سىز بىر ئىقتىسادشۇناس بولۇش سۈپىتىڭىز بىلەن ئۆز كۆز-قارىشىڭىزنى ئوتتۇرىغا قويۇپ باققان بولسىڭىز.

    جاۋاب: ترامپ جۇڭگونىڭ سىياسىي ئەھۋالىغا كۆڭۈل بۆلمەيدۇ، دېيىش توغرا ئەمەس. ترامپ ئۆزىنىڭ بىر قىسىم نۇتۇقلىرىدا «جۇڭگو رەھبەرلىرى بىلەن سىياسىي جەھەتتە سۆزلىشىشنىڭ ھېچ بىر پايدىسى يوق، ئۇ جەھەتتە جۇڭگولۇقلارنى قايىل قىلغىلى بولمايدۇ»، دېگەندەك گەپلەرنى دېدى. بۇرۇنقى ئامېرىكا پرېزىدېنتلىرى جۇڭگو رەھبەرلىرى بىلەن سىياسىي ئىشلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق جەھەتتە سۆزلەشكەن، ئەمما ئۇنىڭدىن ھېچ قانداق نەتىجە چىقمىدى. شۇڭلاشقا ترامپ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئىقتىساد بىلەن ئىجتىمائىي قىممەت قارىشى ياكى تۈزۈم جەھەتتىكى ئىشلارنى چىڭ تۇتماقچى بولۇۋاتىدۇ. ترامپ بىر ناھايىتى جاسارەتلىك ئادەم. ئۇنىڭغا بىر كىم گەپ ياكى مۇش بىلەن ھۇجۇم قىلىدىكەن، ئۇ چوقۇم ئوخشاشلا سۆز ياكى مۇش بىلەن ھۇجۇمچىغا قايتۇرما زەربە بېرىدۇ. ترامپنىڭ ئىنتىقام ئېلىش مىجەزى ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، بىر ئىشقا يۇمشاق قوللۇق قىلمايدۇ.

    ئىقتىسادىي جەھەتتە، ترام سايلام جەريانىدا جۇڭگودىن كىرىدىغان ماللارغا 45 پىرسەنتكىچە باج قوشۇش قاتارلىق بىر قىسىم تەدبىرلەرنى قوللىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ بىر يېڭى يۈزلىنىشكە ۋەكىللىك قىلىدۇ، ئەمما مېنىڭچە ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىنتايىن قىيىن، بەزىدە ھەتتا مۇمكىنمۇ ئەمەس. ھازىر ئامېرىكىدىكى ئوتتۇرا-سىنىپ خەلقلىرى جۇڭگودىن كىرگەن ئەرزان ماللارنىڭ پايدىسىنى ناھايىتى كۆپ كۆرۈۋاتىدۇ. ئەگەر ترامپ جۇڭگو ماللىرىغا 45 پىرسەنت باج قوشىدىغان بولسا، يالغۇز جۇڭگو ئىقتىسادىي چوڭ زىيانلارغا ئۇچراپلا قالماي، ئامېرىكا خەلقىنىڭ تۇرمۇشىمۇ ناھايىتى چوڭ تەسىرگە ئۇچرايدۇ. ئامېرىكا ئىقتىسادى ئالدىنقى بىر قانچە يىل ئىچىدە ھەر يىلى ئاران 1 – 2 پىرسەنتتىن ئۆسۈۋاتىدۇ. ئۆسۈش نىسبىتى بىر پىرسەنتتىن تۆۋەن ھالەتكە چۈشۈپ قالغان ۋاقىتمۇ بار. ئامېرىكىلىقلارنىڭ مائاشىمۇ 10 نەچچە يىلنىڭ مابەينىدە ئانچە كۆپ ئۆسمىدى. شۇ سەۋەبتىن ھازىرقى ئامېرىكىلىقلارنىڭ بەخت كۆرسەتكۈچىسى بۇرۇنقى ئەۋلادلارنىڭكىگە يەتمەيدۇ. شۇڭا ئامېرىكا خەلقى ھازىر ناھايىتى ئۈمىدسىزلىنىپ تۇرۇۋاتىدۇ. ئامېرىكىنىڭ پاراۋانلىق ئىشلىرى كانادا ۋە ياۋروپادىكى بىر قىسىم ئەللەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا خېلىلا ناچار. ئامېرىكىنىڭ داۋالاش سىستېمىسىمۇ ناھايىتى ئارقىدا. ئۇنى ئوباما ئۆزگەرتىپ باققان بولسىمۇ، مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالمىدى. شۇڭلاشقا ھازىر كىشىلەر بىر يېڭى پرېزىدېنت چىقىپ، يۇقىرىقىدەك ئەھۋاللارنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشنى ئۈمىد قىلىۋاتىدۇ.

    بۇ ئىشتا ئامېرىكىدىكى بايلارنىڭ چىشىغا تېگىشكىمۇ بولمايدۇ. سەۋەبى بايلار سىنىپىنىڭ ئامېرىكىغا قوشىدىغان تۆھپىسى ناھايىتى چوڭ. بىز ئادەتتە ماركسىزم-لېنىنىزم نەزەرىيىسى ئاساسىدا بايلار بىلەن كەمبەغەللەرنى بىر-بىرىگە قارىمۇ-قارشى قىلىپ قويىمىز، بىر-بىرىگە دۈشمەن قىلىپ قويىمىز. بۇ بىر ئىنتايىن خەتەرلىك يۈزلىنىش. ئەمەلىيەتتە كەمبەغەللەر بىلەن بايلار مەلۇم دەرىجىدە بىر-بىرىنى يۈكسەلدۈرەلەيدۇ، ئۆز-ئارا بىرلىشەلەيدۇ. ئاشۇنداق بولۇش ئۈچۈن چوقۇم بىر ياخشى تۈزۈم، بىر ياخشى جەمئىيەت ۋە بىر ياخشى قىممەت قارىشى بولۇشى كېرەك. ئۇنداق بولمايدىكەن كەمبەغەللەر بىلەن بايلار ئۆز-ئارا دۈشمەنلىشىپ قېلىپ، جەمئىيەت پارچىلىنىپ كېتىپ، بىر ئىنتايىن ناچار ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

    ئىقتىسادىي جەھەتتە، جۇڭگودىن كىرىدىغان پولات ۋە باشقا مېتال بۇيۇملىرىنىڭ بېجىنى ئۆستۈرۈشمۇ بار. پولات ئېكسپورتى جەھەتتە ھازىر جۇڭگو دۇنيا بويىچە 1-ئورۇندا تۇرىدۇ. ھازىر ناھايىتى زور مىقداردىكى 1-دەرىجىلىك پولات جۇڭگودىن ئامېرىكىغا كىرىۋاتىدۇ. ئامېرىكا شىركەتلىرى ئاشۇ پولاتنى ئىشلىتىپ ياسىغان مەھسۇلاتلار ئامېرىكىلىقلارنىڭ نەزىرىدە ئانچە ئىشەنچلىك ئەمەس. شۇڭا ئامېرىكا جۇڭگونى مۇشۇ جەھەتتە جازالىماقچى بولۇۋاتىدۇ. ھازىر جازالىماقچى بولغان ساھەلەر ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك مەھسۇلاتلار، مەسىلەن، خۇاۋېي (Hua Wei) شىركىتىنىڭ مەھسۇلاتلىرىمۇ بار. ھازىر جۇڭگونىڭ بەزى چوڭ كۆلەملىك دۆلەت ئىگىلىدىكى كارخانىلار ئامېرىكىدىكى بەزى مەھسۇلاتلىرىنى دۆلەت مۇداپىئە ئىشلىرىغىمۇ ئىشلەتكىلى بولىدىغان شىركەتلەرنى سېتىۋالماقچى بولۇۋاتىدۇ. ئەگەر مۇشۇنداق ئىش يۈز بېرىدىكەن، ئۇ ئامېرىكىنىڭ تېخنولوگىيە جەھەتتە دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى ئورۇننى ساقلاش سالاھىيىتىگە، ھەمدە دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

    شۇڭلاشقا ترامپ ئوتتۇرىغا قويغان بىر قاتار تەدبىرلەر ئامېرىكا ئۈچۈن خېلىلا پايدىلىق. ئەگەر ترامپ ئوتتۇرىغا قويغان تەدبىرلەر سۆز بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىكەن، ئۇلار چوقۇم بىر قىسىم ساھەلەردە جۇڭگونى ھەقىقىي تۈردە زىيانلارغا ئۇچرىتىدۇ. شۇڭلاشقا جۇڭگو رەھبەرلىرى بۇرۇن ترامپنى خاتا چۈشىنىپ قالغانلىقىنى، ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۇنداق ئاسان ئىش ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىۋاتىدۇ. جۇڭگو رەھبەرلىرى ئەسلىدە ترامپقا ئوخشاش ئىقتىساد كەسپىدىن چىققان، ھاكىمىيەت باشقۇرۇش ئىشلىرىدا ھېچ بىر تەجرىبىسى يوق ئادەمگە ئاسان تاقابىل تۇرغىلى بولىدۇ، ئۇنىڭغا ئازراق ئىقتىسادىي پايدا بەرسىلا، ئۇ ياۋاشلىق بىلەن گەپ ئاڭلايدۇ، دەپ ئويلىغان. ئەمەلىيەت بولسا ئۇنداق بولۇپ چىقمىدى.

    كۆپ يىللاردىن بۇيان جۇڭگونىڭ چەت ئەللەرگە سىڭىپ كىرىشى، بولۇپمۇ ئامېرىكىغا سىڭىپ كىرىشى ئىنتايىن كۈچلۈك بولدى. جۇڭگو سىڭىپ كىرگەن ساھە يالغۇز ئىقتىسادىي ساھەلا بولۇپ قالماستىن، يەنە سىياسىي قاتلام، كېڭەش پالاتا ۋە ئاۋام پالاتا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، ئالىي مەكتەپ، تەتقىقات ئورۇنلىرى، ۋە ئەقىل ئامبىرى قاتارلىقلارمۇ بار. جۇڭگونىڭ ھەربىي ساھەگە سىڭىپ كىرىشى قالغان ساھەدىكىدەك كۈچلۈك ئەمەس، ئەمما سىڭىپ كىرگەن ساھەلەر ئىچىدە ئۇمۇ بار.

    شۇڭلاشقا ھازىر ئامېرىكا ئۆزگىرىش ياسايدىغان ۋاقىت كەلدى. بۇ ئىشتا ترامپ ئۆزى يالغۇز كۆپ ئىشلارنى قىلىپ كېتەلمەيدۇ، ئەمما ترامپدەك بىر ئادەمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىپ ئىش باشلىشىنى كۈتۈپ تۇرۇۋاتقانلار ناھايىتى كۆپ. ئەگەر ترامپ پۇرسەت يارىتىپ بېرىدىكەن، ئامېرىكىدىكى نۇرغۇنلىغان قابىلىيەتلىك كىشىلەر ئۆزىنىڭ بىلىملىرى بىلەن قابىلىيەتلىرىنى دۆلەت ئۈچۈن تەقدىم قىلىپ، ترامپ بىلەن بىرلىكتە ئامېرىكىنى ئۆزگەرتىشكە ئاتلىنىدۇ. مېنىڭچە مۇشۇنداق بىر ئىشنىڭ مۇمكىنچىلىكى بار.


    (داۋامى بار)

  3. #3
    Elrohlan Guest

    Default Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu? (2)

    Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu? (2)

    Elrohlan


    4-So’al: Tramp Junggoni xéli köp sahede tenqid qildi. Mesilen, u «Junggo dunyadiki eng chong oghri», dédi. U Junggo hökümiti Junggo pulining qimmitini qattiq kontrol qilip turuwatqanliqinimu köp qétim tilgha aldi. Sizche Junggo öz pulini qandaq qilip qattiq kontrol qiliwatidu?

    Jawab: Erkin bazar iqtisadini yolgha qoyghan döletlerning hemmisi öz pulining pul almashturush nisbitini erkin qoyuwétidu. Eger bir dölet öz pulining almashturush nisbitini kontrol qilidiken, u bir échiwétilgen dölet bolmaydu. Bolupmu iqtisadiy sistéma jehette bir yépiq dölet bolup hésablinidu. Bir döletning iqtisadiy türliri da’imliq tür bilen kapital türidin ibaret ikki chong qisimgha bölünidu. Da’imliq türlerni erkin qoyuwetkende, mehsulatlarni almashturush téximu toluq bolidu. Kapital türlirini erkin qoyuwetkende, kapitalning kirishi we chiqishi erkin halda élip bérilidu. Junggoluqlarning chet ellerge meblegh sélishi, chet elliklerning Junggogha meblegh sélishi, we salghan mebleghdin payda körüshi qatarliqlarning hemmisi kapaletke ige bolidu. Junggo hökümiti kapital türlirini bashtin-axir heqiqiy türde erkin qoyuwétip baqmidi. Da’imliq türlerni échiwétishimu yéterlik bolmidi.

    Junggo 2001-yilila «Dunya Soda Teshkilati» (World Trade Organization, WTO) gha eza bolup kirgen. Hazir uninggha 15 yil boldi. Emma Junggo hökümiti eyni waqitta qilghan wedilirige asasiy jehettin emel qilmidi. Mesilen, aptomobil béjini eslidiki 250 pirsenttin 50 pirsentke chüshüridighan bolghan. Adettiki buyumlarning béjinimu eslidiki yuqiri qimmettin 15 pirsenttin töwen bir qimmetke chüshürmekchi bolghan. Emma u wedilirining héch qaysisini téxiche orunlimidi. Men bundaq ishlarning emelge ashmaydighanliqini xéli burunla perez qilghan idim. Mesilen, men buningdin 10 yil burun köpligen jaylargha bérip ders sözligende, mundaq bir ghelite ehwalni otturigha qoyghan: Junggo hökümiti WTO ge kirishtin burun 13000 parche WTO gha a’it höjjetlerni teyyarlap élan qildi. WTO gha eza bolup kirgendin kéyin bolsa, Junggo hökümiti imza qoyghan WTO ning resmiy höjjitidin birer nusxisinimu ochuq tarqatmidi. Xelqlerning WTO ning néme ikenlikini chüshiniwélishigha héch qandaq imkaniyet yaritip bermidi. Junggo WTO gha kirip uzun ötmey, «Junggo Tashqi Soda Uniwérsitéti» WTO heqqide bir höjjet teyyarlighan idi. Emma Junggo tashqi soda ministirliqining emeldarliri «Bu höjjet toluq emesken, ichide köpligen xataliqlar bar iken, uni resmiy höjjet süpitide ishletkili bolmaydiken» dégenlerni bahane qilip, u höjjetni tarqatqili qoymidi. Uningdin kéyin Junggo Qanun Neshriyati ashundaq höjjettin bir parchini teyyarlidi. Emma da’iriler unimu «Bolmaydiken», dep, ishletkili qoymidi. Shundaq qilip, ashu höjjettin 3 oxshimighan nusxa teyyarlan’ghan bolsimu, da’iriler ularning birersinimu tarqitishqa yol qoymidi.

    Ene shundaq bolghachqa, men Junggoda ders sözlep yürgen waqitlirimda, «Junggoda WTO ning qa’idilirini chüshinidighan mutexessislerning sani 100 kishigimu barmaydu», dégen hökümni otturigha qoyghan idim. Meyli Junggoning ölke ministir derijilik rehberliri bolsun, yaki merkezdiki rehberler bolsun, WTO ning qa’idilirini toluq chüshinidighan emeldardin 10 kishini tapqili bolmaydu. Taki bügün’ge qeder birer adem méning yuqiriqidek hökümümni inkar qilidighan pikirni otturigha qoyalmidi. Hazirqi emeliyet del ene shundaq. Men bu sahede ishligili nahayiti uzun waqit boldi. Junggoda WTO ning qa’idilirini toluq chüshinidighan ademdin birersini anglap baqmidim. Uni ziyaliy we mutexessislermu toluq chüshenmeydu. Yuqirida déginimdek, yuqiri derijilik emeldarlar ichidinmu WTO ning qa’ide-tüzümlirini bilidighan kishidin 10 ademni tapqili bolmaydu. Mana bu pütünley öz-özini aldash bolidu.

    WTO ning roli anche yaxshi bolmidi. U qa’idilerge xilapliq qilghan döletlerge ularni WTO din qoghlandi qilishtek birer chare qollinalmidi. Mushundaq mesilini bir terep qilish üchün, yéqinda In’glizche «Trans Pacific Partnership, TPP» dep atilidighan bir yéngi soda teshkilati quruldi. Junggoning qiliqliridek ishlarning aldini élish üchün, bu teshkilat teleplerni WTO ningkidin köp yuqiri qildi. Uninggha Junggogha oxshash ellerning kirelmesliki üchün, mexsus bir qisim qiyin ölchemlerni turghuzdi. Mesilen, TPP ning qa’idiliri eqliy mülüklerni qoghdash, emgekchiler hoquqini qoghdash, muhitni asrash we kishilik hoquqni qoghdash qatarliq bir qisim teleplerni öz ichige alidu. Junggo bularning ichidiki eqliy mülük we kishilik hoquq qatarliq bir qisim teleplerni orunliyalmaydu, yaki orunlashnimu xalimaydu.

    Ilawe: Bu teshkilatning 12 ezasi bar bolup, u döletlerning hemmisi Tinch Okyanning qirghaqlirigha jaylashqan. Ular eng axirqi kélishimge 2016-yili 4-Féwralda imza qoyghan. Uning hazirqi ezaliri töwendiki 12 döletni öz ichige alidu:
    Awstraliye
    Birunéy
    Kanada
    Chili
    Malaysiya
    Méksika
    Yéngi Zélandiye
    Péru
    Sin’gapor
    Amérika
    Wiyétnam
    Yaponiye (Ilawe tügidi)

    Junggo bir jehettin xelq’ara teshkilatlargha kirip, «mes’uliyetchan eller» (responsible stakeholders) ning qatarida dunyadiki tesiri bar, chong ishlargha qarar béreleydighan chong döletlerning biri bolmaqchi bolidu. Yene bir tereptin eslidiki tüzümlerge emel qilishni xalimaydu.

    Ötkende prézidént Obama Junggogha barghanda, Shi Jinping uning bilen bir qétim ziyapet üstide söhbetleshti. Shi Jinping öz sözide Junggo tarixini köplep sözlidi. Emeliyette Shi Jinping Junggo tarixini anche bilip ketmeydighan bolup, uning Junggo tarixi üstide sözleshke salahiyiti anche toshup kételmeytti. Obama Junggo tarixini bilmeytti. Shundaq bolup turuqluq bu ikki kishining söhbet nuqtisi Junggo tarixi boldi, hemde Shi Jinping Obamagha «Qedimki Junggo bir intayin küchlük dölet idi, Xen-Tang Sulalisi dewrliride dunyaning qa’idilirini Junggo belgilep béretti, hazir Junggo qed kötürüp, yene bir yéngi dewr yétip keldi, dunyaning qa’idilirini buningdin kéyin Amérika özi yalghuz chiqarmay, bu ishni Amérika-junggo teng üstige élishi kérek, bu ishta ikki döletning sözlesh hoquqi oxshash bolushi kérek», dégendek menilerdiki geplerni qildi.

    Yéqinda Xangjuda ötküzülgen 20 dölet rehberlirining yighilishidimu Shi Jinpingning «Dunya iqtisadi üchün yönilish belgilep bérish» dégendek sözliri gézitlerge nahayiti chong qilip bésildi. Bu sözdin uning özini dunyadiki iqtisadiy sahediki bir nahayiti yuqiri nopuzluq ustaz hésablawatqanliqi chiqip turidu. Emeliyette u iqtisadshunasliq kespining ilim ehli emes. 17-qurultayda u özini tonushturghan höjjetke özini «iqtisadshunasliq doktori» dep yazdurghan. 18-qurultayda bolsa burunqi qiliqigha sel ongaysizlinip, özini «qanunshunasliq doktori» dep tonushturdi. Doktorluq unwani dégen merkezning höjjetliride xalighanche özgertkili bolidighan nerse emes. Shi Jinpingning doktorluq oqushtiki yétekchi oqutquchisi bir momay bolup, men uni tonuymen. Uning ismi Lyu Méyshün (刘美珣, liú měi xún). Uning kespi Marksizm-Léninizmliq siyasiy iqtisadshunasliq. Shi Jinping shu momayning oqughuchisi bolghachqa, eger u özini «iqtisadshunasliq doktori» dewalsa, uni bir az mejburi halda qobul qilishqimu bolatti. Emma, Lyu Méyshün Chingxu’a Uniwérsitétining iqtisad bashqurush fakultétining oqutquchisi emes, belki insanshunasliq (人文学) instituti ichidiki bir iqtisadshunasliq tetqiqat ornining xadimi. U tetqiqat orni mektepning 1-derijilik tetqiqat ornimu emes, bir qoshumche tetqiqat ornigha tewe. Shunglashqa Shi Jinping u yerde iqtisadshunasliqni asas qilip oqughan yaki tetqiq qilghan emes. Belki, u oqughan nersilerning ichide jem’iyetshunasliq we bashqa sahelermu bar. Uning ashundaq bir orunda alghan unwani iqtisadshunasliq kespining unwani bolalmaydu. Insanshunasliq sahesidiki qanunshunasliqqa bir az yéqinraq kélidu. Shuning üchün uning özi oqughan kesipni ashundaq özgertip turushi uni kishilerning mesxirisige qaldurdi.

    Yene bir tereptin, Shi Jinping oxshimighan döletlerge bérip ziyarette bolghanda, dawamliq türde shu döletke tewe dangliq kitablar we ademlerning isimlirini tilgha alidu. Emma, uning ish-heriketliri we uning gepliri uning ashundaq kitablarni oqup baqqanliqini, we u kitablarning Shi Jinpinggha bir az tesir körsetkenlikini azraqmu namayan qilip bérelmeydu. Shunglashqa biz hazir yekünlep chiqqan höküm shuki, u peqet po étipla yürüwatidu. U hemme yerde özining bilimsizlikidin xudüklinip, özini bilimlik qilip körsitishke tirishiwatidu. Hemmimizning xewiride bolghinidek, bir adem özining ehwalining qanchilik töwen orunda ikenlikini hés qilghanséri, u özini shunche üstün tutushqa tirishidu. Özi qanchilik bilimsiz bolghanséri, özini shunchilik bilimlik qilip körsitishke tirishidu. Bu xuddi burun mektepte oqup baqmighan kishiler meyde yanchuqigha 4 tal qelem séliwalghan’gha oxshash bir ish.


    5-So’al: Shi Jinpingda hazir bir «Junggo ghayisi» bar. Bezi dangliq zatlar hazir Shi Jinping Junggoni yenimu küchlendürüp, uni tedrijiy halda dunyadiki 1-orun’gha chiqirip, shu arqiliq Amérikining ornini almaqchi boluwatqanliqini tilgha éliwatidu. Ularning chüshenchisi sizning yuqirida éytqanliringiz bilen oxshiship kétidu. Qarighanda Tramp bu xil ehwalni, hemde Obamaning Junggo siyasitidiki bir qisim yétersizliklerni melum derijide tonup yetken. Shunga u Junggogha qarita bir xil qattiq siyasetni otturigha qoyuwatidu. U otturigha qoyghan chariler «kishilik hoquq» dégendek nersilerni öz ichige almaydu. Yeni, uning qarishiche Junggo üchün «kishilik hoquq» dégendek nersiler ünüm bermeydu. Shunga u iqtisadiy sahede Junggo malliridin 45 pirsent baj élish dégendek siyasetlerni yolgha qoyidighanliqini dewatidu. Bir qisim iqtisadshunaslarning mölchiride, eger Tramp Junggodin alidighan bajni 45 pirsent qilidiken, Junggoning GDP si hazirqidin 5 pirsenttek töwenleydiken. Siz 45 pirsent baj élish chariside mesile bar, dédingiz. Hazir Junggo özining burunqi tutuwatqan yolidin azraq qaytidighandek qilmaydu. Eger ehwal hazirqidek bolup turuwerse, Amérika bilen Junggo otturisidiki iqtisadiy munasiwet nacharliship, Tramp déginini qilishi mumkin. Eger Tramp shundaq qilsa, sizche Junggo iqtisadida zor chékinish yüz béremdu?

    Jawab: Méningche kishiler Trampni burun töwen chaghlap qoydi. Uni siyasetke anche köngül bölmeydu, dep oylidi. Hazirche éniq bolmighan ish Tramp burunqi prézidéntlargha oxshash peqet éghizida bir qisim geplerni qilip qoyupla boldi qilamdu, yaki Junggoni iqtisadiy jehette qattiq jazalamdu, dégendin ibaret. Trampning neziride kishilik hoquq we qimmet qarishi qatarliq siyasiy mesililerge waqit we zéhin serp qilip tutush qilghanda, uning anche ünümi bolmaydu. Trampning etrapidikiler uninggha Junggoning tüzümi bir xil diktatoriliq tüzümi ikenlikini, Junggo hakimiyiti bir xil qara jem’iyetke oxshash bolup, uning qimmet qarishida birer ölchemning mewjut emeslikini chüshendürdi. Shunga Trampning Junggogha nisbeten qattiq pozitsiye we qattiq tedbirlerni qollinidighini éniq.

    Emma hazir Amérikining bir qisim jayliri iqtisadta arqigha chékinip, weyranchiliqqa uchridi. Tramp aldi bilen ashu jaylarni onglap, normallashturmaqchi boluwatidu. Hökümet tashliwetken, kishiler untulup ketken ashu jaylarni qaytidin janlandurmaqchi boluwatidu. Aldi bilen öyning ichidiki ishlarni yaxshilimaqchi boluwatidu. Shundaq qilghandila andin sizning küchingiz bar bolidu. Andin siz gepni chong-chong qilalaysiz. Trampning dégen mundaq bir gépi bar: Bezi ishlarni bashqilargha aldin démey, kishiler siz u ishlarni qilghandin kéyin andin uqqini yaxshi, bezi ishlarni waqtinche mexpiy tutqan yaxshi. Kishiler uning bu gépige anche diqqet qilmidi. Eger siz iqtisad we sodigha oxshash nazuk ishlarda öz pilanliringizni aldin ashkarilap qoyidikensiz, siz ish bashlap bolghuche bashqilar sizge taqabil turushning charilirini tépip bolidu. Shunga siz pilaningizni ashkarilimay, teyyarliqingizni puxta qilip, qarshi terepke tuyuqsiz hujum qilghiningiz, tuyuqsiz zerbe berginingiz yaxshi. Tramp herbiy jehettimu ene shundaq bir yolni tutuwatidu. Mesilen, u yéqinda özining etrapigha herbiy sahediki bezi qattiq meydanliq kishilerni tallidi. Amérika burunqi 65 yilning mabeynide dölet mudapi’e ministirliqigha birer kespiy herbiy qomandanni qoyup baqqan emes. U xizmetni izchil türde herbiy ziyaliylar ishlep kelgen. Bu qétim Tramp u orun’gha bir uzun muddetlik emeliy urush tejribisige ige, 4 yultuzluq kespiy herbiy généralni tallidi. Dölet bixeterlik meslihetchisigimu 4 yultuzluq herbiy généralni tallidi. U tallighan kishilerning xéli köp qismi burun dölet axbarat idarisining bashliqi bolup baqqan, hemde dölet mudapi’e ministirliqida wezipe ötep baqqan. Qisqisi, u meydani qattiq, herbiy sahede ishlep baqqan kishilerni etrapigha toplidi. Uning mushundaq qilishida melum meqsetler bar. Tramp hazir taqabil turmisa bolmaydighan döletlerdin Rusiye, Junggo, Shimaliy Koréyeler, hemde Islam döliti qatarliqlar bar. Tramp Islam döliti bilen élishidighanliqini otturigha qoyghili xéli uzun boldi. Emma ular bilen qandaq élishidighanliqini éniq otturigha qoymidi. Bu bir üzüldürmey élip baridighan ish.

    Tramp hazir herbiy xirajetni kémeytish u yaqta tursun, uni östürmekchi, shu arqiliq Amérikining herbiy küchini yenimu küchlendürmekchi boluwatidu. Ittipaqdash eller bilen qaytidin kéliship, ularnimu burunqidin köprek iqtisadiy mes’uliyetni öz üstige élishqa qistimaqchi boluwatidu. Shundaq qilghanda u bir qisim xirajetlerni téjep qilip, ularni bashqa istratégiyilik sahelerge ishliteleydu. Islam dölitidin bashqa istratégiyilik chong döletlerge taqabil turalaydu. Islam dölitige taqabil turushqa unchiwala köp pul ketmeydu. Shunglashqa uning hazir bashqa istratégiyilik meqsetler üchün pul toplishida közde tutuwatqan ish Rusiye bilen Junggogha, bolupmu Junggogha taqabil turushtin ibaret. Junggoning tereqqiyat yoshurun küchi küchlükrek bolup, uninggha taqabil turushqa kétidighan küch serpiyatimu yuqiriraq bolidu.

    Anglishimche Tramp méning dostum Bay Fangruy (白邦瑞, Michael Pillsbury) ni özining Asiya ishliri meslihetchilirining biri qilip tallaptu [3]. Bay Fangruy Kato we Rigan dewrliride Amérika hökümiti üchün Junggo mesiliside nahayiti yaxshi tekliplerni otturigha qoyup bergen. U chaghda Amérikining ümid qilghini Junggo küchiyip, shu arqiliq Amérika bilen birlikte Sowét Ittipaqigha taqabil turidighan bir küch bolush. Shunga u chaghda Amérika hökümiti Junggogha bir qisim ilghar herbiy qoral-yaraghlarni sétip bérishke qoshulghan. Mushundaq ishlarda Bay Fangruy nahayiti zor rol oynighan. Bay Fangruyning hazirmu Junggo herbiy emeldarliri bilen yéqin munasiwiti bar. Yalghuz Junggo rehberliri ichidiki yawash guruh bilenla emes, belki qattiq meydanliq guruh bilenmu yéqin munasiwiti bar. Uning anche nami chiqmighan herbiy générallar bilen bolghan alaqisimu nahayiti küchlük. Men uning bilen köp qétim ayrim parangliship baqqan. Ötkende Téd Kruz (Ted Cruz) Amérika prézidéntliqini talishiwatqan mezgilde Bay Fangruyni özining 20 neper meslihetchisining biri qilip tallighanliqini élan qilghan. Shu chaghda Bay Fangruy manga «Eger Ted Kruz prézidént bolup saylinip qalsa, uning téximu köp Junggo ishliri meslihetchilirige éhtiyaji bar. Shu chaghda senmu yardem qilarsen», dégen idi. Hazirqidek ehwalda, Junggo mesilisi üstidiki muzakiriler choqum nahayiti köp bolushi mumkin. Shu chaghda Bay Fangruyning «100 yilliq marafon» (The hundred-year marathon: Chinese secret strategy to replace America as the global superpower) dégen kitabi nahayiti muhim rol oynaydu. U öz kitabida «Sünzi herbiy ishlar desturi» we «36 Xil Istratégiye» qatarliq Junggoluqlarning qedimiy kitabliridin köp paydilan’ghan bolup, Junggoluqlarning söz-ibarilirinimu nahayiti köp ishletken. U Junggoluqlarning logikiliq we pelsepiwi tepekkur usuli bilen Junggoluqlarning tepekkur sheklini nahayiti yaxshi bilidighan bolup, u öz kitabida ashundaq bilimler asasida Junggo hökümitining herbiy sahediki pilanlirini échip béridu. U yéqinda Junggogha yene bérip, Junggoning herbiy we dölet emeldarliri bilen uchrishidiken. Méningche u mushuninggha oxshash xizmetlerni buningdin kéyinmu köplep qilip, Amérika üchün paydiliq uchur toplap béridu.


    (Dawami bar)

  4. #4
    Elrohlan Guest

    Default ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نې

    ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ (2)

    ئەلروھلان


    4-سوئال: ترامپ جۇڭگونى خېلى كۆپ ساھەدە تەنقىد قىلدى. مەسىلەن، ئۇ «جۇڭگو دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئوغرى»، دېدى. ئۇ جۇڭگو ھۆكۈمىتى جۇڭگو پۇلىنىڭ قىممىتىنى قاتتىق كونترول قىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنىمۇ كۆپ قېتىم تىلغا ئالدى. سىزچە جۇڭگو ئۆز پۇلىنى قانداق قىلىپ قاتتىق كونترول قىلىۋاتىدۇ؟

    جاۋاب: ئەركىن بازار ئىقتىسادىنى يولغا قويغان دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى ئۆز پۇلىنىڭ پۇل ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى ئەركىن قويۇۋېتىدۇ. ئەگەر بىر دۆلەت ئۆز پۇلىنىڭ ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى كونترول قىلىدىكەن، ئۇ بىر ئېچىۋېتىلگەن دۆلەت بولمايدۇ. بولۇپمۇ ئىقتىسادىي سىستېما جەھەتتە بىر يېپىق دۆلەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي تۈرلىرى دائىملىق تۈر بىلەن كاپىتال تۈرىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. دائىملىق تۈرلەرنى ئەركىن قويۇۋەتكەندە، مەھسۇلاتلارنى ئالماشتۇرۇش تېخىمۇ تولۇق بولىدۇ. كاپىتال تۈرلىرىنى ئەركىن قويۇۋەتكەندە، كاپىتالنىڭ كىرىشى ۋە چىقىشى ئەركىن ھالدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. جۇڭگولۇقلارنىڭ چەت ئەللەرگە مەبلەغ سېلىشى، چەت ئەللىكلەرنىڭ جۇڭگوغا مەبلەغ سېلىشى، ۋە سالغان مەبلەغدىن پايدا كۆرۈشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ. جۇڭگو ھۆكۈمىتى كاپىتال تۈرلىرىنى باشتىن-ئاخىر ھەقىقىي تۈردە ئەركىن قويۇۋېتىپ باقمىدى. دائىملىق تۈرلەرنى ئېچىۋېتىشىمۇ يېتەرلىك بولمىدى.

    جۇڭگو 2001-يىلىلا «دۇنيا سودا تەشكىلاتى» (World Trade Organization, WTO) غا ئەزا بولۇپ كىرگەن. ھازىر ئۇنىڭغا 15 يىل بولدى. ئەمما جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئەينى ۋاقىتتا قىلغان ۋەدىلىرىگە ئاساسىي جەھەتتىن ئەمەل قىلمىدى. مەسىلەن، ئاپتوموبىل بېجىنى ئەسلىدىكى 250 پىرسەنتتىن 50 پىرسەنتكە چۈشۈرىدىغان بولغان. ئادەتتىكى بۇيۇملارنىڭ بېجىنىمۇ ئەسلىدىكى يۇقىرى قىممەتتىن 15 پىرسەنتتىن تۆۋەن بىر قىممەتكە چۈشۈرمەكچى بولغان. ئەمما ئۇ ۋەدىلىرىنىڭ ھېچ قايسىسىنى تېخىچە ئورۇنلىمىدى. مەن بۇنداق ئىشلارنىڭ ئەمەلگە ئاشمايدىغانلىقىنى خېلى بۇرۇنلا پەرەز قىلغان ئىدىم. مەسىلەن، مەن بۇنىڭدىن 10 يىل بۇرۇن كۆپلىگەن جايلارغا بېرىپ دەرس سۆزلىگەندە، مۇنداق بىر غەلىتە ئەھۋالنى ئوتتۇرىغا قويغان: جۇڭگو ھۆكۈمىتى WTO گە كىرىشتىن بۇرۇن 13000 پارچە WTO غا ئائىت ھۆججەتلەرنى تەييارلاپ ئېلان قىلدى. WTO غا ئەزا بولۇپ كىرگەندىن كېيىن بولسا، جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئىمزا قويغان WTO نىڭ رەسمىي ھۆججىتىدىن بىرەر نۇسخىسىنىمۇ ئوچۇق تارقاتمىدى. خەلقلەرنىڭ WTO نىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى چۈشىنىۋېلىشىغا ھېچ قانداق ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرمىدى. جۇڭگو WTO غا كىرىپ ئۇزۇن ئۆتمەي، «جۇڭگو تاشقى سودا ئۇنىۋېرسىتېتى» WTO ھەققىدە بىر ھۆججەت تەييارلىغان ئىدى. ئەمما جۇڭگو تاشقى سودا مىنىستىرلىقىنىڭ ئەمەلدارلىرى «بۇ ھۆججەت تولۇق ئەمەسكەن، ئىچىدە كۆپلىگەن خاتالىقلار بار ئىكەن، ئۇنى رەسمىي ھۆججەت سۈپىتىدە ئىشلەتكىلى بولمايدىكەن» دېگەنلەرنى باھانە قىلىپ، ئۇ ھۆججەتنى تارقاتقىلى قويمىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگو قانۇن نەشرىياتى ئاشۇنداق ھۆججەتتىن بىر پارچىنى تەييارلىدى. ئەمما دائىرىلەر ئۇنىمۇ «بولمايدىكەن»، دەپ، ئىشلەتكىلى قويمىدى. شۇنداق قىلىپ، ئاشۇ ھۆججەتتىن 3 ئوخشىمىغان نۇسخا تەييارلانغان بولسىمۇ، دائىرىلەر ئۇلارنىڭ بىرەرسىنىمۇ تارقىتىشقا يول قويمىدى.

    ئەنە شۇنداق بولغاچقا، مەن جۇڭگودا دەرس سۆزلەپ يۈرگەن ۋاقىتلىرىمدا، «جۇڭگودا WTO نىڭ قائىدىلىرىنى چۈشىنىدىغان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ سانى 100 كىشىگىمۇ بارمايدۇ»، دېگەن ھۆكۈمنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىم. مەيلى جۇڭگونىڭ ئۆلكە مىنىستىر دەرىجىلىك رەھبەرلىرى بولسۇن، ياكى مەركەزدىكى رەھبەرلەر بولسۇن، WTO نىڭ قائىدىلىرىنى تولۇق چۈشىنىدىغان ئەمەلداردىن 10 كىشىنى تاپقىلى بولمايدۇ. تاكى بۈگۈنگە قەدەر بىرەر ئادەم مېنىڭ يۇقىرىقىدەك ھۆكۈمۈمنى ئىنكار قىلىدىغان پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويالمىدى. ھازىرقى ئەمەلىيەت دەل ئەنە شۇنداق. مەن بۇ ساھەدە ئىشلىگىلى ناھايىتى ئۇزۇن ۋاقىت بولدى. جۇڭگودا WTO نىڭ قائىدىلىرىنى تولۇق چۈشىنىدىغان ئادەمدىن بىرەرسىنى ئاڭلاپ باقمىدىم. ئۇنى زىيالىي ۋە مۇتەخەسسىسلەرمۇ تولۇق چۈشەنمەيدۇ. يۇقىرىدا دېگىنىمدەك، يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ئىچىدىنمۇ WTO نىڭ قائىدە-تۈزۈملىرىنى بىلىدىغان كىشىدىن 10 ئادەمنى تاپقىلى بولمايدۇ. مانا بۇ پۈتۈنلەي ئۆز-ئۆزىنى ئالداش بولىدۇ.

    WTO نىڭ رولى ئانچە ياخشى بولمىدى. ئۇ قائىدىلەرگە خىلاپلىق قىلغان دۆلەتلەرگە ئۇلارنى WTO دىن قوغلاندى قىلىشتەك بىرەر چارە قوللىنالمىدى. مۇشۇنداق مەسىلىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن، يېقىندا ئىنگلىزچە «Trans Pacific Partnership, TPP» دەپ ئاتىلىدىغان بىر يېڭى سودا تەشكىلاتى قۇرۇلدى. جۇڭگونىڭ قىلىقلىرىدەك ئىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بۇ تەشكىلات تەلەپلەرنى WTO نىڭكىدىن كۆپ يۇقىرى قىلدى. ئۇنىڭغا جۇڭگوغا ئوخشاش ئەللەرنىڭ كىرەلمەسلىكى ئۈچۈن، مەخسۇس بىر قىسىم قىيىن ئۆلچەملەرنى تۇرغۇزدى. مەسىلەن، TPP نىڭ قائىدىلىرى ئەقلىي مۈلۈكلەرنى قوغداش، ئەمگەكچىلەر ھوقۇقىنى قوغداش، مۇھىتنى ئاسراش ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش قاتارلىق بىر قىسىم تەلەپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. جۇڭگو بۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەقلىي مۈلۈك ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق بىر قىسىم تەلەپلەرنى ئورۇنلىيالمايدۇ، ياكى ئورۇنلاشنىمۇ خالىمايدۇ.

    ئىلاۋە: بۇ تەشكىلاتنىڭ 12 ئەزاسى بار بولۇپ، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى تىنچ ئوكياننىڭ قىرغاقلىرىغا جايلاشقان. ئۇلار ئەڭ ئاخىرقى كېلىشىمگە 2016-يىلى 4-فېۋرالدا ئىمزا قويغان. ئۇنىڭ ھازىرقى ئەزالىرى تۆۋەندىكى 12 دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

    ئاۋسترالىيە
    بىرۇنېي
    كانادا
    چىلى
    مالايسىيا
    مېكسىكا
    يېڭى زېلاندىيە
    پېرۇ
    سىنگاپور
    ئامېرىكا
    ۋىيېتنام
    ياپونىيە (ئىلاۋە تۈگىدى)

    جۇڭگو بىر جەھەتتىن خەلقئارا تەشكىلاتلارغا كىرىپ، «مەسئۇلىيەتچان ئەللەر» (responsible stakeholders) نىڭ قاتارىدا دۇنيادىكى تەسىرى بار، چوڭ ئىشلارغا قارار بېرەلەيدىغان چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولماقچى بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئەسلىدىكى تۈزۈملەرگە ئەمەل قىلىشنى خالىمايدۇ.

    ئۆتكەندە پرېزىدېنت ئوباما جۇڭگوغا بارغاندا، شى جىنپىڭ ئۇنىڭ بىلەن بىر قېتىم زىياپەت ئۈستىدە سۆھبەتلەشتى. شى جىنپىڭ ئۆز سۆزىدە جۇڭگو تارىخىنى كۆپلەپ سۆزلىدى. ئەمەلىيەتتە شى جىنپىڭ جۇڭگو تارىخىنى ئانچە بىلىپ كەتمەيدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ جۇڭگو تارىخى ئۈستىدە سۆزلەشكە سالاھىيىتى ئانچە توشۇپ كېتەلمەيتتى. ئوباما جۇڭگو تارىخىنى بىلمەيتتى. شۇنداق بولۇپ تۇرۇقلۇق بۇ ئىككى كىشىنىڭ سۆھبەت نۇقتىسى جۇڭگو تارىخى بولدى، ھەمدە شى جىنپىڭ ئوباماغا «قەدىمكى جۇڭگو بىر ئىنتايىن كۈچلۈك دۆلەت ئىدى، خەن-تاڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدە دۇنيانىڭ قائىدىلىرىنى جۇڭگو بەلگىلەپ بېرەتتى، ھازىر جۇڭگو قەد كۆتۈرۈپ، يەنە بىر يېڭى دەۋر يېتىپ كەلدى، دۇنيانىڭ قائىدىلىرىنى بۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكا ئۆزى يالغۇز چىقارماي، بۇ ئىشنى ئامېرىكا-جۇڭگو تەڭ ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك، بۇ ئىشتا ئىككى دۆلەتنىڭ سۆزلەش ھوقۇقى ئوخشاش بولۇشى كېرەك»، دېگەندەك مەنىلەردىكى گەپلەرنى قىلدى.

    يېقىندا خاڭجۇدا ئۆتكۈزۈلگەن 20 دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ يىغىلىشىدىمۇ شى جىنپىڭنىڭ «دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈن يۆنىلىش بەلگىلەپ بېرىش» دېگەندەك سۆزلىرى گېزىتلەرگە ناھايىتى چوڭ قىلىپ بېسىلدى. بۇ سۆزدىن ئۇنىڭ ئۆزىنى دۇنيادىكى ئىقتىسادىي ساھەدىكى بىر ناھايىتى يۇقىرى نوپۇزلۇق ئۇستاز ھېسابلاۋاتقانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇ ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىنىڭ ئىلىم ئەھلى ئەمەس. 17-قۇرۇلتايدا ئۇ ئۆزىنى تونۇشتۇرغان ھۆججەتكە ئۆزىنى «ئىقتىسادشۇناسلىق دوكتورى» دەپ يازدۇرغان. 18-قۇرۇلتايدا بولسا بۇرۇنقى قىلىقىغا سەل ئوڭايسىزلىنىپ، ئۆزىنى «قانۇنشۇناسلىق دوكتورى» دەپ تونۇشتۇردى. دوكتورلۇق ئۇنۋانى دېگەن مەركەزنىڭ ھۆججەتلىرىدە خالىغانچە ئۆزگەرتكىلى بولىدىغان نەرسە ئەمەس. شى جىنپىڭنىڭ دوكتورلۇق ئوقۇشتىكى يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى بىر موماي بولۇپ، مەن ئۇنى تونۇيمەن. ئۇنىڭ ئىسمى ليۇ مېيشۈن (刘美珣, liú měi xún). ئۇنىڭ كەسپى ماركسىزم-لېنىنىزملىق سىياسىي ئىقتىسادشۇناسلىق. شى جىنپىڭ شۇ موماينىڭ ئوقۇغۇچىسى بولغاچقا، ئەگەر ئۇ ئۆزىنى «ئىقتىسادشۇناسلىق دوكتورى» دەۋالسا، ئۇنى بىر ئاز مەجبۇرى ھالدا قوبۇل قىلىشقىمۇ بولاتتى. ئەمما، ليۇ مېيشۈن چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش فاكۇلتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئەمەس، بەلكى ئىنسانشۇناسلىق (人文学) ئىنستىتۇتى ئىچىدىكى بىر ئىقتىسادشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ خادىمى. ئۇ تەتقىقات ئورنى مەكتەپنىڭ 1-دەرىجىلىك تەتقىقات ئورنىمۇ ئەمەس، بىر قوشۇمچە تەتقىقات ئورنىغا تەۋە. شۇڭلاشقا شى جىنپىڭ ئۇ يەردە ئىقتىسادشۇناسلىقنى ئاساس قىلىپ ئوقۇغان ياكى تەتقىق قىلغان ئەمەس. بەلكى، ئۇ ئوقۇغان نەرسىلەرنىڭ ئىچىدە جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە باشقا ساھەلەرمۇ بار. ئۇنىڭ ئاشۇنداق بىر ئورۇندا ئالغان ئۇنۋانى ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىنىڭ ئۇنۋانى بولالمايدۇ. ئىنسانشۇناسلىق ساھەسىدىكى قانۇنشۇناسلىققا بىر ئاز يېقىنراق كېلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنىڭ ئۆزى ئوقۇغان كەسىپنى ئاشۇنداق ئۆزگەرتىپ تۇرۇشى ئۇنى كىشىلەرنىڭ مەسخىرىسىگە قالدۇردى.

    يەنە بىر تەرەپتىن، شى جىنپىڭ ئوخشىمىغان دۆلەتلەرگە بېرىپ زىيارەتتە بولغاندا، داۋاملىق تۈردە شۇ دۆلەتكە تەۋە داڭلىق كىتابلار ۋە ئادەملەرنىڭ ئىسىملىرىنى تىلغا ئالىدۇ. ئەمما، ئۇنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە ئۇنىڭ گەپلىرى ئۇنىڭ ئاشۇنداق كىتابلارنى ئوقۇپ باققانلىقىنى، ۋە ئۇ كىتابلارنىڭ شى جىنپىڭغا بىر ئاز تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى ئازراقمۇ نامايان قىلىپ بېرەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا بىز ھازىر يەكۈنلەپ چىققان ھۆكۈم شۇكى، ئۇ پەقەت پو ئېتىپلا يۈرۈۋاتىدۇ. ئۇ ھەممە يەردە ئۆزىنىڭ بىلىمسىزلىكىدىن خۇدۈكلىنىپ، ئۆزىنى بىلىملىك قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتىدۇ. ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، بىر ئادەم ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنىڭ قانچىلىك تۆۋەن ئورۇندا ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغانسېرى، ئۇ ئۆزىنى شۇنچە ئۈستۈن تۇتۇشقا تىرىشىدۇ. ئۆزى قانچىلىك بىلىمسىز بولغانسېرى، ئۆزىنى شۇنچىلىك بىلىملىك قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. بۇ خۇددى بۇرۇن مەكتەپتە ئوقۇپ باقمىغان كىشىلەر مەيدە يانچۇقىغا 4 تال قەلەم سېلىۋالغانغا ئوخشاش بىر ئىش.


    5-سوئال: شى جىنپىڭدا ھازىر بىر «جۇڭگو غايىسى» بار. بەزى داڭلىق زاتلار ھازىر شى جىنپىڭ جۇڭگونى يەنىمۇ كۈچلەندۈرۈپ، ئۇنى تەدرىجىي ھالدا دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقىرىپ، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ ئورنىنى ئالماقچى بولۇۋاتقانلىقىنى تىلغا ئېلىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ چۈشەنچىسى سىزنىڭ يۇقىرىدا ئېيتقانلىرىڭىز بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. قارىغاندا ترامپ بۇ خىل ئەھۋالنى، ھەمدە ئوبامانىڭ جۇڭگو سىياسىتىدىكى بىر قىسىم يېتەرسىزلىكلەرنى مەلۇم دەرىجىدە تونۇپ يەتكەن. شۇڭا ئۇ جۇڭگوغا قارىتا بىر خىل قاتتىق سىياسەتنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتىدۇ. ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان چارىلەر «كىشىلىك ھوقۇق» دېگەندەك نەرسىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. يەنى، ئۇنىڭ قارىشىچە جۇڭگو ئۈچۈن «كىشىلىك ھوقۇق» دېگەندەك نەرسىلەر ئۈنۈم بەرمەيدۇ. شۇڭا ئۇ ئىقتىسادىي ساھەدە جۇڭگو ماللىرىدىن 45 پىرسەنت باج ئېلىش دېگەندەك سىياسەتلەرنى يولغا قويىدىغانلىقىنى دەۋاتىدۇ. بىر قىسىم ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ مۆلچىرىدە، ئەگەر ترامپ جۇڭگودىن ئالىدىغان باجنى 45 پىرسەنت قىلىدىكەن، جۇڭگونىڭ GDP سى ھازىرقىدىن 5 پىرسەنتتەك تۆۋەنلەيدىكەن. سىز 45 پىرسەنت باج ئېلىش چارىسىدە مەسىلە بار، دېدىڭىز. ھازىر جۇڭگو ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى تۇتۇۋاتقان يولىدىن ئازراق قايتىدىغاندەك قىلمايدۇ. ئەگەر ئەھۋال ھازىرقىدەك بولۇپ تۇرۇۋەرسە، ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ناچارلىشىپ، ترامپ دېگىنىنى قىلىشى مۇمكىن. ئەگەر ترامپ شۇنداق قىلسا، سىزچە جۇڭگو ئىقتىسادىدا زور چېكىنىش يۈز بېرەمدۇ؟

    جاۋاب: مېنىڭچە كىشىلەر ترامپنى بۇرۇن تۆۋەن چاغلاپ قويدى. ئۇنى سىياسەتكە ئانچە كۆڭۈل بۆلمەيدۇ، دەپ ئويلىدى. ھازىرچە ئېنىق بولمىغان ئىش ترامپ بۇرۇنقى پرېزىدېنتلارغا ئوخشاش پەقەت ئېغىزىدا بىر قىسىم گەپلەرنى قىلىپ قويۇپلا بولدى قىلامدۇ، ياكى جۇڭگونى ئىقتىسادىي جەھەتتە قاتتىق جازالامدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. ترامپنىڭ نەزىرىدە كىشىلىك ھوقۇق ۋە قىممەت قارىشى قاتارلىق سىياسىي مەسىلىلەرگە ۋاقىت ۋە زېھىن سەرپ قىلىپ تۇتۇش قىلغاندا، ئۇنىڭ ئانچە ئۈنۈمى بولمايدۇ. ترامپنىڭ ئەتراپىدىكىلەر ئۇنىڭغا جۇڭگونىڭ تۈزۈمى بىر خىل دىكتاتورىلىق تۈزۈمى ئىكەنلىكىنى، جۇڭگو ھاكىمىيىتى بىر خىل قارا جەمئىيەتكە ئوخشاش بولۇپ، ئۇنىڭ قىممەت قارىشىدا بىرەر ئۆلچەمنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈردى. شۇڭا ترامپنىڭ جۇڭگوغا نىسبەتەن قاتتىق پوزىتسىيە ۋە قاتتىق تەدبىرلەرنى قوللىنىدىغىنى ئېنىق.

    ئەمما ھازىر ئامېرىكىنىڭ بىر قىسىم جايلىرى ئىقتىسادتا ئارقىغا چېكىنىپ، ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىدى. ترامپ ئالدى بىلەن ئاشۇ جايلارنى ئوڭلاپ، نورماللاشتۇرماقچى بولۇۋاتىدۇ. ھۆكۈمەت تاشلىۋەتكەن، كىشىلەر ئۇنتۇلۇپ كەتكەن ئاشۇ جايلارنى قايتىدىن جانلاندۇرماقچى بولۇۋاتىدۇ. ئالدى بىلەن ئۆينىڭ ئىچىدىكى ئىشلارنى ياخشىلىماقچى بولۇۋاتىدۇ. شۇنداق قىلغاندىلا ئاندىن سىزنىڭ كۈچىڭىز بار بولىدۇ. ئاندىن سىز گەپنى چوڭ-چوڭ قىلالايسىز. ترامپنىڭ دېگەن مۇنداق بىر گېپى بار: بەزى ئىشلارنى باشقىلارغا ئالدىن دېمەي، كىشىلەر سىز ئۇ ئىشلارنى قىلغاندىن كېيىن ئاندىن ئۇققىنى ياخشى، بەزى ئىشلارنى ۋاقتىنچە مەخپىي تۇتقان ياخشى. كىشىلەر ئۇنىڭ بۇ گېپىگە ئانچە دىققەت قىلمىدى. ئەگەر سىز ئىقتىساد ۋە سودىغا ئوخشاش نازۇك ئىشلاردا ئۆز پىلانلىرىڭىزنى ئالدىن ئاشكارىلاپ قويىدىكەنسىز، سىز ئىش باشلاپ بولغۇچە باشقىلار سىزگە تاقابىل تۇرۇشنىڭ چارىلىرىنى تېپىپ بولىدۇ. شۇڭا سىز پىلانىڭىزنى ئاشكارىلىماي، تەييارلىقىڭىزنى پۇختا قىلىپ، قارشى تەرەپكە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلغىنىڭىز، تۇيۇقسىز زەربە بەرگىنىڭىز ياخشى. ترامپ ھەربىي جەھەتتىمۇ ئەنە شۇنداق بىر يولنى تۇتۇۋاتىدۇ. مەسىلەن، ئۇ يېقىندا ئۆزىنىڭ ئەتراپىغا ھەربىي ساھەدىكى بەزى قاتتىق مەيدانلىق كىشىلەرنى تاللىدى. ئامېرىكا بۇرۇنقى 65 يىلنىڭ مابەينىدە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىغا بىرەر كەسپىي ھەربىي قومانداننى قويۇپ باققان ئەمەس. ئۇ خىزمەتنى ئىزچىل تۈردە ھەربىي زىيالىيلار ئىشلەپ كەلگەن. بۇ قېتىم ترامپ ئۇ ئورۇنغا بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمەلىي ئۇرۇش تەجرىبىسىگە ئىگە، 4 يۇلتۇزلۇق كەسپىي ھەربىي گېنېرالنى تاللىدى. دۆلەت بىخەتەرلىك مەسلىھەتچىسىگىمۇ 4 يۇلتۇزلۇق ھەربىي گېنېرالنى تاللىدى. ئۇ تاللىغان كىشىلەرنىڭ خېلى كۆپ قىسمى بۇرۇن دۆلەت ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ باققان، ھەمدە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىدا ۋەزىپە ئۆتەپ باققان. قىسقىسى، ئۇ مەيدانى قاتتىق، ھەربىي ساھەدە ئىشلەپ باققان كىشىلەرنى ئەتراپىغا توپلىدى. ئۇنىڭ مۇشۇنداق قىلىشىدا مەلۇم مەقسەتلەر بار. ترامپ ھازىر تاقابىل تۇرمىسا بولمايدىغان دۆلەتلەردىن رۇسىيە، جۇڭگو، شىمالىي كورېيەلەر، ھەمدە ئىسلام دۆلىتى قاتارلىقلار بار. ترامپ ئىسلام دۆلىتى بىلەن ئېلىشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغىلى خېلى ئۇزۇن بولدى. ئەمما ئۇلار بىلەن قانداق ئېلىشىدىغانلىقىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويمىدى. بۇ بىر ئۈزۈلدۈرمەي ئېلىپ بارىدىغان ئىش.

    ترامپ ھازىر ھەربىي خىراجەتنى كېمەيتىش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، ئۇنى ئۆستۈرمەكچى، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ ھەربىي كۈچىنى يەنىمۇ كۈچلەندۈرمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئىتتىپاقداش ئەللەر بىلەن قايتىدىن كېلىشىپ، ئۇلارنىمۇ بۇرۇنقىدىن كۆپرەك ئىقتىسادىي مەسئۇلىيەتنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشقا قىستىماقچى بولۇۋاتىدۇ. شۇنداق قىلغاندا ئۇ بىر قىسىم خىراجەتلەرنى تېجەپ قىلىپ، ئۇلارنى باشقا ئىستراتېگىيىلىك ساھەلەرگە ئىشلىتەلەيدۇ. ئىسلام دۆلىتىدىن باشقا ئىستراتېگىيىلىك چوڭ دۆلەتلەرگە تاقابىل تۇرالايدۇ. ئىسلام دۆلىتىگە تاقابىل تۇرۇشقا ئۇنچىۋالا كۆپ پۇل كەتمەيدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ ھازىر باشقا ئىستراتېگىيىلىك مەقسەتلەر ئۈچۈن پۇل توپلىشىدا كۆزدە تۇتۇۋاتقان ئىش رۇسىيە بىلەن جۇڭگوغا، بولۇپمۇ جۇڭگوغا تاقابىل تۇرۇشتىن ئىبارەت. جۇڭگونىڭ تەرەققىيات يوشۇرۇن كۈچى كۈچلۈكرەك بولۇپ، ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشقا كېتىدىغان كۈچ سەرپىياتىمۇ يۇقىرىراق بولىدۇ.

    ئاڭلىشىمچە ترامپ مېنىڭ دوستۇم بەي فاڭرۇي (白邦瑞, Michael Pillsbury) نى ئۆزىنىڭ ئاسىيا ئىشلىرى مەسلىھەتچىلىرىنىڭ بىرى قىلىپ تاللاپتۇ [3]. بەي فاڭرۇي كاتو ۋە رىگان دەۋرلىرىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۈچۈن جۇڭگو مەسىلىسىدە ناھايىتى ياخشى تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ بەرگەن. ئۇ چاغدا ئامېرىكىنىڭ ئۈمىد قىلغىنى جۇڭگو كۈچىيىپ، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا بىلەن بىرلىكتە سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاقابىل تۇرىدىغان بىر كۈچ بولۇش. شۇڭا ئۇ چاغدا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى جۇڭگوغا بىر قىسىم ئىلغار ھەربىي قورال-ياراغلارنى سېتىپ بېرىشكە قوشۇلغان. مۇشۇنداق ئىشلاردا بەي فاڭرۇي ناھايىتى زور رول ئوينىغان. بەي فاڭرۇينىڭ ھازىرمۇ جۇڭگو ھەربىي ئەمەلدارلىرى بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بار. يالغۇز جۇڭگو رەھبەرلىرى ئىچىدىكى ياۋاش گۇرۇھ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى قاتتىق مەيدانلىق گۇرۇھ بىلەنمۇ يېقىن مۇناسىۋىتى بار. ئۇنىڭ ئانچە نامى چىقمىغان ھەربىي گېنېراللار بىلەن بولغان ئالاقىسىمۇ ناھايىتى كۈچلۈك. مەن ئۇنىڭ بىلەن كۆپ قېتىم ئايرىم پاراڭلىشىپ باققان. ئۆتكەندە تېد كرۇز (Ted Cruz) ئامېرىكا پرېزىدېنتلىقىنى تالىشىۋاتقان مەزگىلدە بەي فاڭرۇينى ئۆزىنىڭ 20 نەپەر مەسلىھەتچىسىنىڭ بىرى قىلىپ تاللىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. شۇ چاغدا بەي فاڭرۇي ماڭا «ئەگەر تېد كرۇز پرېزىدېنت بولۇپ سايلىنىپ قالسا، ئۇنىڭ تېخىمۇ كۆپ جۇڭگو ئىشلىرى مەسلىھەتچىلىرىگە ئېھتىياجى بار. شۇ چاغدا سەنمۇ ياردەم قىلارسەن»، دېگەن ئىدى. ھازىرقىدەك ئەھۋالدا، جۇڭگو مەسىلىسى ئۈستىدىكى مۇزاكىرىلەر چوقۇم ناھايىتى كۆپ بولۇشى مۇمكىن. شۇ چاغدا بەي فاڭرۇينىڭ «100 يىللىق مارافون» (The hundred-year marathon: Chinese secret strategy to replace America as the global superpower) دېگەن كىتابى ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇ ئۆز كىتابىدا «سۈنزى ھەربىي ئىشلار دەستۇرى» ۋە «36 خىل ئىستراتېگىيە» قاتارلىق جۇڭگولۇقلارنىڭ قەدىمىي كىتابلىرىدىن كۆپ پايدىلانغان بولۇپ، جۇڭگولۇقلارنىڭ سۆز-ئىبارىلىرىنىمۇ ناھايىتى كۆپ ئىشلەتكەن. ئۇ جۇڭگولۇقلارنىڭ لوگىكىلىق ۋە پەلسەپىۋى تەپەككۇر ئۇسۇلى بىلەن جۇڭگولۇقلارنىڭ تەپەككۇر شەكلىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدىغان بولۇپ، ئۇ ئۆز كىتابىدا ئاشۇنداق بىلىملەر ئاساسىدا جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ھەربىي ساھەدىكى پىلانلىرىنى ئېچىپ بېرىدۇ. ئۇ يېقىندا جۇڭگوغا يەنە بېرىپ، جۇڭگونىڭ ھەربىي ۋە دۆلەت ئەمەلدارلىرى بىلەن ئۇچرىشىدىكەن. مېنىڭچە ئۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش خىزمەتلەرنى بۇنىڭدىن كېيىنمۇ كۆپلەپ قىلىپ، ئامېرىكا ئۈچۈن پايدىلىق ئۇچۇر توپلاپ بېرىدۇ.


    (داۋامى بار)

  5. #5
    Elrohlan Guest

    Default Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu? (3)

    Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu? (3)

    Elrohlan


    6-So’al: Tramp Junggo heqqidiki wedilirini emelge ashurup qalsa, u Junggoning omumiy iqtisadiy ehwaligha qandaq tesir körsitidu? Mesilen, u dep yürüwatqan chégra béji qatarliq jazalash tedbirliri emelge éship qalsa, Junggoning iqtisadiy ösüsh nisbiti bir minus san’gha chüshüp qélishi mumkin. Hazirghiche Junggoning téz sür’etlik iqtisadiy tereqqiyati Junggo hakimiyitining özini saqlap qalalishidiki eng muhim amillarning biri bolup keldi. Shunglashqa Tramp qollanmaqchi bolghan siyasetler Junggo hakimiyitining asasigha biwasite tesir körsitishi mumkin. Yene bir tereptin, Tramp Amérikining sirttiki karxanilirini dölet ichige qayturup kelmekchi boluwatidu. Eger shundaq qilsa köpligen Amérika shirketliri Junggodin Amérikigha qaytip kélidu. Shuning bilen chet el kapitali Junggodin sirtqa éqishqa bashlaydu. Bumu Junggo iqtisadigha chong tesirlerni élip kélidu. Siz bu mesililerge qandaq qaraysiz?

    Jawab: Siz yuqirida bezilerning mundaq dep qaraydighanliqini tilgha élip öttingiz: Eger Tramp Junggogha qaratqan chégra béjini 45 pirsent qilidighan bolsa, Junggo GDP sining ösüsh nisbiti hazirqi 7 pirsenttin 2 pirsentke chüshüp qalidu. Men bundaq köz-qarashqa qoshulmaymen. Chünki, méning qarishimche peqet tashqi sodidin ibaret birla ish GDP gha unchiwala chong tesir körsitelmeydu. Junggoning sirtqa qaratqan iqtisadining heriketlendürgüchi küchi heqiqetenmu chet eller üchün her xil buyumlarni yasap bérish. Emma bu ishning igiligen nisbiti unchiwala chong emes. Uningdin bashqa, Junggoning bazarliri Amérikidin bashqa yene Yawropa, Yaponiye, Teywen we Xongkong qatarliq köpligen ellernimu öz ichige alidu. Men Junggoning GDP sining 2 pirsent töwenlep kétishige ishinimen, emma 5 pirsent töwenleydu, déyish, méningche sel ashuruwetkenlik bolidu. Uningdin bashqa, chégra béjini 45 pirsentke östürüsh ishini Amérika hökümitimu unche asan testiqlimaydu. Hazir bu ishqa yalghuz Amérikining démokratlar partiyisining ademlirila emes, jumhuriyet partiyisining ademlirimu qarshi chiqiwatqandek qilidu. Shunglashqa bu ishni Amérika hökümiti testiqlashtin burun bir qisim tengsheshlerni élip bérishi mumkin. Mesilen, Tramp deslipide kirim béjini zor derijide töwenlitidighanliqini éytqan. Hazir u geplirini azraqtin özgertiwatidu. U saylam waqtidiki bir qisim sho’arlirini buningdin kéyinki emeliyet jeryanida choqum bir az özgertidu. Shunglashqa men 45 pirsent chégra béji siyasitining emelge ashidighanliqigha anche ishenmeymen. Emma, eger u bajni 40 pirsent yaki 35 pirsenttek bir sewiyige östüridiken, uning Junggo iqtisadigha bolidighan tesiri heqiqetenmu zor bolidu. Junggoning xizmet tépish we karxana qurush pursetlirini zor derijide kémeytiwétidu.

    Aldinqi 20 yildek waqit ichide Junggo iqtisadining her bir pirsent ösüshi 3 milyon kishilik yéngi xizmet pursiti yaritip berdi. Iqtisad 3 pirsent öskende 9 milyon ademge yéngi xizmet chiqti. Shunglashqa eger iqtisad 3 pirsent chüshüp kétidiken, kem dégende 9 milyon adem ishtin boshaydu. Bu bir nahayiti konsérwatip san bolup, bu ishning emeliy tesiri téximu chongraq bolushi mumkin. Kem dégende 10 – 20 milyon ademning ishsiz qélishini keltürüp chiqirishi mumkin. Shuning bilen Junggoda keng-kölemlik ijtima’iy qalaymiqanchiliq yüz bérishi mumkin. Chünki, hemmimizning bilginidek, Junggoda ijtima’iy parawanliq we saqliqni saqlash ishliri intayin nachar. Bu jehettiki ishlar héch qandaq kapaletke ige emes. Junggoning bezi hökümet emeldarliri «Yézilardiki déhqanlarning salametlik sughurtisigha ige bolush nisbiti 99 pirsentke yetti», dep po étiwatidu. Emeliyette bolsa Junggo hökümiti eng deslepte yézilardiki xelqlerdin salametlik sughurtisi üchün éyigha 10 somdin pul chiqirish, yerlik hökümetlermu éyigha 10 som pul chiqirish, we merkiziy hökümetmu éyigha 10 somdin pul chiqirish tüzümini yolgha qoydi. Emma bunchilik pul bilen éghir késelge giriptar bolghan bimarlarning chiqimini kötürgili bolmaydu. Hökümet bu ishta hésabni xata ishlidi. Yéqinqi yillardin buyan yézilardiki déhqanlarning salametlik ehwali intayin nachar bolup keldi. Késel bolidighan kishilerning sani intayin yuqiri bolup keldi. Eslide her 10 ming ademning ichide aran bir qanche kishila késel bolidu, dep mölcherlen’gen bolup, emeliyette bolsa bu san u mölcherdin nahayiti köp hesse éship ketti. Shuning bilen eslidiki sughurta tüzümi emeliy éhtiyajni zadila qanduralmasliq ehwali kélip chiqti.

    Shunglashqa eger Junggo jem’iyitide bir chong dawalghush yüz béridiken, uni normallashturush intayin qiyin’gha toxtaydu. Mesilen, paychek bazirida bir qétim chong chüshüsh yüz bergen idi, uning yaman aqiwiti hazirmu toxtimay dawamlishiwatidu. Junggoning paychek bazirida nahayiti köp qara qollar bar. Bazarni kontrol qilip turidighan intayin qebih ichki küchler bar. Shunglashqa eng axiri Junggo hökümiti saqchi ewetip, paychek bazirida qalaymiqanchiliq tughdurghan bir qisim kishilerni tutushqa mejburi boldi. Bu xil ehwallar bazar iqtisadi qa’idilirige pütünley xilap kélidu.

    Paychek baziridin bashqa, hazir puqralarning pullirining hemmisi öy bazirigha meblegh qilip sélindi. Öy bazirining maghzaplishish ehwali hazir kündin-kün’ge éghirlishiwatidu. Eger öy baziri özini saqlap qalalmaydiken, puqralarning eng axirqi bir iqtisadiy kapalitimu yoq bolidu. Shunglashqa hazir köpligen Junggoluqlar pullirini dollargha tégishiwélish yaki altun’gha aylanduruwélish üchün heriket qiliwatidu. Yaki bolmisa pullirini chet eldiki mülükke aylanduruwélishqa urunuwatidu. Junggo hökümiti bolsa öz puqralirining ashundaq qilishini tosuwatidu. Démek, hazir Junggoning iqtisadiy kapaletlik mesilisi bir intayin gewdilik mesile bolup turuwatidu. Hazir köp sanliq Junggoluqlar bixeterlik tuyghusini yoqatti. Köpligen karxanichilar, bolupmu chong karxanilarning igiliri yaki pullirini maddiy bayliqlargha aylanduruwatidu, yaki bolmisa chet ellerge yötkewatidu. Imkaniyiti barliri a’ile tawabi’atliri we balilirini chet elge köchmen qilip, ulargha chet elde öy-mülük élip bériwatidu. Bu xil ehwal eng yuqirisida merkezdiki rehberlerdin tartip eng töwinide adettiki puqralarghiche kelgüsige bolghan ishenchini yoqatqanliqini, hazirqi hakimiyetke bolghan ishenchini yoqatqanliqini körsitip béridu.

    Yéqinqi xewerlerge diqqet qilidighan bolsaq, hazir Junggoda medeniyet inqilabi mezgilidikidek bir qisim ishlarning yüz bériwatqanliqini, bir qisim rehberlerning öz hoshini yoqatqanliqini bayqaymiz. Junggo iqtisadining istiqbali yaxshi emes. Karxanichilarning ishenchi yoq. Puqralarningmu ishenchsiz. Chet eldin Junggogha meblegh salidighanlarningmu ishenchi yoq. Bezi chong karxanilarning igiliri hazir Junggodiki kapitalini sirtqa yötkep kétiwatidu. Méningche bu xil ehwal kéyinki bir mezgil ichide izchil türde dawamliship, Junggo iqtisadigha toxtawsiz yaman tesirlerni körsitidu.


    7-So’al: Hazir köpligen kishiler pullirini dollargha tégishiwalmaqchi boluwatidu. Dollarning bahasimu toxtimay örlewatidu. Bezi kishilerning mölchiride, Trampning Junggogha qaratqan iqtisadiy siyasiti Junggo puligha bolghan bésimnimu nahayiti zor derijide kücheytiwétishi mumkin. Shunglashqa hazir Junggodiki köpligen ata-anilar yighqan pullirini xejlep, balilirini Amérikida oqutush yolini tutuwatidu. Junggoluq puqralarning ichide bir dollarning bahasi hazirqi 6.7 – 6.8 somdin 8 somgha ösidu, dep qaraydighanlarmu köp. Siz bu mesilige qandaq qaraysiz?

    Jawab: Iqtisadiy bazarni erkin qoyuwetken ellerning pulining bahasida adette chong yuqiri-töwen özgirish ishliri yüz bermeydu. Kishilerning könglimu dekke-dükkige pétip qalmaydu. Emma pul bahasini sün’iy halda kontrol qilip kelgen eller ashundaq kontrolluqni toxtidiken, pul bahasi shiddetlik halda özgiridighan ehwallar kélip chiqidu. Sabiq Sowét Ittipaqi we uninggha tewe bolghan bashqa bir qisim ripabliklarning hemmiside burun ashundaq bir jeryan yüz bérip baqqan. Junggo burun pul bahasini nahayiti qattiq kontrol qilip kelgen. U 1994-yilidin bashlap bu sahede bir qisim islahatlarni élip bardi. Hemde 10 yildek waqittin kéyin pul bahasini erkin qoyuwétishni pilanlidi. Pul bahasini azraq-azraqtin özgertip turdi. Junggo «Xelq’ara Pul Sistémisi» (International Monetary System, IMS) ge oxshash xelq’araliq teshkilatlargha eza bolup kirgendin kéyin, eslide pul bahasini erkin qoyuwétishi kérek idi. Bu jehette uning bir qisim mes’uliyiti we mejburiyiti bar idi. Burunqidek pul bahasini özi xalighanche békitiwalsa bolmaytti. Emma u jehetlerde Junggo normal ish körmidi. Bezide xelq’araliq bazarlarda nahayiti zor miqdarda öz pulini sétiwélip, xelq’araliq bazarlarning normal herikitige arilishiwaldi we uninggha buzghunchiliq qildi. Emeliyette Junggoning öz pulining qimmitini uzun muddet kontrol qilip méngish imkaniyiti we iqtidari yoq. Burun Junggo emeldarliri «Junggo puli qimmitining zor derijide dawalghush éhtimalliqi mewjut emes», dep yürdi. Emma u gepler atqan po bolup chiqti. Uningdin kéyin «Junggo pulining qimmiti dawamliq halda özgirip mangmaydu», déyishke bashlidi. Bu xildiki geplirini köp qétim özgertip boldi. Hazir Junggo puli qimmitining özgirishidin saqlan’ghili bolmaydighanliqini sezgendin kéyin, Junggo emeldarliri öz puqralirining pullirini chet el puligha aylandurushigha her xil wasitiler bilen tosqunluq qilishqa bashlidi. Anglishimche hazir Junggodiki bezi ölkiler aldin kéliship qoymighan kishilerge pul almashturup bermeydiken. Burun kéliship qoyghan teqdirdimu, peqet intayin az miqdarda pul almashturup béridiken. Burun «her yili 50 ming dollar tégiship bérilidu», dep élan qilghan bolsimu, hazir her xil tosuqlarni qurup, uning intayin az bir qisminila tégiship béridiken. Junggo emeldarlirining közde tutuwatqini, eger puqralar pullirini köplep dollargha aylandurup, chet ellerge yötkep kétidiken, Junggo iqtisadining asasimu tewreshke bashlaydighanliqidur. Junggo yéngi téxnologiyilerni wujudqa keltüridighan dölet emes. Téxnologiyide eng aldida turidighan döletmu emes. Peqet her xil mehsulatlarni ishlep chiqiridighan chong dölet. U köpligen sahelerde chet el bazirigha tayanmisa bolmaydu. Chet el téxnologiyilirige tayanmisa bolmaydu. Gerche u özini «Ikkinchi iqtisadiy chong dölet» dep atiwalghan bolsimu, emeliyette u bir intayin ajiz dölet. Eger birer chong iqtisadiy dawalghush yüz béridiken, Junggoning iqtisadiy qurulmisi pütünley örülüp chüshidu.

    Shunglashqa bezi kishiler «Eger Junggo iqtisadi yiqilip chüshidiken, Junggo hakimiyitimu uning bilen bille yiqilip chüshidu», dewatidu. Men özüm u derijide ümidwar emes. Yeni men iqtisadning yiqilip chüshishi Junggo hakimiyitining örülüp chushishinimu keltürüp chiqiridu, dep oylimaymen. Eger eslep baqidighan bolsaq, Junggo hakimiyiti «medeniyet zor inqilabi» mezgili we 3 yilliq «chong sekrep ilgirilesh» mezgilliridikidek nachar ehwal astidimu, ashundaq nachar iqtisadiy ehwallar astidimu yiqilip chüshmigen. Hazir Junggo hakimiyitining muqimliqni saqlash we puqralarni basturush qabiliyiti burunqidin köp küchiyip ketti. U yene dölet bayliqini özini saqlap qélishning qorali süpitide ishlitishnimu bilidu. Shunglashqa u asanliqche örülüp chüshmeydu.


    Paydilinish Menbeliri:

    [1] 直播:川普對中國經濟殺傷力有多大?(《明鏡編輯部》第33期)
    https://www.youtube.com/watch?v=22UJAI6YyWI

    [2] 夏业良
    https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A4...B8%9A%E8%89%AF

    [3] 白邦瑞, Michael Pillsbury
    https://www.amazon.com/Michael-Pills...4604039&sr=8-1

    (Tügidi)

  6. #6
    Elr0hlan Guest

    Default ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نې

    ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ (3)

    ئەلروھلان


    6-سوئال: ترامپ جۇڭگو ھەققىدىكى ۋەدىلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ قالسا، ئۇ جۇڭگونىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ مەسىلەن، ئۇ دەپ يۈرۈۋاتقان چېگرا بېجى قاتارلىق جازالاش تەدبىرلىرى ئەمەلگە ئېشىپ قالسا، جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي ئۆسۈش نىسبىتى بىر مىنۇس سانغا چۈشۈپ قېلىشى مۇمكىن. ھازىرغىچە جۇڭگونىڭ تېز سۈرئەتلىك ئىقتىسادىي تەرەققىياتى جۇڭگو ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆزىنى ساقلاپ قالالىشىدىكى ئەڭ مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ كەلدى. شۇڭلاشقا ترامپ قوللانماقچى بولغان سىياسەتلەر جۇڭگو ھاكىمىيىتىنىڭ ئاساسىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتىن، ترامپ ئامېرىكىنىڭ سىرتتىكى كارخانىلىرىنى دۆلەت ئىچىگە قايتۇرۇپ كەلمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئەگەر شۇنداق قىلسا كۆپلىگەن ئامېرىكا شىركەتلىرى جۇڭگودىن ئامېرىكىغا قايتىپ كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن چەت ئەل كاپىتالى جۇڭگودىن سىرتقا ئېقىشقا باشلايدۇ. بۇمۇ جۇڭگو ئىقتىسادىغا چوڭ تەسىرلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. سىز بۇ مەسىلىلەرگە قانداق قارايسىز؟

    جاۋاب: سىز يۇقىرىدا بەزىلەرنىڭ مۇنداق دەپ قارايدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتتىڭىز: ئەگەر ترامپ جۇڭگوغا قاراتقان چېگرا بېجىنى 45 پىرسەنت قىلىدىغان بولسا، جۇڭگو GDP سىنىڭ ئۆسۈش نىسبىتى ھازىرقى 7 پىرسەنتتىن 2 پىرسەنتكە چۈشۈپ قالىدۇ. مەن بۇنداق كۆز-قاراشقا قوشۇلمايمەن. چۈنكى، مېنىڭ قارىشىمچە پەقەت تاشقى سودىدىن ئىبارەت بىرلا ئىش GDP غا ئۇنچىۋالا چوڭ تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. جۇڭگونىڭ سىرتقا قاراتقان ئىقتىسادىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچى ھەقىقەتەنمۇ چەت ئەللەر ئۈچۈن ھەر خىل بۇيۇملارنى ياساپ بېرىش. ئەمما بۇ ئىشنىڭ ئىگىلىگەن نىسبىتى ئۇنچىۋالا چوڭ ئەمەس. ئۇنىڭدىن باشقا، جۇڭگونىڭ بازارلىرى ئامېرىكىدىن باشقا يەنە ياۋروپا، ياپونىيە، تەيۋەن ۋە خوڭكوڭ قاتارلىق كۆپلىگەن ئەللەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەن جۇڭگونىڭ GDP سىنىڭ 2 پىرسەنت تۆۋەنلەپ كېتىشىگە ئىشىنىمەن، ئەمما 5 پىرسەنت تۆۋەنلەيدۇ، دېيىش، مېنىڭچە سەل ئاشۇرۇۋەتكەنلىك بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، چېگرا بېجىنى 45 پىرسەنتكە ئۆستۈرۈش ئىشىنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىمۇ ئۇنچە ئاسان تەستىقلىمايدۇ. ھازىر بۇ ئىشقا يالغۇز ئامېرىكىنىڭ دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ ئادەملىرىلا ئەمەس، جۇمھۇرىيەت پارتىيىسىنىڭ ئادەملىرىمۇ قارشى چىقىۋاتقاندەك قىلىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ئىشنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەستىقلاشتىن بۇرۇن بىر قىسىم تەڭشەشلەرنى ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ترامپ دەسلىپىدە كىرىم بېجىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ھازىر ئۇ گەپلىرىنى ئازراقتىن ئۆزگەرتىۋاتىدۇ. ئۇ سايلام ۋاقتىدىكى بىر قىسىم شوئارلىرىنى بۇنىڭدىن كېيىنكى ئەمەلىيەت جەريانىدا چوقۇم بىر ئاز ئۆزگەرتىدۇ. شۇڭلاشقا مەن 45 پىرسەنت چېگرا بېجى سىياسىتىنىڭ ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىغا ئانچە ئىشەنمەيمەن. ئەمما، ئەگەر ئۇ باجنى 40 پىرسەنت ياكى 35 پىرسەنتتەك بىر سەۋىيىگە ئۆستۈرىدىكەن، ئۇنىڭ جۇڭگو ئىقتىسادىغا بولىدىغان تەسىرى ھەقىقەتەنمۇ زور بولىدۇ. جۇڭگونىڭ خىزمەت تېپىش ۋە كارخانا قۇرۇش پۇرسەتلىرىنى زور دەرىجىدە كېمەيتىۋېتىدۇ.

    ئالدىنقى 20 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ ھەر بىر پىرسەنت ئۆسۈشى 3 مىليون كىشىلىك يېڭى خىزمەت پۇرسىتى يارىتىپ بەردى. ئىقتىساد 3 پىرسەنت ئۆسكەندە 9 مىليون ئادەمگە يېڭى خىزمەت چىقتى. شۇڭلاشقا ئەگەر ئىقتىساد 3 پىرسەنت چۈشۈپ كېتىدىكەن، كەم دېگەندە 9 مىليون ئادەم ئىشتىن بوشايدۇ. بۇ بىر ناھايىتى كونسېرۋاتىپ سان بولۇپ، بۇ ئىشنىڭ ئەمەلىي تەسىرى تېخىمۇ چوڭراق بولۇشى مۇمكىن. كەم دېگەندە 10 – 20 مىليون ئادەمنىڭ ئىشسىز قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگودا كەڭ-كۆلەملىك ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىشى مۇمكىن. چۈنكى، ھەممىمىزنىڭ بىلگىنىدەك، جۇڭگودا ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرى ئىنتايىن ناچار. بۇ جەھەتتىكى ئىشلار ھېچ قانداق كاپالەتكە ئىگە ئەمەس. جۇڭگونىڭ بەزى ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى «يېزىلاردىكى دېھقانلارنىڭ سالامەتلىك سۇغۇرتىسىغا ئىگە بولۇش نىسبىتى 99 پىرسەنتكە يەتتى»، دەپ پو ئېتىۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئەڭ دەسلەپتە يېزىلاردىكى خەلقلەردىن سالامەتلىك سۇغۇرتىسى ئۈچۈن ئېيىغا 10 سومدىن پۇل چىقىرىش، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرمۇ ئېيىغا 10 سوم پۇل چىقىرىش، ۋە مەركىزىي ھۆكۈمەتمۇ ئېيىغا 10 سومدىن پۇل چىقىرىش تۈزۈمىنى يولغا قويدى. ئەمما بۇنچىلىك پۇل بىلەن ئېغىر كېسەلگە گىرىپتار بولغان بىمارلارنىڭ چىقىمىنى كۆتۈرگىلى بولمايدۇ. ھۆكۈمەت بۇ ئىشتا ھېسابنى خاتا ئىشلىدى. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان يېزىلاردىكى دېھقانلارنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى ئىنتايىن ناچار بولۇپ كەلدى. كېسەل بولىدىغان كىشىلەرنىڭ سانى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ كەلدى. ئەسلىدە ھەر 10 مىڭ ئادەمنىڭ ئىچىدە ئاران بىر قانچە كىشىلا كېسەل بولىدۇ، دەپ مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، ئەمەلىيەتتە بولسا بۇ سان ئۇ مۆلچەردىن ناھايىتى كۆپ ھەسسە ئېشىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئەسلىدىكى سۇغۇرتا تۈزۈمى ئەمەلىي ئېھتىياجنى زادىلا قاندۇرالماسلىق ئەھۋالى كېلىپ چىقتى.

    شۇڭلاشقا ئەگەر جۇڭگو جەمئىيىتىدە بىر چوڭ داۋالغۇش يۈز بېرىدىكەن، ئۇنى نورماللاشتۇرۇش ئىنتايىن قىيىنغا توختايدۇ. مەسىلەن، پايچەك بازىرىدا بىر قېتىم چوڭ چۈشۈش يۈز بەرگەن ئىدى، ئۇنىڭ يامان ئاقىۋىتى ھازىرمۇ توختىماي داۋاملىشىۋاتىدۇ. جۇڭگونىڭ پايچەك بازىرىدا ناھايىتى كۆپ قارا قوللار بار. بازارنى كونترول قىلىپ تۇرىدىغان ئىنتايىن قەبىھ ئىچكى كۈچلەر بار. شۇڭلاشقا ئەڭ ئاخىرى جۇڭگو ھۆكۈمىتى ساقچى ئەۋەتىپ، پايچەك بازىرىدا قالايمىقانچىلىق تۇغدۇرغان بىر قىسىم كىشىلەرنى تۇتۇشقا مەجبۇرى بولدى. بۇ خىل ئەھۋاللار بازار ئىقتىسادى قائىدىلىرىگە پۈتۈنلەي خىلاپ كېلىدۇ.

    پايچەك بازىرىدىن باشقا، ھازىر پۇقرالارنىڭ پۇللىرىنىڭ ھەممىسى ئۆي بازىرىغا مەبلەغ قىلىپ سېلىندى. ئۆي بازىرىنىڭ ماغزاپلىشىش ئەھۋالى ھازىر كۈندىن-كۈنگە ئېغىرلىشىۋاتىدۇ. ئەگەر ئۆي بازىرى ئۆزىنى ساقلاپ قالالمايدىكەن، پۇقرالارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى بىر ئىقتىسادىي كاپالىتىمۇ يوق بولىدۇ. شۇڭلاشقا ھازىر كۆپلىگەن جۇڭگولۇقلار پۇللىرىنى دوللارغا تېگىشىۋېلىش ياكى ئالتۇنغا ئايلاندۇرۇۋېلىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ. ياكى بولمىسا پۇللىرىنى چەت ئەلدىكى مۈلۈككە ئايلاندۇرۇۋېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. جۇڭگو ھۆكۈمىتى بولسا ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئاشۇنداق قىلىشىنى توسۇۋاتىدۇ. دېمەك، ھازىر جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي كاپالەتلىك مەسىلىسى بىر ئىنتايىن گەۋدىلىك مەسىلە بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. ھازىر كۆپ سانلىق جۇڭگولۇقلار بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنى يوقاتتى. كۆپلىگەن كارخانىچىلار، بولۇپمۇ چوڭ كارخانىلارنىڭ ئىگىلىرى ياكى پۇللىرىنى ماددىي بايلىقلارغا ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ، ياكى بولمىسا چەت ئەللەرگە يۆتكەۋاتىدۇ. ئىمكانىيىتى بارلىرى ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ۋە بالىلىرىنى چەت ئەلگە كۆچمەن قىلىپ، ئۇلارغا چەت ئەلدە ئۆي-مۈلۈك ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئەڭ يۇقىرىسىدا مەركەزدىكى رەھبەرلەردىن تارتىپ ئەڭ تۆۋىنىدە ئادەتتىكى پۇقرالارغىچە كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچىنى يوقاتقانلىقىنى، ھازىرقى ھاكىمىيەتكە بولغان ئىشەنچىنى يوقاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

    يېقىنقى خەۋەرلەرگە دىققەت قىلىدىغان بولساق، ھازىر جۇڭگودا مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدىكىدەك بىر قىسىم ئىشلارنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى، بىر قىسىم رەھبەرلەرنىڭ ئۆز ھوشىنى يوقاتقانلىقىنى بايقايمىز. جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ ئىستىقبالى ياخشى ئەمەس. كارخانىچىلارنىڭ ئىشەنچى يوق. پۇقرالارنىڭمۇ ئىشەنچسىز. چەت ئەلدىن جۇڭگوغا مەبلەغ سالىدىغانلارنىڭمۇ ئىشەنچى يوق. بەزى چوڭ كارخانىلارنىڭ ئىگىلىرى ھازىر جۇڭگودىكى كاپىتالىنى سىرتقا يۆتكەپ كېتىۋاتىدۇ. مېنىڭچە بۇ خىل ئەھۋال كېيىنكى بىر مەزگىل ئىچىدە ئىزچىل تۈردە داۋاملىشىپ، جۇڭگو ئىقتىسادىغا توختاۋسىز يامان تەسىرلەرنى كۆرسىتىدۇ.


    7-سوئال: ھازىر كۆپلىگەن كىشىلەر پۇللىرىنى دوللارغا تېگىشىۋالماقچى بولۇۋاتىدۇ. دوللارنىڭ باھاسىمۇ توختىماي ئۆرلەۋاتىدۇ. بەزى كىشىلەرنىڭ مۆلچىرىدە، ترامپنىڭ جۇڭگوغا قاراتقان ئىقتىسادىي سىياسىتى جۇڭگو پۇلىغا بولغان بېسىمنىمۇ ناھايىتى زور دەرىجىدە كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا ھازىر جۇڭگودىكى كۆپلىگەن ئاتا-ئانىلار يىغقان پۇللىرىنى خەجلەپ، بالىلىرىنى ئامېرىكىدا ئوقۇتۇش يولىنى تۇتۇۋاتىدۇ. جۇڭگولۇق پۇقرالارنىڭ ئىچىدە بىر دوللارنىڭ باھاسى ھازىرقى 6.7 – 6.8 سومدىن 8 سومغا ئۆسىدۇ، دەپ قارايدىغانلارمۇ كۆپ. سىز بۇ مەسىلىگە قانداق قارايسىز؟

    جاۋاب: ئىقتىسادىي بازارنى ئەركىن قويۇۋەتكەن ئەللەرنىڭ پۇلىنىڭ باھاسىدا ئادەتتە چوڭ يۇقىرى-تۆۋەن ئۆزگىرىش ئىشلىرى يۈز بەرمەيدۇ. كىشىلەرنىڭ كۆڭلىمۇ دەككە-دۈككىگە پېتىپ قالمايدۇ. ئەمما پۇل باھاسىنى سۈنئىي ھالدا كونترول قىلىپ كەلگەن ئەللەر ئاشۇنداق كونتروللۇقنى توختىدىكەن، پۇل باھاسى شىددەتلىك ھالدا ئۆزگىرىدىغان ئەھۋاللار كېلىپ چىقىدۇ. سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭغا تەۋە بولغان باشقا بىر قىسىم رىپابلىكلارنىڭ ھەممىسىدە بۇرۇن ئاشۇنداق بىر جەريان يۈز بېرىپ باققان. جۇڭگو بۇرۇن پۇل باھاسىنى ناھايىتى قاتتىق كونترول قىلىپ كەلگەن. ئۇ 1994-يىلىدىن باشلاپ بۇ ساھەدە بىر قىسىم ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ باردى. ھەمدە 10 يىلدەك ۋاقىتتىن كېيىن پۇل باھاسىنى ئەركىن قويۇۋېتىشنى پىلانلىدى. پۇل باھاسىنى ئازراق-ئازراقتىن ئۆزگەرتىپ تۇردى. جۇڭگو «خەلقئارا پۇل سىستېمىسى» (International Monetary System, IMS) گە ئوخشاش خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا ئەزا بولۇپ كىرگەندىن كېيىن، ئەسلىدە پۇل باھاسىنى ئەركىن قويۇۋېتىشى كېرەك ئىدى. بۇ جەھەتتە ئۇنىڭ بىر قىسىم مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى بار ئىدى. بۇرۇنقىدەك پۇل باھاسىنى ئۆزى خالىغانچە بېكىتىۋالسا بولمايتتى. ئەمما ئۇ جەھەتلەردە جۇڭگو نورمال ئىش كۆرمىدى. بەزىدە خەلقئارالىق بازارلاردا ناھايىتى زور مىقداردا ئۆز پۇلىنى سېتىۋېلىپ، خەلقئارالىق بازارلارنىڭ نورمال ھەرىكىتىگە ئارىلىشىۋالدى ۋە ئۇنىڭغا بۇزغۇنچىلىق قىلدى. ئەمەلىيەتتە جۇڭگونىڭ ئۆز پۇلىنىڭ قىممىتىنى ئۇزۇن مۇددەت كونترول قىلىپ مېڭىش ئىمكانىيىتى ۋە ئىقتىدارى يوق. بۇرۇن جۇڭگو ئەمەلدارلىرى «جۇڭگو پۇلى قىممىتىنىڭ زور دەرىجىدە داۋالغۇش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت ئەمەس»، دەپ يۈردى. ئەمما ئۇ گەپلەر ئاتقان پو بولۇپ چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىن «جۇڭگو پۇلىنىڭ قىممىتى داۋاملىق ھالدا ئۆزگىرىپ ماڭمايدۇ»، دېيىشكە باشلىدى. بۇ خىلدىكى گەپلىرىنى كۆپ قېتىم ئۆزگەرتىپ بولدى. ھازىر جۇڭگو پۇلى قىممىتىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن ساقلانغىلى بولمايدىغانلىقىنى سەزگەندىن كېيىن، جۇڭگو ئەمەلدارلىرى ئۆز پۇقرالىرىنىڭ پۇللىرىنى چەت ئەل پۇلىغا ئايلاندۇرۇشىغا ھەر خىل ۋاسىتىلەر بىلەن توسقۇنلۇق قىلىشقا باشلىدى. ئاڭلىشىمچە ھازىر جۇڭگودىكى بەزى ئۆلكىلەر ئالدىن كېلىشىپ قويمىغان كىشىلەرگە پۇل ئالماشتۇرۇپ بەرمەيدىكەن. بۇرۇن كېلىشىپ قويغان تەقدىردىمۇ، پەقەت ئىنتايىن ئاز مىقداردا پۇل ئالماشتۇرۇپ بېرىدىكەن. بۇرۇن «ھەر يىلى 50 مىڭ دوللار تېگىشىپ بېرىلىدۇ»، دەپ ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ھازىر ھەر خىل توسۇقلارنى قۇرۇپ، ئۇنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىنىلا تېگىشىپ بېرىدىكەن. جۇڭگو ئەمەلدارلىرىنىڭ كۆزدە تۇتۇۋاتقىنى، ئەگەر پۇقرالار پۇللىرىنى كۆپلەپ دوللارغا ئايلاندۇرۇپ، چەت ئەللەرگە يۆتكەپ كېتىدىكەن، جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىمۇ تەۋرەشكە باشلايدىغانلىقىدۇر. جۇڭگو يېڭى تېخنولوگىيىلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدىغان دۆلەت ئەمەس. تېخنولوگىيىدە ئەڭ ئالدىدا تۇرىدىغان دۆلەتمۇ ئەمەس. پەقەت ھەر خىل مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپ چىقىرىدىغان چوڭ دۆلەت. ئۇ كۆپلىگەن ساھەلەردە چەت ئەل بازىرىغا تايانمىسا بولمايدۇ. چەت ئەل تېخنولوگىيىلىرىگە تايانمىسا بولمايدۇ. گەرچە ئۇ ئۆزىنى «ئىككىنچى ئىقتىسادىي چوڭ دۆلەت» دەپ ئاتىۋالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ بىر ئىنتايىن ئاجىز دۆلەت. ئەگەر بىرەر چوڭ ئىقتىسادىي داۋالغۇش يۈز بېرىدىكەن، جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئۆرۈلۈپ چۈشىدۇ.

    شۇڭلاشقا بەزى كىشىلەر «ئەگەر جۇڭگو ئىقتىسادى يىقىلىپ چۈشىدىكەن، جۇڭگو ھاكىمىيىتىمۇ ئۇنىڭ بىلەن بىللە يىقىلىپ چۈشىدۇ»، دەۋاتىدۇ. مەن ئۆزۈم ئۇ دەرىجىدە ئۈمىدۋار ئەمەس. يەنى مەن ئىقتىسادنىڭ يىقىلىپ چۈشىشى جۇڭگو ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشىشىنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، دەپ ئويلىمايمەن. ئەگەر ئەسلەپ باقىدىغان بولساق، جۇڭگو ھاكىمىيىتى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلى ۋە 3 يىللىق «چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش» مەزگىللىرىدىكىدەك ناچار ئەھۋال ئاستىدىمۇ، ئاشۇنداق ناچار ئىقتىسادىي ئەھۋاللار ئاستىدىمۇ يىقىلىپ چۈشمىگەن. ھازىر جۇڭگو ھاكىمىيىتىنىڭ مۇقىملىقنى ساقلاش ۋە پۇقرالارنى باستۇرۇش قابىلىيىتى بۇرۇنقىدىن كۆپ كۈچىيىپ كەتتى. ئۇ يەنە دۆلەت بايلىقىنى ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشنىمۇ بىلىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇ ئاسانلىقچە ئۆرۈلۈپ چۈشمەيدۇ.


    پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

    [1] 直播:川普對中國經濟殺傷力有多大?(《明鏡編輯部》第33期)
    https://www.youtube.com/watch?v=22UJAI6YyWI

    [2] 夏业良
    https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A4...B8%9A%E8%89%AF

    [3] 白邦瑞, Michael Pillsbury
    https://www.amazon.com/Michael-Pills...4604039&sr=8-1

    (تۈگىدى)

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •