Uyghurlar ulughlap kéliwatqan simwolluq rengler heqqide

Dunyadiki nurghun xelqlerde renglerning simwolluq meniliri heqqidiki chüshenchiliri bolghinigha oxshash, uyghurlardimu renglerning simwolluq meniliri heqqidiki idiyiwi chüshenchiler bolghan, bu xil chüshenchiler uyghurlarning étiqad, turmush adetliride we güzellik qarashlirida gewdilik ipadilinidu.uyghurlarning shaman dini étiqadida aq, kök, qizil, qara rengler muhim orunda turghan.

  • Kök reng

kök reng uyghurlarning shaman dini chüshenchiside ulughlinidighan muhim renglerning biri hésablinidu. Mesilen "oghuzxan" éposida oghuz xaqanning bezi teswirirliride "kök" sözi uchrap turidu.yene "moyunchur menggü téshi" dimu : " kök asman we zéminning himmiti bilen, men öz xelqimge hökümran boldum" dégen mezmun uchraydu.
Tarixiy menbelerde xatirlinishiche, hunlarning atliq qoshunliri ichide kök atliq qoshun herqandaq jenglerde sherq terepte ( sepning aldida) jeng qilatti. Chünki, kök atliq qoshun eng küchlük. Ghalip qoshun dep qaralghan. Adette sep tüzgendimu kök atliq qoshunlar sepning aldigha turatti. Hazirqi shamanlarning "pére oyuni" dimu kök renglik rexttin yasalghan kök tugh pére oynilidighan öyning sherqiy témigha qadilidu. Emma, shamanlarning "pére oyuni" diki kök reng terep ilahi ( sherq terep) ni ipadilesh üchün ishlitilidu.
Undin bashqa uyghurlar qebre béshigha qadap qoyidighan tughlar terkibidimu kök renglik tughlar xéli köp uchraydu.

2. Aq reng

uyghurlarning shaman dini chüshenchiside aq rengmu muhim orunda turidu. Tarixiy menbelerde xatirlinishiche, hunlarning atliq qoshunliri ichide aq boz atning gherb terepte sep tüzidighanliqi melum. Undin bashqa yene bir qisim riwayetlerde, menggü tash yadikarliqlirida aq at ulughliqi heqqidiki bayanlarmu muhim orunda turidu. ( munberde "aq atni ulughlash aditi" namliq yollanma bar bolghanliqi üchün, bu heqte köp toxtalmaymiz, aychiwer ) shaman yene "pére oyuni" oynilidighan öyning gherbiy témigha aq rexttin yasalghan aq tughni qadap, terep ilahini ipadileydu..
Emma adettiki uyghur kishiliri aq rengni pakliqning, sapliqning simwoli dep qaraydu. Bu xil qarash shaman dinidiki aq reng chüshenchisidin nisbeten kéyin peyda bolghan. Yeni islamiyettin kéyin ereb medeniyitining tesiride aq reng --- pakliq chüshenchisige ige qilin'ghan. Démek, uyghurlarning shaman dini chüshenchiside aq reng --- ghelibe, yoruqluqluqning simwoli qilin'ghan.

3. Qizil reng

uyghurlarning shaman dini chüshenchiside qizil reng bashqa renglerge oxshashla muhim orunda turidu. Mesilen, uyghurlar toy murasimida yigitning bélige "toy potisi" baghlaydu. Qizghimu qizil renglik kiyim kiydüridu. Undin bashqa yéngi öy salghanda, öyning üstini yépishtin burun xar yaghachqa qizil rextni baghlap, andin xarni tamning üstige élip chiqidu. Bundaq adet dolan uyghurliri arisida uchraydu. Undin bashqa yene shamanlar "pére oyuni" da öyning jenubiy témigha qizil renglik tugh qadaydu.

Tarixiy menbelerde hun qoshunlirining ichide qizil toruq at min'gen qoshun jenub terepke sep tüzidighanliqi körsitilgen. Shimaliy yaylaqtiki ejdadlarning jughrapiyilik yashash sharaitidin élip éytqanda, ulargha nisbeten jenub terep issiq bolup, jenub terepni issiqliq tengrisining makani dep qarighan.
Uyghurlarning shaman dini chüshenchiside, qizil reng -- ot ilahining simwoli bolup, qizil rengni ulughlash "ot ilahi" gha choqunush étiqadi bilen zich munasiwetlik. Shaman dinida yene ot "eng pak" dep qaralghan bolup, eng deslepki "paklash" paaliyiti ot bilen élip bérilghan. Bu menidin qarighanda, ot - pakliqning simwoli dep qaralghan. Emma, hazir kishiler otni xoshalliq, méhir - muhebbetning simwoli dep qaraydu.

4. Qara reng

uyghurlarning shaman dini chüshenchiside, yaman rohlar qarangghuluq ichide yashaydu, ular kéchide heriket qilidu dep qarilidu. Bu xil chüshenche qarangghuluqning insanlarning turmush paaliyitini cheklishi, ejdadlargha qorqunch élip kélishi ularda azab éngining peyda bolishidiki obyéktip sewebining biri bolup qalghan. Iptidaiy ejdadlarning ishlepchiqirish küchliri sewiyisige nisbeten éytqanda, qarangghuluqning wehimisini yéngishi mümkin emes idi. Shuning üchün qara reng tedrijiy halda qarangghuluqning belgisi süpitide ejdadlarning qayghu, azab héssiyatining simwoligha aylan'ghan. Yeni ular özlirining azab éngini qara reng bilen ipadiligen. Gerche qara reng uyghurlarning shaman dini chüshenchiside étiqad derijisige kötürülmigen bolsimu, emma, u uyghurlarning turmush, kiyinish, til adetliride yenila öz ipadisini tapqan.
Uyghurlar adette uruq - tuqqan, qan - qérindashliri ölüp ketse, qara kiyim kiyip, haza tutidu. Adette "haza tutush" ni "qariliq tutush" depmu ataydu. Undin bashqa uyghur tilida "qara basti", " qara niyet", "qara künler", "bexti qara"...... Dégendek turaqliq ibariler bar bolup, bu ibarilerdiki "qara" sözimu "yamanliq", "bextsizlik", "derd - elem" dégen menilerge ige bolup, yenila uyghurlarning azab éngini ipadileydu.

Yuqurqi rengni ulughlash aditidin bashqa yene 3, 4, 7, 9, 40 qatarliq sanlarni ulughlash hem ularni xasiyetlik san dep bilish aditimu bolghan. Bu xasiyetlik sanlar heqqidiki yollanma buurn munberge yollinip bolghanliqtin, bu yerde toxtalmiduq.

Menbe : raxman abduréhimning "uyghurlarda shamanizm" namliq kitabidin élindi.