Qaraxaniylar sulalisining qurulushi

9 - esirning bashliridin bashlap 13 - esirge qeder bolghan 300 yilliq ariliqta uyghur, yaghma we türkiy tilliq milletlerning qedimki muqeddes ana makani bolghan gherbiy diyarda yaghmilar qaraxaniylar hakimiyitini qurdi.
Qaraxaniylar sulalisining rasa güllen'gen mezgilliride uning zémini hazirqi tarim oymanliqining ottura we gherbiy qismi, ili minglaq wadiliri we balqash kölining jenubiy, chu derya wadisi we issiqköl etrapi shuningdek maweraünnehrning sherqidiki rayonlarni öz ichige alghanidi. Bu mezgillerde qaraxaniylar sulalisi bilen qoju uyghur xanlighining otturisidiki chégra kuchar bolghanidi.
Qaraxaniylar hakimiyiti deslep balasaghun ( balasaghun shehirining orni hazirqi qirghizistan jumhuriyiti toqmaq rayonining sherqiy jenubigha toghra kélidu ) shehirini andin qeshqer (orda kent) ni paytext qildi.
"qara" dégen isim qaraxaniylar xanliqining xanliq unwanida qollan'ghan. Qaraxaniylar sulalisining eng aliy derijilik hökümrani (xaqan) bughraxan ( bughra -- nar töge dégen bolidu ) yaki qara xan ( qara -- büyük, qudretlik dégen bolidu ), tawghach xan unwan süpetliri bilen bille qollinilghanidi.
Qaraxaniylar sulalisining eng aliy derijilik hökümranining "bughraxan" (bughraxan eng burun uyghur, yaghma hökümdarliri qollan'ghan unwan) ning unwan süpitide qollinishigha kelsek, yaghmilargha rehberlik qilghan hökümdarlarning burundinla bughraxan unwanini qollan'ghanliqi tarixiy menbelerde qeyt qilin'ghan. Tarixiy menbelerde bu unwanning qaraxaniylar dölitide omumyüzlük qollinishimu ejeplinerlik emes. Chünki bu yaghmilarning qaraxaniylar xaqani tawghach bughraqaraxan ebu eli hesenning unwanliri ichide bughraxan xaqan unwani süpitide qollinilghan. Bu eserni xaqan'gha teqdim qilghanliqinimu körsitidu.
Qaraxaniylarning hakimiyet tüzümide xanlar özlirining büyük ulugh xaqan ikenlikini namayende qilish üchün tawghach xan dégen namnimu qoshup qollan'ghanidi.
Qaraxaniylar sulalisining xaqanliri özlirini qedimki qaraxaniylardin bolghan meshhur "qaraxan" (efrasiyap) ning ewladidin dep qarighanliqi, qedimki menbelerde körsitilgen qaraxan dégen nam, burundinla élimizning tarixiy kitablirida, yeni sung sulalisi tarixida, musulman tarixshunaslirining eserliride qaraxaniylar xandanliqi yaki xaqaniye dégen namlar bilen bille qollinilghan. Iranliqlar "buqa xaqan" yaki "qaraxan" ni pars tilida efrasiyap dep atighan. Mehmud qeshqeri "türkiy tillar diwani" da buqa xaqanni alip ertunga dep atighan.........
Emdi qaraxaniylar sulalisining ewladi qaysi nesebke mensupluqi toghrisida toxtalghinimizda we qaysi türkiy qebililiri teripidin qurulghanliqi toghrisida toxtalghinimizda ilmiy sahediki alimlarning köz qarashliri, her xil mulahiziliri dawam qildi. Bu xélidin béri talash - tartish témisi bolup keldi. Birmunche qarashlar otturigha chiqmaqta. Mundaq bolushi mewjut menbelerde bérilgen melumatlarning bekmu kemchil bolushi, bu heqtiki perezlerning her xil bolushigha seweb bolghan. Bularning eng muhimliri :
(1) uyghurlar idi dégen idi perez -- ( wambiri, radlof)
(2) yaghmilardin idi dégen perez-- ( minoriski)
(3) türkmenlerdin idi dégen perez --( hamme)
(4) qarluqtin idi dégen perez ( puat kuprulu)
(5) qarluq - yaghmilardin idi dégen perez -- ( quat - koprulu)
(6) chégillerdin idi dégen perez -- (bartold)
(7) türktin idi dégen perez -- (welidi torghan)

Démek, qaraxaniylarning qaysi türkiy qebililer tereptin qurulghanliqi heqqidiki mulahiziler bir mezgil dawamlashti. Mundaq bolushi, toluq ispatlar bolup turuqluqmu, menbelerning toghriliqi hel qilinmighan.
Bu xil menbelerde uyghur qedimki qolyazmiliri, "türkiy tillar diwani", "qutadghu bilik" we xenzuche menbeler bilen musulman tarixshunaslarning tarixiy ispatlirigha asaslan'ghan, qaraxaniylar sulalisini yaghmilar qurghan dégen qarash, del tarixiy menbelerge birqeder uyghun. Biz emdi xenzu menbelerge qarap baqayli. Yaghma dégen namni tunji qétim miladiye 801 - yilliri tang sulalisining meshhur tarixchisi duyü tereptin yézilghan "omumiy qamus" dégen esirining uyghur tezkiriside shu dewrdiki xenzu tili boyiche "yaghmit" dégen nam bilen tilgha élin'ghan. Yaghmit uruqi bolsa shu chaghda "toqquz ghuz" qebilisining bir qismi idi. Bezi alimlar yaghmit dégen söz uyghurche yaghma sözining xenzuche ahang terjimisi dep qarap kelmekte. Reshididin ( 1274 - 1318 - yillar ) tereptin yézilghan"jamiut tawarix" namliq kitabning uyghurlar qismida "bu uruqning nami odurghar dégen nam bilen tilgha élin'ghan". Bu nam del yaghma qebilisining yene bir xil atilishi bolsa kérek dep qaraymiz.
Qaraxaniylar dölitining textide özini uyghurlarning epsaniwi qehrimani alip artunga ( efrasiyap) ning ewladi dep atiwalghan bireylenni emiliyette uning xandani afrasiyap dep atighanidi. Jamal qarshi "mulha qatus - surah" esiride ularni earasiyap neslidin dep qeyt qilghan. ( jamal qarshi "surah" )
mehmud qeshqirining "türkiy tillar diwani" da unwan heqqqide toxtilip : "xan türkiy xelqlirining eng büyük hökümdari bolup, efrasiyap xaqan dep atilidu" dep melumat bergen.
"mejmeut - tawarix" ning neqil qilin'ghinidek, efrasiyapning sultanzadiliridin hezriti sultan sutuq bughraxan, kichik yashliq hayatida padishah bolup, tamam kashigher wilayitini islamgha kirgüzdi. Kashigher we maweraünnehrning padishahliri bularning neslidin idi". ( "tarixiy reshidi" din ) emdi islam tarixchilirining menbelirige asaslan'ghanda, 9 - esirlerde yaghma qebilisi hazirqi ottura asiyadiki narin deryasining jenubigha köchken (islam énsklopédiyisi" din ). "hududul alem" namliq kitabta, yaghmilarning "toqquz oghuzlardin ikenliki" we hakimiyet béshida turuwatqan hökümdarlarningmu "toqquz oghuzlar" (uyghurlar) hökümran ailisidin bolghanliqi bayan qilinidu. Shu menbege qarighanda, qeshqer we atush ( artuch ) nahiyilirimu shu chaghda yaghmilarning qolida idi.
"mujmelet - tawarix wel - qises" namliq eserdimu muellip yaghmilardin hakimiyet béshida turuwatqan hökümdarlarning bughra unwanini qollaydighanliqini nahayiti éniq yazidu. Qarluqlar bilen birlikte köktürk émpiratorluqini yiqitish küreshliride bille bolghan, shundaqla uyghurlar bilen hakimiyet talishish kürishide meghlub bolghandin kéyin gherbke yürüsh qilip, gherbiy türklerning qedimiy zémini on oqlarning yurtini bésiwaldi.
Miladiye 766 - yilllardin kéyin ular özini on oqlarning xojayini dep atidi. Ular 840 - yilliridin kéyin, yeni uyghur döliti munqerz bolghanda, qarluqlar issiqkölning jenubiy bilen ispjap, chu deryasi, ili deryawadilirigha qeder bolghan jaylarni igilidi. 840 - yilliri uyghur dölitining terkibidiki bir qowm bolghan uyghurlar hökümran ailisidin kélip chiqqan bash qomandanlarning guruhidiki yaghmilar gherbke chékinip, qeshqer etrapigha orunlashti. Bezi yerlerni qarluqlardin tartiwélip hakimliq qilishti. 10 - esirdiki jughrapionlarning melumatigha qarighanda, yaghmilarni qeshqer bilen uning gherbiy shimaligha yéqin bolghan jaylarning hakimliri bolghan dep körsetkenliki ejeplinerlik emes.
"hududul alem" de qeshqerni tilgha élip, bu sheherning hökümranliri qarluqlardin emes, belki yaghmilardin ikenlikini körsetken xatiriler qaldurulghan. Tarixiy menbelerdin shuni körüshke boliduki : " yaghmilar chu deryasi, ili wadilirini qarluqlardin tartiwélip, bu jaylargha hakim bolghanliqi körsitidu. Mehmud qeshqiiri 11 - esirning ikkinchi yérimida, ulardin xéli köp birqisimning ili wadisida, bir qismining bolsa tiraz (talas) etrapida yashighanliqini bayan qilidu ("türkiy tillar diwani" din " ). Mehmud qeshqiri ili wadisini tilgha alghinida, "türklerdin yaghma, toxsu bilen chégillerning bir qismi chüshken jilgha dep yeshken ". Bisim atalay aq térekni yaghmilar ilidiki ili deryasi üstidiki bir kéchik dep yazidu.
Bir qatar pakitlargha qarap shundaq déyishke boliduki, yaghmilar chu deryasi boyidiki balasaghunning istratégiyilik jehette muhim ehmiyetke ige ikenlikini tonup yétip, bu jaylarni igiligen. Shunga, qaraxaniylar xanidanliqi qurulghanda balasaghun bilen qeshqer bu döletning merkizi bolup qaldi.
Qaraxaniylar sulalisi qurulghanda, qeshqerning ordu kent (merkez) bolushi, qaraxaniylar sulalisining qebristanliqimu atushta bolushi, mana bu bir qatar menbellerdiki tarixiy pakitlarda yaghmilar qaraxaniylar dölitining qurghuchiliri ikenliki, ularning xanliq nesibining shekillinishide merkiziy hökümettiki wekillik xaraktérge ige nurghun mülki, herbiy emeldar we herbiy serkerdiler qoshunlarda muhim rol oynighanliqini körsitidu. Emma, xan jemeti qarluqlar bilen chégillerdin chiqmidi. Qaraxaniylar xaqani türkiy qewmler ichide jenggiwarliqi meshhur bolghanlar yaghmilardin chiqti. Mana bular yaghmilarning qaraxaniylar dölitining qurghuchiliri ikenlikini ispatlaydighan eng küchlük delildur.
Qaraxaniylar sulalisining shekillinishi bilen biwaste munasiwetlik bolghan yaghmilar orda sheherliride turatti. Uning féodalliq iqtisadiy tüzümi yüksek derijide tereqqiy qilghanidi. 9 - esirlerde "toqquz oghuz" xelqining jenggiwar aldinqi qismi bolghan yaghmilardin asasiy gewde qilghan halda qaraxaniylar xanidanliqini qurushta muhim rol oynidi.
Miladiye 850 - yilidin 880 - yilliri bilge köl qidirxan qaraxaniylar sulalisini qurghan dewrdin tartip, uyghurlar tarixida eng güllen'gen altun dewrge qedem qoyup, qudret tapqan féodalliq sulale idi. Bu xanidanliq ilgiri - axir bolup, 399 yil höküm sürdi. Qaraxaniylar xanidanliqi mushu uzaq tarixiy jeryanni bésip ötüsh jeryanida yuquri güllinish tedrijiy zeiplishishtek basquchlarni bashtin kechürdi. Bilge köl qidirxan alemdin ötkendin kéyin uning oghli bariz inisi oghulchaq hakimiyet bashqurdi. Qaraxaniylar xanidanliqining qurulushi uyghurlarning medeniyet tarixida parlaq yéngi güllinish dewrini meydan'gha keltürdi. Qaraxaniylarning yüksek tereqqiy qilghan déhqanchiliq, charwichiliq we qol - sanaet asasida iqtisadning rawajlinishi bilen bu dewrde muteppekkür sen'etkarlar, tarixshunaslar, keshpiyatchilar, siyasiyonlar, herbiy mutexesis alimlar, edib tilshunaslar, tibbiy alimlar, din pishwaliri meydan'gha keldi. Ular kéyinki ewladlargha mol qimmetlik jahanshumul eserler we abidilerni qaldurdi.
Qaraxaniylarning zémini kéngeygendin kéyin zémin téritoriyisi memuriy jehettin üch qisimgha bölün'gen bolup, birinchisi, merkiziy qisim "xaqaniye ölkisi" dep atilatti. Ikkinchisi, gherbiy qisim bolup, issiqkölning gherbiy, kaspiy déngizighiche bolghan keng rayonlarni öz ichige alatti.Üchinchisi, sherqiy jenubiy qisim bolup, yekendin tartip cherchen'ghiche bolghan xoten rayonini öz ichige alatti.
Qaraxaniylar dewride chong sheherler iqtisadiy mediniyiti we medeniyet merkizi tereqqiy qilghanidi. Qaraxaniylarning sherqiy we sherqiy shimal terepliride, qeshqer, barchuq, balasaghun, barsighan, gherbiy we jenub terepliride talas, merghilan, semerqend, térmiz we bashqilar medeniyet, soda - sanaet eng tereqqiy qilghan sheherler idi.
Qaraxaniylarning paytexti ikki bolup, qeshqer we balasaghon idi. "qeshqer ordu kent déyilidu. Buning menisi, xan shahlar turidighan merkez dégen bolidu. Chünki bu sheherning hawasi yaxshi bolghanliqtin, efrasiyap shu yerde turghan " ( mehmud qeshqiriy "türkiy tillar diwani" 1- tom " ). Qeshqer eng qedimiy sheher bolup, qaraxaniylarning chong xaqani qeshqer - ordu kentte turatti. Balasaghun qaraxaniylarning yene bir paytexti idi. 10 - esirdiki jughrapionlardin muqdesi balasaghun heqqide toxtilip : " xelqi köp, chong we bay sheher" dep melumat bergen. Mehmud qeshqirining tebiriche "quz ordu balasaghun'gha yéqin bir sheher. Balasaghun shehirimu quz ordu déyilidu ". ( " türkiy tillar diwani" 1 - tom )

Menbe : haji nurhaji tüzgen << qedimki uyghurlar we qaraxaniylar >> namliq kitawidin élindi.