Xitayning, < Xin jiang, ezeldin wetinimizning ayrilmas bir parchisi > sepsetisige reddiye

Hazirgha qeder Xitay hokumiti, < xin jiang ezeldin wetinimizning ayrilmas bir parchisi, Uyghurlar hech bir waqit musteqil bolup baqqan emes > digen sepsetini teshwiq we terghip qilip kelmekte, shundaqla tarixiy riyalliqlarni burmilash arqiliq bu idiyeni Uyghurlargha zorlap qobul qildurushqa tiriship kelmekte.

Xitay hakimiyitining bu qilmishi Uyghur xelqining yurukini eghir derijide zidilep kelmekte we Uyghurlarning Xitay hakimiyitige bolghan ochmenlik we nepret tuyghulirining kuchuyishige biwaste sewepchi bolmaqta !

Xuddi musteqil we terepsiz chetel tarixchilirining tekitlep kelginidek, Sherqiy turkistan, bu rayondiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning ana wetinidin ibaret, bu riyalliqni hechkim inkar qilalmaydu !

Uyghurlar hergizmu < az sanliq millet > emes, belki Sherqiy turkistanning oz teqdirini ozi belgilesh salahiyitige ( Self-determination ) ige yerlik xelqidur.

Shu nuxtini xatirlitip otmekchimizki, Hitay hokumiti teripidin, < Xinjiang uyghur aptonom rayoni > dep atalghan Sherqiy turkistan rayonining hazirqi kolimi, 1 milyon 828 ming 416 kuwadirat kilometir ( hitayning statiskisi boyiche ) bolup, Türkiyedin ikki yerim hesse, Germaniyedin 5 hesse chong turmaqta !

Qedimiy yipek yolining asasliq tuguni hisaplanghan Sherqiy turkistan, Hitay, Tibet, Mongghulistan, Rusya, Qazaqistan, Qirghizistan, Tajikistan, Hindistan, pakistan, Afghanistan qatarliq 10 dolet bilen chegridash bolup, stiratigiye jehette intayin mohim ehmiyetke ige.

Sherqiy turkistanning heqiyqi igiliri hisaplanghan uyghurlar – merkizi asiyada yashap kelgen birqanche ming yilliq yazma tarihqa ige, eng qedimqi mediniyetlik milletlerning biri bolup, uyghurlar buningdin nechche ming yil burun hazirqi jenobiy sibiriye, Altay etekliri, mongghul dalasi, jungghariye dalasi, tarim wadisi we < yette su > dep atilidighan jughrapiyelik dayirilerge tarqalghan..

Uyghurlar ozlirining tereqqiyat tarihida nahayiti seltenetlik dewirlerni besip otken bolup, bu millet desliwide ozlirining ejdadi hisaplanghan Hunlarning uluq oghuz – hun tengriqutlughi, uluq kokturuk haqanlighi terkibide yashighan bolsa, keyin musteqil halda Uyghur orhun hanlighi ( miladi 646 – 845 ), Qarahanilar hanliqi ( 850 – 1212 ), uyghur idiqut hanliqi ( 850 – 1335 ), kengsu uyghur hanliqi ( 870 – 1036 ), seidiye hanliqi ( 1504 – 1678 ) qatarliq qudiretlik doletlerni qurghan.

Uyghurlar teripidin qurulghan musteqil dowletler tarixtin buyan Xitay dowliti bilen biwaste xoshna bolup, gerche tarixta Uyghurlar Xitaylar teripidin kop qetim besiwelinghan bolsimu, emma xuddi Xitay tarixchilirining tilgha elip kelginidek, Uyghurlarningmu Xitaylarni besiwalghan mezgilliri kop bolghan.

Tarixiy matiriyallargha baqqinimizda, miladi 762 – yilidin taki 1759 – yiligha qeder Xitayning Sherqiy turkistan rayonigha qarita jiddi bir istilasi bolmighan, bu rayon manjular teripidin 1759 – yili isghal qilinghandin keyin, 1862 – yili Uyghurlar qaytidin musteqilliqini eslige kelturgen, 1877 – yili yene tekrar Manju impiratorluqining tajawuzigha uchrighan we 1884 – yili Sherqiy turkistanning nami, < yengidin qoshuwelinghan zimin > yaki < yengi chegra > digen menilerni bilduridighan < Xinjiang > digen namgha ozgertildi.

Bugun Sherqiy turkistanning namining < Xin jiang > dep atilishimu, bu rayonning besiwelinghan zimin ikenlikini munazire telep qilmaydighan halda ochuqche korsutup turmaqta.

Manju impiratorluqi gumran bolghan 1911 – yilidin, taki Xitay kommunistliri Sherqiy türkistanni ishghal qilghan 1949 – yiligha qeder Sherqiy türkistan Xitay merkizi hökümiti teripidin emes, belki Xitay militarisliri teripidin musteqil halda idare qilindi, emma ularning idarisi melum rayonlar bilenla cheklendi, bu basquchta Sherqiy türkistan xelqi özining yerim musteqilliqini saqlap qalghan we ichki jehette putunley ozini ozi idare qilidighan bir weziyette idi.

Sherqiy türkistanning nami < Xin jiang > dep özgertilgen we Manju impiratorluqining resmi bir memuri ölkisige aylanduruwelinghan 1884 – yilidin, Manju impiratorluqi gumran bolghan 1911 – yiligha qeder, gerche Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqning siyasi, iqtisadi we memuri jehettiki heq – hoqoqliri melum derijide depsendichilikke uchrighan bolsimu, emma Manju impiratorluqi herbi küch bilen Sherqiy türkistanni saqlap qelish we idare qilishni tüp siyaset qilghini üchün, bu dewirde Uyghurlarning milliy we dini alahidilikliri asasi jehettin tehditke uchrimidi. Chünki Manju impiratorluqining omomi yüzlük köchmen yötkesh we atsimilatsiye qilish siyasiti yoq idi.

Manju impiratorluqi gumran bolghan 1911 – yiligha qeder Sherqiy türkistandiki Manju – Xitay eskerliri we köchmenlirining omomi sani aran 30 – 40 ming etrapida bolup, Sherqiy turkistanning omomi noposining peqetla 3 – 4 pirsentini teshkil qilatti.

Unung üstige ular yerlikler bilen ariliship yashimay, belki herqaysi jaylarda tesis qilinghan herbi lagirlarda toplushup ayrim yashaytti.

Bu dewirde, Ölke, wilayet we nahiye derijilik hakimiyet organliri pütünley Manju – Xitaylarning bashqurushida bolghini bilen, yerlik xelq arisida Beglik, Wangliq, Qadiliq we Qaziliq tüzümi saqlinip qalghan, qanuni we memuri jehette yerim musteqil, milliy maarip, mediniyet, dini etiqat jehette hech bir cheklime yoq idi.

Manju impiratorluqining tüp siyasiti, iqtisadi jehettin talan – taraj qilish, qattiq herbi sestima we siyasi besim arqiliq milliy isyanlarning aldini elish, qarshi chiqquchilarni rehimsizlerche basturush we qirghin qilishtin ibaret idi.

1911 – yili Manju impiratorluqi Xitay milliy herikiti teripidin aghdurup tashlinip , < Zhung hua min guo > döwliti qurulghandin keyin, Sherqiy türkistan pütünley Man ju impiratorluqining qalduq emeldarliridin teshkil tapqan herbi militarislarning hökümiranliqigha ötti. Bu mustebit militarislar Xitay merkizi hökümitining biwaste bashqurushi we siyasi tesiridin mustesna halda, özi beg, özi xan bolup, Sherqiy türkistanni musteqil halda idare qildi. Sherqiy türkistanning memuri bashqurush sheklimu yene Manju impiratorluqi teripidin bekitilgen sestimining dawami bolup, yerlikler ichki jehette asasi jehettin özini özi idare qilatti.

Yang zeng shing dewri ( 1911 – 1928 ) :

Yang zeng shimmu Sherqiy türkistanni idare qilishta Manju impiratorluqining axirqi omomi walisi Yuan da huaning siyasitige warisliq qilghan bolup, yerlik xelqning milliy alahidiliklirige qarshi hech bir dexil – terüzi bolmidi. Unung 10 nechche yilliq hökümiranliqi özining hakimiyettiki ornini we herbi küchini mustehkemlesh, iqtisadi jehette yerliklerni talan – taraj qilip, özining we muritlirining yalchuqini tomlash, merkizi hökümettin uzaq turup, özi beg, özi xan bolup rahet – paraghet ichide yashash bilen ötti.

Bu dewirde Sherqiy türkistanning Xitay merkizi hokumiti bilen bolghan alaqisi pütünley kesilgen, Yang zeng shing hakimiyitining yerliklerni idare qilish dayirisimu intayin cheklik bolup, Sherqiy turkistanning qomul rayoni Qumul wangining bashqurushida, Qazaqlar we qirghizlar özlirining qebiye bashliqlirining idarisi astida, Mong ghullarmu Mongghul wangi we Huo fu ( tirik ewliya )ning idarisi astida, jenoptiki Uyghurlarmu asasi jehettin Uyghur begliri we Qazi – Qadilirining bashqurushi astida bolup, wilayet we nahiyelerdiki Xitay emeldarlirining wezipisi peqetla qoral küchi arqiliq yerliklerdin ghelle – paraq toplash we milliy isyanlardin mudapiye körüsh idi.

Jing shu ren ( 1928 – 1934 ) :

Jing shu ren hakimiyet beshigha chiqqandin keyin, yerlik xelqning memuri hoqoq dayirisini taraytish üchün Sherqiy türkistanning eslidiki memuri sheklide bezi özgertishlerni elip bardi we Uyghurlarning ichki jehette ozini ozi idare qilish sestimisini ozgertishke urundi.

Mesilen, Qumul wangliqini emeldin qaldurush, Mong ghullarning Huo fosini ( tirik ewliyesi ) qestlep öltürüsh, Qazaq we Qirghiz charwuchiliri toplushup olturaqlashqan rayonlargha biwaste Xitay memuri xadimlirini teyinlesh, nahiyedin töwen derijilik uyghur beglirining nopozini töwenlitish .. qatarliqlardin ibaret.

Jing shu ren yene 1930 – yilidin etibaren ichki ölkilerdin Xitay köchenlirini yötkesh siyasitini bashlap, tunji türkümdiki Xitay köchmenlirini Qumul rayonigha yerleshtürüshke bashlidi.

Jing shu renning bu siyasiti, 1931 – yili Qumul inqilawining we arqidinla Sherqiy türkistanning pütün rayonlirida milliy isyanlarning meydangha kelishige sewepchi boldi.

Bu milliy inqilaplar netijiside, 1933 – yili 11 – ayda Qeshqerde musteqil < Sherqiy türkistan jumhuriyiti > quruldi, bu dewirde Jing shu renning hökümiranliq dayirisi peqetla Ürümqi we unung etrapi bilenla cheklinip qalghini üchün, unung Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining sanini köpeytish we yerliklerning memuri hoqoq dayirisini töwenlitish pilani meghlubiyet bilen axirlashti.

Taki 1937 – yiligha qeder Sherqiy turkistanning Jenobi rayonlirining xeli kop qismi < Sherqiy turkistan Jumhuriyiti > ning qalduq ezaliridin Mahmut Muhidi qatarliqlarning emiliy bashqurushida boldi.

Shing shi cai ( 1934– 1944 ) :

Shing shi cai hakimiyet beshigha chiqqanda, Hoten rayoni Ma hu shan bashchiliqidiki Tungganlarning, Qeshqer rayoni Mehmut Muhidi bashchiliqidiki milliy küchlerning, Ili rayoni bolsa Zhang pei yuan bashchiliqidiki Guo mindangchi Xitay militarislarning konturolliqi astida bolup, Shing shi caining emiliy konturolliqidiki rayonlar tolimu cheklik idi.

Shing shi cainingmu Xitay merkizi hokumiti bilen biwaste alaqisi yoq bolup, bu dewirde Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelq yenila ichki jehette ozini ozi idare qilatti.

Shing shi cai bolsa yerliklerni idare qilishta Xitay köchmenlirining küchige emes, belki Soweyt ittipaqining küchige tayinish siyasitini tallidi.

Bu mezgilde Uyghurlar ichde dawam qilip kelgen beglik we Qadi – Qaziliq tüzümige dexil – terüz qilmidi.
Gerche keyin u Soweyt ittipaqining bezi kommunistik tüzümlirini köchürüp kelip ijra qilish arqiliq, Uyghurlarning dini etiqat erkinlikige qarita qismen cheklesh we qattiq nazaret qilish tüzümini yolgha qoyghan bolsimu, emma unung bu siyasiti peqetla Sherqiy türkistanning shimali we sherqiy rayonliri bilenla cheklengen, Uyghurlar zich olturaqlashqan Jenobi rayonlargha anche zor bir dexil – terüzi bolmighan idi.

Guo mindang dewri ( 1944 – 1949 )

1944 – yili Shing shi caining aghdurulushi bilen, bu rayonda uzun yil dawam qilip kelgen militaris omomi walilar dewrige xatime berilip, Sherqiy türkistan tunji qetim Guo mindang merkizi hökümitining emili bashqurushigha ötti, emma merkizi hokumetning emiliy konturolluqi uzun dawam qilalmidi.

Epsuski, 1944 – yili Shing shi caining ornigha Xin jiang ölkilik hökümetning reyislikige teyinlengen Wu chung shin Sherqiy türkistangha kelipla birinchi bolup bu rayondiki Xitay köchmenliri we eskerlirining sanini jiddi ashurush, Uyghurlarning en – eniwi milliy maarip sestimisini emeldin qaldurup, Uyghurlar üchün mexsus Xitayche mekteplerni tesis qilish, Xitaylarni yerlikler bilen toy qilishqa teshwiq qilish, Xitay emeldarlirining charwichiliq rayonlirigha we asasi qatlamlargha bolghan bashqurushini kücheytish … qatarliq bir qatar atsimilatsiye herikitini bashlidi.

Unung bu siyasiti netijiside, Sherqiy türkistandiki Xitay eskerliri we Xitay köchmenlirining sani qisqa waqit ichide hessilep eshishqa bashlidi.

Netijide unung bu siyasiti Ili inqilawining meydangha kelishige we 1944 – yili 11 – ayda ikkinchi musteqil < Sherqiy türkistan jumhuriyiti > ning qurulushigha sewepchi boldi.

1944 – yilidin 1949 – yilighiche bolghan Guo mindang dewride, Xitaydiki ichki urush we Sherqiy türkistandiki siyasi dawalghuchlar, Guo mindang merkizi hökümitining Sherqiy türkistangha qarita sestimiliq bir atsimilatsiye yürgüzüshige purset bermidi. Unung üstige 44 – yilidin taki 49 – yiligha qeder Sherqiy türkistanning köpligen rayonliri Sherqiy turkistan jumhuriyitining konturolliqida bolup, bu rayondiki Xitay eskerliri we köchmenliri asasen özlirining jenini saqlap qelishning helekchilikide idi.

Dimek, Sherqiy türkistanning nami < Xin jiang > dep özgertilgen 1884 – yilidin, taki Kommunist Xitaylarning ishghaligha uchrighan 1949 – yilighiche bolghan omomi jeryangha qisqiche nezer salghinimizde, Uyghurlarning milliy mewjutluqining anche zor bir xewipke duch kelmigenlikini, yerliklerge qaritilghan atsimilatsiye herikitiningmu intayin cheklik we jansiz ikenlikini körüp yeteleymiz.

Mesilen, < Xin jiang istatiska idarisi > ning sanliq melumatlirida körsütülishiche, 1949 – yili Sherqiy türkistandiki Xitay köchmenlirining omomi sani eskerlerni qoshqanda jemi 291 ming neper bolup, bularning yerimidin köpireki 1944 – yilidin keyinki Guo mindang dewride kelip yerleshkenlerdin ibaret.

Xitay kommunistliri 1949 – yili Sherqiy türkistanni ishghal qilghanda, bu rayonning mutleq köp qisim rayonliri Ilida qurulghan Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining konurolliqida idi we bu konturolluq taki Xitay axatliq armiyesi Sherqiy turkistan jumhuriyitining konturolluqidiki shimali rayonlarni ishghal qilghan 1950 – yili 1 – ayning axirigha qeder dawam qilghan idi.
Sherqiy turkistanning riyal tarixigha nezer salghinimizda, Uyghurlarni asas qilghan Qazaq, Qirghiz, Mongghol, Tajik, Ozbek qatarliq milletlerning Sherqiy turkistanning yerlik xelqliri, jumlidin bu rayonning igilik hoqoqigha ige xelqliri ikenlikidin ibaret bu heqiyqetni hechkim inkar qilalmaydu !

Xuddi Xitayning ozining istatiskiliridimu korsutilginidek, 1949 – yili 10 – ayda Sherqiy turkistan Xitay kommunistik hakimiyiti teripidin ishghal qilinghan mezgilde, bu rayonda Uyghurlarni asas qilghan yuqarqi yerlik xelqlerning toplam noposi omomi noposning 90 pirsentini teshkil qilatti, Xitay, Manju, Tunggan, shiwe, Rus we bashqa kochmen milletlerning omomi noposi 10 pirsentkimu yetip barmaytti, 1955 – yili 10 – ayning 1 – kuni < Xin jiang uyghur aptonom rayoni > qurulghanda, Uyghurlar omomi noposning 80 pirsentini teshkil qilghini uchun, bu aptonom rayongha, < Uyghur aptonom rayoni > dep nam qoyulghan idi.

Epsuski Xitay hakimiyiti hazir, " shinjangda 53 millet bar, bu rayonda burundin tartip 13 millet yashap kelgen " dégen sepsetini otturigha qoyup, bu zéminning heqiqiy igiliri hésablanghan uyghurlarnimu bu milletler qatarida " az sanliq millet " dep atap bir tayaqta heydep kelmekte.

Emeliyette bolsa xitayning özining sanliq melumatliridimu uyghurlar öz tupriqida san jehette birinchi orunni igilep kelmekte. Mesilen, uyghurlar omumiy nopusning 44.45 Pirsentini, Xitay kochmenliri 39.58 Pirsentini, qazaqlar omumiy nopusning peqetla 7.03 Pirsentini teshkil qilidu, Sherqiy turkistanda yuqarqi 3 milletlerning héchbirining omumiy nopusi bir milyongha yetmeydu.

shunga, bu ziminning heqiyqi igiliri hisaplanghan we omomi noposning mutleq kop qismini teshkil qilidighan Uyghurlarni < azsanliq millet > dep atash, emiliyette hech bir mentiqighe sighmaydighan we riyalliqtin chetnigen axmiqane bir qarashtin ibaret !

Elwettiki, Uyghurlarning Xitayning hazirqi teritoriyesi ichidiki bir azsanliq milletke aylinip qelinishining we Xitay hakimiyitining buni Xelqara jamaetchilikke qobul qilduruwelishining belgilik tarixiy sewepliri bar, Uyghurlarni asas qilghan Sherqiy turkistan xelqining oz teqdirini ozi belgilesh hoqoqidin tamamen mehrum qaldurulup, peqetla aptonomiyelik salahiyetke ige xelq katogoriyesige kirguzulushi, mahiyet jehette 2 – dunya urushi mezgilide otturigha chiqqan murekkep xelqara weziyetning biwaste mehsulidin ibaret.

1945 - yili 4-féwraldin 11- féwralghiche bolghan bir hepte ichide amérika qoshma shtatliri, en’giliye we sowét ittipaqidin ibaret üch chong dölet rehberliri sowét ittipaqining qirim yérim ariligha toplinip, dunyaning siyasiy tertipini belgileydighan meshhur "yalta yighini" ni échip, axirida bir qatar mesililer boyiche kélishim hasil qilghan idi.

Uyghurlarning siyasiy teqdiri mezkur yalta kélishimi bilen melum nuqtidin baghlinishliqqa ige bolup, uyghur xelqining azadliq qozghilangliri netijiside 1944-yili 12-noyabirda qurulghan "sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti" ning teqdiri ene shu stalin, chérchil we ruzwétlar arisida meydan’gha kelgen yalta kélishimining junggo we mongghuliyige a’it maddiliri bilen munasiwetlik idi.

Yalta yighinida stalin uyghurlarning siyasiy menpe’etlirini qurban qilish bedilige mongghuliyining musteqilliqini we özining junggoning sherqiy shimalidiki menpe’etlirini saqlap qalghan idi.

1945-yili 8-iyun küni Guo mindang hokumiti, yalta kélishimidiki maddilargha asasen "eger sowét ittipaqi junggoning sherqiy shimal we shinjangdiki igilik hoquqi hem zémin pütünlikini kapaletke ige qilsa, jungggo kommunstliri we shinjangdiki qozghilanglarni dawamliq qollimasliqqa kapaletlik qilsila, yapon’gha qarshi urush ghelbe qilghandin kéyin, omumi xelq awaz bérish usuli bilen mongghuliyining musteqilliq mesilisini hel qilidu … > digen qararini resmi Soweyt ittipaqigha bildurgen idi.

Netijide, stalin axirida gomindang hökümitini özining barliq shertlirige köndürüp bolghandin kéyin, shu yili 14-awghust küni junggo –sowét dostluq shertnamisi imzalidi hemde Sherqiy Turkistan jumhuriyiti armiyesining paytexit Urumqige ilgirlishini toxtitip qoyup, "sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti"ni gomindang merkizi hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüshke qistidi.

Yalta kélishimide otturigha qoyulghan sowét ittipaqi junggo hökümiti bilen dostluq shertnamisi imzalash qarari emeliyette sherqiy türkistan jumhuriyitiningmu urush toxtitip, jungguo merkizi hökümiti bilen bitim tüzüshini keltürüp chiqarghan idi.

elwettiki, bizning meqsidimiz tarixni tekrarlash we tarixqa qaytish emes, tarixiy heqlirimizni toluq eslige kelturushmu emes, peqet Uyghurlarni asas qilghan Sherqiy Turkistan xelqi nowette duch keliwatqan we ularning Xitay hakimiyitige bolghan qarshiliqini ashurup keliwatqan jiddi mesililerni hel qilish we bu arqiliq Sherqiy Turkistan rayonida hem Xitay helqining menpeetige, hem Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqlerning milliy teleplirige mas kelidighan ismi – jismigha layiq heqiyqi bir muqimluqni emelge ashurushtin ibaret !

Bizning meqsidimiz, Xitay hakimiyitini tarixiy pakitlargha hormet qilishqa, Sherqiy turkistanning we Uyghurlarning heqiyqi tarixigha hormet qilishqa dalalet qilishtin ibaret !

shuni qattiq epsuslinarliq tuyghusi ichide xatirilitip otmekchimenki, kommunist hitay hakimiyiti sherqiy türkistanning tarihini burmilash we yengi tarih oydurup chiqish üchün jiddi heriket qilip kelmekte we bu heriket jeryanida kop sandiki Xitay tarixchiliri we arxiloglirini ozlirining siyesi meqsetliri uchun mejburi xizmet qildurup kelmekte.

Gerche ular oydurup chiqarghan atalmish < tarihlar > we < arhilogiyelik qazmilar > ishenchilik delil – ispatlar bilen arqa – arqidin ret qilinip kelgen bolsimu, emma hitay hakimiyiti özining esli niyitidin yanghini yoq.

Xitay hakimiyitining bu qilmishi hem chetel tarihchilirini, hem heqiqiy uyghur tarihchilirini qattiq epsuslandurup kelmekte we ularning, hitay tarihchilirining tarihiy menbelirige bolghan ishenchisini zor derijide ajizlashturmaqta.

chünki yillardin buyan meyli chetel tarihchiliri bolsun, yaki uyghur tarihchiliri bolsun, ottura asiya we sherqiy türkistan tarihi heqqide tetqiqat elip barghanda, ötmüshtiki hitay tarihchiliri yezip qaldürghan eserlerni mohim menbe süpitide paydilinip kelgen idi, amme, hazirqi bir türküm hitay tarihchiliri we arhilogliri kommunistik hakimiyetning kiraliq tarihchisigha aylinip, sahte tarih oydurup chiqirish arqiliq özlirining ejdatlirining shenige dagh tekküzüp kelmekte.

Bu jeryanda hitay hökümiti asasi küchini uyghur tarihchi we arhiloglirigha siyasi jehettin qattiq besim ishlitish, yezish we tekshürüsh elip berish dairisige cheklime qoyush, ular teripidin otturigha qoyulghan tarihiy ispatlarni inkar qilish we tenqitlesh, bashqa kesiplerge yüzlendürüsh, wijdani ajiziraqlirini setiwelip we teqdirlep, ularni yalghan tarih yezishqa we rast tarih yazghanlarni tenqitleshke selish ... qatarliq usollarni qollandi.

hitay hökümiti yerlik tarihchilar teripidin yezilghan hatiriy eserler we klassik eserlerning neshir qilinishigha zor cheklime qoyup, hemmini siyasiwilikke kötürüp, uyghur neshriyatlirini peydin – pey hitaylar teripidin yezip chiqilghan tarihiy eserlerni terjime qilip neshir qilishqa yüzlendürdi. Buninghga etiraz qilghanlar wezipisidin elip tashlandi yaki bashqa orungha yötkiwetildi.

hitay hökümiti zor bir türküm hitay tarihchilirini seperwerlikke keltürüp, ularni hitay dölitining menpeetini chiqish qilghan halda yalghan tarih yezip chiqishqa, arhilogiyelik menbe toqup chiqishqa we uyghurlargha ait heqiqi tarihiy pakitlarni ret qilishqa saldi.

hitay hökümiti her derijilik uyghurche aliy, ottura we bashlanghuch mekteplerning derislik kitapliridiki uyghurlarning tarihigha ayit leksiyelerni we uyghur kilassik edebiyatigha dayir maqalilarni chiqirip tashlap, uning yerige hitaylar teripidin yezilghan uyghurlarning sahte tarihini, hitay tarihini we hitayning klassik eserlirini kirgüzdi.

Xitay hakimiyiti teripidin sherqiy türkistanda, < idilogiye saheside bölgünchilikke qarshi küresh > digen namda elip beriwatqan siyasi heriket, hitay hakimiyitining uyghurlarning tarihini yoqutush herikitining yuquri pellisi bolup, bu jeryanda tarihiy we kilassik eserler asas qilinghan millyonlighan kitaplarning köydüriliwatqanliqi, < xinjiang wetinimizning ayrilmas bir parchisi > digen sepsetining uyghurlarqa tarihta hech körülüp baqmighan derijide qattiq siyasi besim ichide zorlap tengiliwatqanliqi, uyghur neshriyatlirining siyasi jehettin arqa – arqidin tertipke seliniwatqanliqi putun dunya jamaetchilikige bilinip kelinmekte.