+ Reply to Thread
Results 1 to 2 of 2

Thread: yashisun sherqi turkistan

  1. #1
    uyghur sadasi Guest

    Default yashisun sherqi turkistan



    yashisun sherqi turkistan


    (sherqi turkistan jumhuryitining 60 yilliqin hatirleymen)


    uyghur sadasi


    1944-yili 12-nuyabirda qurulghan sherqi turkistan jumhuryiti gerche rossiye we hitay impiryelirining
    oz-ara til birikturushliri netijiside,1949-yili yoqutivitilgen bolsimu,biraq bu jumhuryet uyghur helqining
    yiqinqi zaman tarihidiki bir shanliq namayende supitide kiyinki evlatlarni terbiyelep kelmekte. mana bugun
    bu jumhuryitimizning 60 yilliqini hatirlewatimiz, helqimizning tarihidiki bu shanliq sehipini her qitim
    esliginimizde we hatirliginimizde, kopligen " NIME UCHUN?" digen suallar kallimizgha kilivilip, bizni
    oylunushqa, pikir yurguzushke, we bu jawapsiz qiliwatqan suallarning jawabini tipishqa undeydu.


    60 yil burun qurulghan bu jumhuryitimizni qurushqa qatnashqan pishqedemlirimizning eslimilirige
    asaslanghinimizda, 1944-yili partilighan sherqi turkistan inqilavining rehberlik hoqoqi, inqilap bashlanghan
    deslepki mezgillerde gerche ozimizning qolida bolghan bolsimu, biraq kiyinche, bulupmu < sherqi turkistan
    waqitliq hokumiti> qurulghandin kiyin, asasen shu devirdiki ozini " ezilgen milletlerning nijatkari" digen
    chirayliq nam bilen niqapliwalghan rossiye komunistlirining kontirolliqida bolghan. < sherqi turkistan
    waqitliq hokumiti> ge dair bir arhip matiriyalida mundaq yezilghan:


    " <sherqi turkistan waqitliq hokumiti> 1944-yili 11-ayning 20-kuni sovit ittipaqining vilademir kozlop
    bashchiliqidiki meslihetchiler omiki (sheritlik belgisi 1- bina ) bilen vilademir stifanovich bashchiliqidiki
    meslihetchiler omikini ( sheritlik belgisi 2- bina ) ghuljigha kelishke teklip qildi."


    < sherqi turkistan waqitliq hokumiti> qurulup bir ay bolmayla kilip ghuljagha orunlashqan russiyening
    bu meslihetchiler umekliri shundin etiwaren inqilapning barliq sahelirige singip kirip, siyasi, iqtisadi
    we herbi jehetlerde umomiyuzluk kontirolluq yurguzushke bashlidi. shuning bilen kopligen russiye
    terepdari bolghan kishiler hokumetning eng muhim bolghan iqtisadi we herbi tarmaqlirigha orunlushup,
    emeli hoqoqlarni changgiligha kirguzivilishti.shuninggha egiship, <sherqi tirkistan hokumiti>ning
    fonkisiyesi barghansiri ajizlap, 1945-yilning kiyinki yerimigha barghanda, asasen russiyelik meslihetchiler
    maqullighan qararlarni emir-perman sheklide elan qilip beridighan,hich qandaq emeli hokoqi bolmighan bir
    organgha aylinip qaldi. tuwendiki misaldin biz bu haletni iniq koriwalalaymiz;


    1945-yili sintebirning bishida, 17 ming kishilik milli armiye qisimliri manas deryasi boyigha yitip
    keldi. sintebirning 20- kuni <sherqi turkistan hokumiti> yighin echip, elihan tore bashliq musteqilliq
    tereptarlirining ching turushi bilen, urumchige umomiyuzluk hujum bashlash heqqide milli armiyening bash
    qumandani iwan yakovlivich palinovgha buyruq chushurdi. biraq <sherqi turkistan hokumiti> teyinligen bu
    bash qumandan oz hokumitining buyruqigha pisent qilmay, russiyelik meslihetchiler umikining korsetmisi
    bayiche hokumetning buyruqini bikar qiliwetti. shuning bilen sherqi turkistan inqilavining uzul-kisil
    ghelbige erishishidiki eng halqiliq purset qoldin ketti. 1945-yili sintebirdin taki 1949-yili oktebirgiche
    qehriman milli armiye qisimlirimiz bir qedemmu algha siljiyalmay, manas deryasi boyida sheghil quchaqlap
    yitishqa mejbur boldi. arqidinla russiye hokumiti <sherqi turkistan hokumiti>ni hitay dairliri bilen
    sohbet otkuzushke mejburlidi. sohbet arqiliq meydangha kelgen [ 11 maddilq betim ] we uning qoshumche
    hojjetlirini korgen her qandaq adem bu betimning sherqi turkistan inqilavini yaki aldigha yaki arqigha
    mangalmaydighan haletke chushurup qoyghanliqini ongayla seziwalalaydu. shu betimning sewebidin helqimiz
    qanlar bedilge qurghan <sherqi tyrkistan jumhuryiti> yoq qilindi. shu betimning sewebidin wetinimizning
    jenubidiki aqsu, qeshqer, tashqorghan qatarliq jaylardiki quralliq koreshler meghlubiyetke uchiridi.shu
    betimning barliqqa kilishi bilen jumhuriyet reisi elihan tore qatarliq musteqilliq tereptarliri tutqun
    qilinip, wetendin russiyege ilip kitildi.mana bular 1944-1949-yillardiki sherqi turkistan inqilavining
    rehberlik hoqoqini oz qollirida mehkem tutalmighanliqi uchun ejdatlirimiz toligen qanliq bedeller.endi
    helqimiz bolsa, taki bugunki kungeche ejdatlirimiz sadir qilghan hataliqlar uchun hessilep bedel tolewatidu.


    her qandaq inqilapta,yitekchi idiye bilen rehberlik hoqoqi shu inqilapning ikki jan tomuri bolup
    hisaplinidu. yitekchi idiye diginimiz asasen uzun yilliq inqilavi koreshler dawamida yekunlengen tejiribe-
    sawaqlar asasida,shu inqilapning ghayisi, meqsidi we yetmekchi balghan nishani hemde shu nishangha yitish
    uchun kerek balghan koresh qilish usulliri, inqilapning istiratigiyesi we emeli koreshte qollunidighan
    taktika qatarliqlarni tuzushte zurur bolghan, sestimilashqan neziriyedin ibaret.men bu yerde 1944-1949-yillar
    diki sherqi turkistan inqilavining yitekchi idiyesi toghra bolmighan, dimekchi emesmen, biraq shu nerse
    nahayti iniqki, rehberlik hoqoqining musteqilliq tereptarliri qolidin tartivilinishigha egiship, inqilapning
    yitekchi idiyesimu burmilanghan. uzul-kisil musteqilliq uchun koresh qilish digen ghaye yoq qilinip,
    aptonumiye, oz teqdirini ozi hel qilish digenge ohshash uqumlar ustunlukni igelligen.sherqi turkistan
    inqilavining rehberlik qatlimi we yitekchi idiyeside yuz bergen bu ozgurushler netijiside musteqilliq
    korishining esli mahiyiti tamamen burmilinip, uyghur helqining hitay mustemlikichilirining asaritidin
    qutulup, ozining musteqil dovlitini qurush yolidiki korishi, russiyening komunistik idologiyesining wekili
    bolghan ehmetjan qasimi we hitay komunistik idologiyesining choqunghuchisi abdukerm abbasup qatarliqlar
    bilen demukiratik idiyege mayil bolghan mes'ud sabiri ependi we eysa yusup ependiler otturisidiki
    idologiye korishige aylinip ketken. tuwendiki misaldin biz bu noqtini eniq koruwalalaymiz;


    wetinimizning 1944-1949-yillardiki tarihidin hemde shu waqitlarda yuz bergen weqelerdin az-tola
    hewerdar kishilerning eside bolsa kerek,1947-yili 5-ayning 10-kuni shu devirdiki hitay hokumitining sherqi
    turkistan mesilisini hel qilishqa ewetken wekili, atalmish shinjang birleshme hokumitining reisi jangjijung
    birleshme hokumetning reislikidin istipa berip, ozining ornigha mes'ud sabiri ependini reislikke korsutidu,
    5-ayning 20-kuni hitay gomindang hokumiti mes'ud sabiri ependini birleshme hokumetning reislikige,eysa yusup
    ependini birleshme hokumetning bash katipliqigha teyinleydu. shuning bilen birleshme hokumetning reis we
    muavin reisliri, bash katipi we muavin bash katipi putunley uyghurlardin bolidu.buninggha her qaysi nazaret
    we organlardiki wezipe otewatqan uyghur we qazaq, qirghiz rehberler qoshulup, birleshme hokumettiki hitay
    bolmighan rehberlerning sani 20 ge yitip, 25 kishilik hokumet sustavida mutleq ustunlukni igelleydu.yuz
    bergen bu ozgurushler uyghur helqining musteqilliq korishini yene bir qitim tipilghusiz yahshi purset bilen
    teminligen idi.bundaq peyitte, birleshme hokumettiki asasliq rehberler ichki qisimdiki ittipaqliqni kucheytip,
    milletning menpeetini ela bilip,idologiye, meslek digenlerni chorup tashlap,bir niyet bir meqsette wetenni
    musteqilliqe erishturush uchun koresh qilghan bolsa, sherqi turkistan helqi umut qilghan musteqilliqimiz
    kozge korunupla qalghan idi. oqurmenlirimizge iniq bulushi uchun men 1947-yili 5-ayning 20-kuni ozgertip
    teshkillengen birleshme hokumetning asasliq rehberlirining wezipisi we namini bu yerge yizip qoyushni
    layiq taptim :


    birleshme hokumetning reisi: mes'ud sabiri ( uyghur )
    birleshme hokumetning muavin reisi: ehmetjan qasimi (uyghur )
    birleshme hokumetning muavin reisi: burhan shehidi ( uyghur )
    birleshme hokumetning bash katipi : eysa yusup ( uyghur )
    birleshme hokumetning muavin bash katipi : abdukerim abbasup ( uyghur )


    mana bu manjular ishghaliyitidin kiyinki uzun yilliq koreshler dawamida, wetinimiz sherqi turkistan
    hakimiyitining birinchi qitim putunley uyghur helqining wekilliridin teshkil tipishi bulup hisaplinidu.
    bizge paydiliq bolghan yene bir noqta, bu mezgilde hitay dovliti tamamen ichki urushning patqighigha pitip
    qalghan bulup, hitay komunistiliri bilen gomindang hakimiyitining hoqoq talishish korishi evjige chiqqan idi.
    russiye terepte bolsa, russiyelik meslihetchiler umekliri 1946-yilning otturiliri putunley memlikitige
    qayturulghan bolup, hokumet apparatliri we milli armiyening rehberlik hoqoqi asasen sherqi turkistanliqlarning
    qoligha otken idi. bu chaghda milli armiyening adem sani 40 minggha yiqinlashqan bulup, her qaysi jaylardiki
    partizanlarni qoshqanda, helqimiz 50 ming kishilik quralliq qoshngha ige bulup qalghan idi. shu chaghdiki
    weziyet inqilap rehberliridin ichki inaqsizliqlarni bir chetke qayrip qoyup, hokumetning rehberlik rolini
    kucheytip, herbi jehette zurur bolghan orunlashturush ilip berish arqiliq hitay hakimiyitining sherqi
    turkistanda turwatqan qoshunlirini iskenjige ilip, ularni wetinimizdin qoghlap chiqirish hemde muwapiq
    peyitni tallap turup, sherqi turkistanning musteqilliqini jakalashni telep qilatti.


    epsuski, mes'ud sabiri ependining hokumet reislikige kilish, ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup
    qatarliq kishilerning qattiq qarshiliqigha uchiridi. ular oz qolliridiki hoqoqliridin paydilinip, putkul
    sherqi turkistan dairiside mes'ud sabiri ependi bilen eysa yusup ependige qarshi turush dolqunini qozghidi.
    barliq sheher, nahiyelerde digudek mes'ud sabiri ependining hokumet reisi bolushigha qarshi turush yighini
    we namayishlar otkuzuldi. hetta sherqi turkistan hokumiti tereptin birleshme hokumetke qatnashqanlar
    birleshme hokumettin chikingenlikini jakalap, birleshme hokumetni palech halgha chushurup qoydi.ehmetjan
    qasimi qatarliq kishilerning yol korsutushi bilen shu devirdiki sherqi turkistan inqilavining asasliq
    rehberliri bolghan hekimbeg ghuja, ubulheyri tore, enwer musabayup qatarliq kishiler hitay hokumitining
    wekili bolghan jangjijunggha het yizip, uning qaytip kilip qaytidin birleshme hokumetning reisi bolushini,
    mes'ud sabiri ependini reisliktin ilip tashlashni telep qilishti.inqilapning rehberlik qatlimida yuz bergen
    bu hil jidel-majralar eslidiki hitay mustemlikisige qarshi turushni meqset qilghan sherqi turkistan
    inqilavining nishanini tamamen bashqa terepke buriwetti. shuning bilen uyghur helqi 20-esirdiki musteqilliqni
    qolgha kelturushning eng ahirqi paydiliq pursitini qoldin berip qoydi.


    mes'ud sabiri we eysa yusup ependiler heqiqeten ehmetjan qasimi qatarliq inqilap rehberlirining
    eyipliginige ohshash heliqning dushmini, millitimiz ichidin chiqqan munapiqlarmidi? miningche undaq bolmisa
    kerek. chunki mes'ud sabiri we eysa yusup ependiler shu devirdiki helqimiz ichidin yitiship chiqqan eng
    munewer ziyalilar bolup, ular milletning azatliqi, dovletning musteqilliqni ozlirining umurluk koresh
    nishanisi qilghan we putkul angliq hayatini shu buyuk nishan uchun atighan insanlar idi.


    ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirimu uzaq muddetlik koreshler jeryanida osup
    yitilgen, heliq uchun kopligen paydiliq hizmetlerni qilghan hemde uyghur helqining chin qelbidin hormetlishige
    erishken rehberler idi. epsuski, inqilapning eng halqiliq peytide ular heliqning janijan menpeetini emes
    belki ozliri wekillik qilghan komunistik idologiyening menpeetini ela bilgenliki uchun, inqilapni ghelbige
    qarap yiteklash ularning qolidin kelmidi hemde ozlirimu ahirda komunistik idologiyening qurbanliri bolup ketti.


    elbette shu devirdiki sherqi turkistan inqilavigha tesir korsetken siritqi amillarnimu nezerdin saqit
    qilmasliqimiz kerek.biraq ichki qisimda yuz bergen milli inqilapning yitekchi idiyesining burmulinishi,
    rehberlik qatlimidiki ittipaqsizliqlar, < sherqi turkistan jumhuryiti> digen namning emeldin qaldurulishi,
    milli armiyening manas deryasi boyida 4 yildin artuq yitip qilishi qatarliq mesililerde, ehmetjan qasimi,
    abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirining hichqandaq mes'uliyiti yoq, dep qarash miningche emeliyetke
    oyghun bolmisa kerek. eger biz ehmetjan qasimi, abdukerim abbasup qatarliq inqilap rehberlirini sherqi
    turkistanning musteqilliqi uchun koresh qilghan idi, dep tonisaq u halda tuwendiki suallargha jawap berishke
    amalsiz qalimiz.


    1- ehmetjan qasimi rehberlik ornigha chiqqindin kiyin nime uchun < sherqi turkistan jumhuryiti> emeldin
    qaldurulidu?

    2- abdukerim abbasup gomindang hakimiyiti otkuzgen milli qurultaygha qatnishish uchun nenjinge barghanda,
    nime uchun hitay kompartiyesining nenjindiki wekili dungbivu bilen mehpi korushup, kompartiyening rehberlikini
    qubul qilidighanliqini bilduridu?

    3- ehmetjan qasimi qatarliq inqilap rehberliri nime hitay hakimiyiti wekilining birlashme hokumetke
    reis bulushini qubul qiliduyu, ozining qan-qerindishi bolghan mes'ud sabiri ependining reis bolushigha
    jan-jehli bilen qarshi turidu?


    4- sherqi turkistan terep wekillirining birleshme hokumettin chiqip ketkenliki, sherqi turkistan
    hokumiti bilen hitay hakimiyiti otturisida tuzulgen 11 maddiliq betimning emeldin qalghanliqini korsutidu,
    undaqta, milli armiyening herbi herketlerni bashlimay, manas deryasi boyida yitivirishini qandaq chushunush
    kerek?


    meyli qandaqla bolmisun, 1944-1949- yillardiki sherqi turkistan inqilavi uyghur helqining musteqilliqni
    arzu qilidighan, wetinining musteqilliqi uchun her qandaq bedellerni toleshtin yanmaydighan eriksuyer millet
    ikenlikini dunyagha jakalash bilen tarih sehipisidin orun aldi.< sherqi turkistan jumhuryiti> bolsa, gerche
    tolimu qisqa waqit mevjut bulup turghan bolsimu, biraq her bir uyghur perzenti qelbige musteqilliqtin ibaret
    buyuk arzuni neqishlep qoyup ketti.gerche ejdatlirimiz qurghan < sherqi turkistan jumhuryiti> wetinimizni hitay
    basqunchilirining tomor tapini astidin qutuldurush meqsidige yitelmigen bolsimu, biraq shundaq bir heqiqetni
    yeni, yitekchi idiyesi we rehberliki saghlam bolmighan inqilapning dushmenge chala tekken oq bulup qalidighan-
    liqini, milletning menpeetini qurban qilish bedilige dushmen bien sulhi qilishning aqiwette inqilapni halaketke
    ilip baridighanliqini helqimizning bugunki qan-yashliq serguzeshtiliri arqiliq ispatlap berdi.mana bu 1944-
    1949-yillardiki sherqi turkistan inqilavining eng uluq tohpisi.helqimiz tarihi tejiribe-sawaqlargha tolimu
    bay, gep bizning bu tejiribe-sawaqlarni qandaq yekunlishimizde we nowettiki musteqilliq inqilavimizgha qandaq
    ornek qilishimizda.


    men bu maqalemni pishqedem sair muhemmet eli zununning [chala tekken oq ] namliq shieri bilen
    ahirlashturushni layiq kordum.



    chala tekken oq


    waderiha, oqni tekkuzduq chala,
    shu tupeyli baghrimiz qanliq yara.
    qamcha- kaltek astida qalduq yene,
    qosh bilen soremge mehkum uy-kala.


    qehrimizdin ot chichildi qanche ret,
    qip-qizil yanghingha chomdi tagh-dala.
    koymidi yanghinda siritmaq ne uchun?
    ne uchun biz bu balagha muptila?


    emdi bilsek, oqni tekkuzduq chala,
    hemmedin better iken sulhi-sala.
    waderiha, oqni tekkuzduq chala,
    hemmidin yaman iken sulhi-sala.


    ahirida wetendiki suyumluk helqimni we chet'ellerdiki barliq teshkilatlirimizni, wetenperwerlirimizni
    kiliwatqan mubarek rozi heyit munasiviti bilen qutluqlaymen.










  2. #2
    salam Guest

    Default Re: yashisun sherqi turkistan

    essalam tordashlar bugun jemhuryetni hatirlewatqan kunlerde bu maqalini oqup beqinglar bek yahshiken.

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •