+ Reply to Thread
Results 1 to 2 of 2

Thread: [Uyghurlar] Qosh Tilliq Maarip (1): Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürlig

  1. #1
    Unregistered Guest

    Default [Uyghurlar] Qosh Tilliq Maarip (1): Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürlig

    [Uyghurlar] Qosh Tilliq Maarip (1): Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürligining Ilmiy Asasliri‏


    Qosh Tilliq Maarip (1):
    Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürligining Ilmiy Asasliri

    Erkin Sidiq
    2008-yili 12-ayning 18-küni
    Kona yéziq nusxisi: http://www.orkhun.com/bbs/read.php?tid=1974

    Men yéqinda uyghur diyaridiki bir tonushum bilen téléfonda
    paranglishiwétip, mundaq bir ehwalni uqtum: u ürümchidin jenubtiki bir
    nahiyige bir yilliq xizmetke barghan bolup, emdi 6 yashqa kirgen
    qizining ana tildin sawatini yaxshiraq chiqirish üchün shu nahiyige
    özi bilen birge élip bériptu. Hemde shu nahiye baziridiki bir
    bashlan'ghuch mektepke bériptu. Lékin, kéyin qarisa, u mekteptiki
    oqutquchilarning hemmisi uyghur, oqughuchilarning hemmisimu uyghur
    bolsimu, derslerning hemmisi xenzuche iken. Tonushumning qizi kirgen
    sinipning balilirigha 3-sinipqa chiqimighiche uyghurche élipbemu
    ötülmeydiken.

    Yéqinda melum bir tordishimiz http://meripet.blogbus.com tor bétige
    mundaq bir inkas yéziptu: "Atalmish qosh tilliq maarip, qosh tilliq
    oqutushning uyghur ballirigha ekelgen ziyinini, yeni tepekkur
    tosalghusi, pisxik tosalghu, fiziologiyilik tosalghu... Qatarliqlarni
    mana men emeliy körüp hés qilghanmen. Pütünley xenzuche chiqirilghan
    bashlan'ghuch mektepning matématika imtihan soaligha bicharilerche
    telmürüp olturup, pütün imtihan waqtini toshquziwetken sebiylerning
    ümidsizlik, bizarliq alametliri chiqip turghan közlirige qarashqa
    chidiyalmay, qattiq azablan'ghan idim. Hazir uyghur diyaridiki hemme
    mekteplerde dégüdek qosh til sinipliri bolup, bolupmu bashlan'ghuch
    mekteptiki qosh til siniplirida oqughuchilarning ana tilidin tüzük
    sawati chiqmasliq, bir qisim jaylarda hetta uyghur edebiyatinimu xenzu
    tilida sözleshni telep qilishtek uchigha chiqqan bimenilikler;
    oqughuchilarning yilliq we mewsumluq netijiside ilgiriki bir sinipta
    bir qanche oqughuchi layaqetsiz bolidighan haletning del eksiche bir
    sinipta aran bir qanche oqughuchilar layaqetlik bolalaydighan
    haletler; bolupmu oqughuchilarning tebiiy penlerni ana tilida öginish
    hoquqi we pursitidin mehrum bolushi we buning netijiside kélip chiqqan
    tepekkur kemtüklüki (yeni tebiiy penlerge dair ana tildiki
    tepekkurning yoq déyerlik bolushi); oqughuchilardiki pisxik we
    jismaniy saghlamliq mesililiri, yeni mekteptin bizar bolush, mekteptin
    qéchish, ishtihasizliq, rohsizliq, jughi kichik, bedini ajiz bolush...
    Qatarliq bir qatar intayin éghir, chidap turghusiz, texirsiz mesililer
    arqa-arqidin yüz bérishke bashlimaqta! Bu éniqki bir xata yönilish!
    Qéni dunyada qaysi tereqqiy qilghan, ilghar millet özining
    tereqqiyatini xeqning tili arqiliq ishqa ashurghan? Biz uyghurlar
    shunche ajiz, shunche qorqunchaq bolup ketkendimizmu? Néme üchün bu
    ishta keng jamaet pikri hasil qilalmaymiz? Néme üchün belgilik sandiki
    ademlirimiz yighilip, birliship ilmi asaslirimiz bilen yolluq
    teleplirimizni qoyalmaymiz?"

    Men uyghur diyaridiki aliy mekteplerde uyghur tilini ishlitishning
    emeldin qalidighanliqi toghrisidiki xewerni anglighandin tartip, bu
    ishning milletke élip kélidighan her xil yaman aqiwetliri üstide
    oylinishtin özümni toxtitalmidim. Qosh tilliq maarip siyasiti uyghur
    ottura we bashlan'ghuch mekteplirigiche singip kirishke bashlighandin
    kéyin bolsa, ana tilni öginish-ögenmeslik bilen balilarning til we
    bilim élish jehettiki tereqqiyati otturisidiki munasiwiti toghrisida
    élip bérilghan ilmiy tetqiqatlar, we shu arqiliq bayqalghan yéngi
    ilimler toghrisida izdinishni izchil türde dawamlashturup keldim.
    Hemde shu arqiliq xéli köp nersilerni biliwaldim. Hazir her qétim qosh
    tilliq maarip sahesidiki zamaniwi bilimler asasida uyghur diyaridiki
    ehwallarni közitip, uyghur tili duch kéliwatqan teqdirni oylighinimda,
    pütün wujudumni bir xil azablinish we ensiresh tuyghusi qapliwalidu.
    Bundaq bolushtiki seweb, xéli köp uyghur balilirining hazirqidek
    bashlan'ghuch 1-sinipidin bashlapla ana tilni pütünley qayrip qoyup,
    peqet xenzu tilinila öginishi, hemde hemme derslernimu xenzu tilida
    anglishi, hazirghiche amérika qatarliq tereqqiy qilghan gherb
    döletlerde élip bérilghan uzun muddetlik ilmiy tetqiqatlarning
    netijiliri boyiche qarighanda pütünley xata bolup, u balilar til
    öginish we bilim élish jehettiki tereqqiyatta éghir derijide
    zeximlinish éhtimalliqining barliqidindur. Men ushbu yazmamda özüm
    hazirghiche qosh tilliq maarip mesilisi üstide igiligen ilmiy
    bayqashlarni qisqiche bayan qilip ötimen. Men doktur abdureop
    teklimakaniyning " muhakimetul lugheteyndin meariful lugheteyn'giche"
    (http://www.meripet.com/Söhbet1/Erkinb2.htm) dégen maqalisini burun
    bir qétim tepsiliy oqup chiqqan idim. Bu qétim ushbu yazmini
    teyyarlashtin burun, u maqalini yene bir qétim oqup chiqtim. Meqsitim
    junggoda élip bérilghan qosh tilliq maarip toghrisidiki ilmiy
    tetqiqatlar we ularning netijilirini toluqraq biliwélish, hemde mushu
    sahediki bir qanche soalgha junggoda qandaq ilmiy jawablar
    tépilghinini uquwelish idi. Lékin, men nahayiti ümidsizlendim. Méning
    ümidsizlen'ginim doktur abdureop teklimakaniyning maqalisi emes. Men
    her qétim u maqalini oqughinimda, uningdin nahayiti tesirlendim, hemde
    doktur abdureop teklimakaniydin nahayiti pexirlendim. Méning
    ümidsizlen'ginim, junggoda élip bérilghan bu sahediki tetqiqatlarning
    intayin kemchillikidur. Eger junggoda bu sahede tetqiqat élip
    bérilghan bolsa, doktur abdureop teklimakaniyning maqalisidin
    töwendiki soallargha jawab tapalighan bolattim:

    Balilargha ana til bilen yene bir yat tilni ögitish ularning til
    öginish we bilim élish jehettiki tereqqiyatigha qandaq tesir
    körsitidu?
    Bu tillarni ögitish usuli qandaq bolushi kérek? Ana tilni aldida, yat
    tilni keynide ögitish kérekmu, yaki yat tilni aldida, ana tilni
    keynide ögitish kérekmu, we yaki ikki tilni tengla ötüsh kérekmu?
    Amérika bu jehette tort xil usulni bayqap, ularning ichidiki eng
    yaxshisini ishlitishni yolgha qoyuwétiptu.
    Balilar ikkinchi tilni qanche yéshidin bashlap ögense eng muwapiq bolidu?
    Uyghur diyarining nurghun jaylirida hazir "qosh tilliq maarip"
    siyasitining "yekke tilliq maarip" qa özgirip qalghanliqi hemmeylen'ge
    melum. Eslide bu "yekke tilliq maarip" siyasitini tüzgen we uni ijra
    qiliwatqan emel ehliliri bir qisim ziyaliylarni teshkillep, mexsus
    ilmiy tetqiqat élip bérip, yaki bolmisa tereqqiy qilghan gherb elliri
    alliqachan élip bérip bolghan ilmiy tetqiqatlarning netijilirini
    yighip we toluq öginip, shu asasta aldi bilen yuqiriqi soallargha
    mukemmel jawab tépip chiqqan bolsa, ilmiy usulda ish qilghan bolatti.
    Lékin, méning hazirghiche bolghan chüshenchemge asaslan'ghanda, uyghur
    diyarida undaq ishlar bolup baqmighan. Ushbu yazmida yuqiriqidek
    soallarning men hazirghiche izdinip tapqan jawablirini teswirlep
    ötimen.

    Dawami:
    http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc5_QoshTil.htm


    __._,_.___

  2. #2
    Unregistered Guest

    Default

    http://imzalar.googlepages.com diki 1000 adam imza koygan akalli taklipkamu jawap barmigan bu hitaylar

+ Reply to Thread

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •