Reply to Thread

Post a reply to the thread: Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin 5

Your Message

Click here to log in

uch +ikki (jawabini san bilen yizing)

 

You may choose an icon for your message from this list

Additional Options

  • Will turn www.example.com into [URL]http://www.example.com[/URL].

Topic Review (Newest First)

  • 17-05-05, 03:38
    taklip

    Re: Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin 5

    Buni bir kitap kilip naxir kilsa yahxi bolidigandak kilidu. Aptor kop izliniptu.
  • 16-05-05, 11:11
    Koltekin

    Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin 5

    Yene bir eskertish:
    Men esli gepke kèlishtin ilgiri, Sewdayi esirining 9 – bapini yene bir qètim közdin köchürüp chiqtim. Men otturigha qoymaqchi bolghan pikirler bu yerde tèximu tepsili yer alghanliqi üchün, aldi bilen bu bapnimu seminglerge sèlishni muwapiq kördüm.

    9 - Bap

    __ xitay mustemlikisidin qutulushning köprek tekitliniwatqan yolliridin töwendikilerni misal élishimiz mümkin: 1) sükütlik küresh yoli. 2) iqtisadiy, ilmiy küresh yoli. 3) dèmokratik küresh yoli. 4) diplomatik küresh yoli. 5) qoralliq küresh yoli. 6) “Tèrrorluq” . 7) wetendin waz kèchish, millet süpitide yoqilish yoli. Azatliqning buningdin bashqimu yolliri bolishi mümkin. Emma bu sahediki pütün izdinishlerning mezmuni yuqarqi yette türlük muhim nuqta ichidin yer alidu. Biz bulargha birmu bir yèshim bèrish arqiliq, bizge nisip bolghan qutulush yollirining qaysining zadi qanchilik ilmiy, emeliy asasi barliqini, qaysining paydiliq – qaysining ziyanliq ikenlikini delillep köreyli.
    Hèbibullah hajim saqallirini uchumlap tarap turup Emrullah, Nebijan we üch mujahid ezimetke tekshi köz yügürtip chiqqandin kèyin, ulugh tinip sözini dawam etti:
    __ Birinchisi, sükütlik küresh yoli. Bu yol heriket qarshiliqi ret qilinghan, diniy eqide we milliy en – enilerni qalqan qilip, biz yuqirida tekitligen musteqilliq pursetliri piship yitilgiche millitimizni aman – isen saqlap qèlish, xelqimizni herqandaq shekilde bihude qurban qilip bermeslik, sharait yar bergende andin qozghulush yaki musteqilliqning tashqi yardem arqiliq bedelsiz qolgha kèlishini kütüshtin ibaret. Bu xil küresh yoli, düshminimizning nöwettiki küch – qudritini ètirap qilish, özimizning zeiplikini ten èlish, uzun yillardin bèri èlip bèrilghan qanliq küreshlirimizning meghlubiyitidin tejribe – sawaq yekünlesh asasida shekillengen bolup, bir qisim ziyali we diniy zatlarning eqilge uyghun pikri süpitide terghip qiliniwatidu. Bezi chet`el mutixesislirimu uyghurlarning bashqa urunushliri nöwette kargha kèlidighan urunush emes, bügünki tamamen paydisiz sharait ichide uygurlarning öz özini saqlap qalalishi zor utuq, dep qararmish. Diniy eqidisini qoghdash, milliy kimlikini yoqatmasliqtin ibaret ikki chong shuar asasida, xitay asasi qanuni we milliy tèritoriyilik aptonomiye qanunidin paydilinip diniy telim – terbiyige ètibar bèrish, diniy exlaqni kücheytish, özining milliy medini miraslirigha izchil warisliq qilish, en – enilirige sadiq bolush, tilini saqlap qilish qatarliqlar, sükünatliq küresh yoli terghibatchilirining asasiy qarshiliq usuli bolup, bu usul penniy we diniy sahediki uqumushluq zatlarning könglige yaqidighan bir rèalni èqim süpitide teriplenmekte. Ular chami yetken dairide diniy we milliy kitaplarni köplep neshir qilish hem herxil edebiy, ilmiy, diniy eserler wastisi arqiliq millet rohini saghlamlashturush, assimilatsiyining aldini èlish meqsidige yètishke urunmaqta. Bu èqimning tesiri millitimizning xèli ghol bir bölikining rohidin orun almaqta. “tuxumni tashqa urghuli bolmaydu”, “qarghuning shehrige barsang bir közüngni qisiwal”, “oynashmang erbap bilen, erbap salar her bap bilen” nezeriyisi bu tènich qarshiliq èqimning huli. Ikkinchisi, iqtisadiy, ilmiy küresh yoli. Bu yol milletni iqtisadiy sewiye we bilim sewiyisi jehette xitaydin yükseldürüsh arqiliq, pul hem pen – tèxnikining küchi bilen wetenni qutquzushni meqset qilidu. Baylarni köpeytish, pen – tèxnika alimlirini köpeytish, milletni ziyalilashturush, medenileshtürüsh netijiside, dunya iqtisadi we tereqqiyatigha tesir körsitish arqiliq yehudilarche yaki chingiz impiratorlighi zamanidiki medeni yükseklikimiz sheklide meqsetke yètishni tekitleydu. Bularning asasi teshebbusi bash chökürüp öginish we pütün gheyret bilen iqtisad toplashtin ibaret bolup, bilim we puldin bashqa qoralgha murajiet qilishning netijisi yoq, dep qaraydu. Pulung bolsa düshmining aldida sarghaymaysen, biliming bolsa bozek bolmaysen, bu ikkisini birleshtürseng düshminingni boy sunduralaysen, dep, pul bilen bilimning qudritini azatliqning desmisi qilidu. “Bilim __ küch dimektur”, “pul bolsa janggalda shorpa” ... nezeriyisi bu èqimning asasi. Bu ikki xil küresh yolining bezide bir – birige chirmiship ketkenlikini, bir birini toluqlawatqanliqini bayqaymiz. Her ikkisining ortaq xulasisi; orunsiz bedel tölimeslik, küchni bihude xoratmasliq, “suni singgen yerge sèpish” tin ibaret. Üchinchisi, dèmokratik küresh yoli. Bu yol milliy musteqilliqni eslige keltürüshning eng muwapiq, eng netijilik, eng istiqpalliq yoli, dep qarilidu. Bu xil küresh yolini teshebbus qilghuchilar, millitimizning yene bir türküm ziyalilar qatlimi bolup, aldinqi ikki èqim wekillirige sèlishturghanda tèximu gheyretlik we emeliyetchan hèsaplinidu. Ular: namayish qilish, achliq èlan qilish, ish tashlash, oqush tashlash, teshwiqat wereqliri tarqitish, hökümetke teklip – pikir bèrish, telep – iltimas sunush qatarliq qanun ijazet dairisidiki yollar arqiliq milletning arzu – telepliri bilen mewjud hokümetke bèsim ishlitip, milliy tèritoriyilik aptonomiye qanunini izchillashturush, xeliqni namratliq we nadanliqtin qutuldurush, xitay bilen iqtisadi, ijtimai, siyasi, medeni heq - hoquqlarda barawer bolush, axirqi hèsapta aliy muxtariyatni qolgha keltürüsh we belki tèximu zor gheyret bilen milliy musteqilliqni xeliqning erkin saylimi arqiliq wujudqa chiqirishni niyet qilidu. Bu èqimning wekillirimu oxshashla qoralliq qarshiliqni ret qilidu. Tènichliq shuarini ègiz kötürüp, milletler ara ziddiyetning ötkürliship kètishidin saqlinip, az bedel bilen köp ünüm qazinishni tekitleydu. Mümkin bolghinida, bu sepke wetinimizdiki xitay puxralirinimu qètip, wetinimizning teqdirini wetinimizdiki her millet xelqining ortaq tèrishchanliqi arqiliq özgertishke urunidu. Qanni qan bilen yughili bolmaydu, digen qarash bilen, xeliqni otqa ittirishtin hezer eyleydu. Herqandaq zorawanliqni axirqi ghayining tènich emelge èshishi üchün ziyanliq sanap tenqitleydu. xitay dèmokratik herikitige zor ümid baghlaydu. Xitaydiki ichki parchilinish yaki hakimiyet almishishni musteqilliqning wujudqa chiqqan küni, dep mueyyenleshtüridu. “yighlimisa emchek salmaydu”, “yotqangha bèqip put sozush” nezeriyisi bu èqimning asasi. Tötinchisi, Dèplomatik küresh yoli. Bu yol dèmokratik küresh yolining weten sirtidiki ijra shekli bolup, asasi mewqesi oxshighandin bashqa, özige chushluq alahidiliklergimu ige. Muhajirettiki qèrindashlirimizning erkin döletlerning ewzel imkanliridin paydilinip teshkilatlargha uyushush arqiliq milliy dewani xeliq`ara sehnide hel qilish üchün èlip bèriwatqan küreshliri asasen dèplomatik tüs alghan. weten sirtidiki qèrindashlirimizmu namayish, achliq èlan qilish, teshwiqat wereqliri tarqitish qatarliq köp xil usullardin paydilanghandin bashqa, xitay zulmi üstidin BDT we bashqa insan heqlirige munasiwetlik teshkilatlargha, erkin dunya xeliqlirige shikayetler qilip, milletning tartiwatqan künini bildürüp, azatliq iradisini jakalap, dunya jamaitining bèsimi arqiliq millitimiz üstidin yürgüzüliwatqan zulumni yèniklitip, insaniy heq – hoquqimizni qolgha keltürüshni, öz teqdirimizni özimiz belgüleshni tekitlewatidu. Her xil ilmiy yighilishlarda, xeliq`ara yighinlarda millitimizge wekaliten bayanlar bèrip, xitaygha qarshi erizler qilip, dewayimizgha hèsdashliq qilghuchi jamaet küchi hazirlawatidu. Gèzit, jornal we intèrnit qatarliq teshwiqat qoralliri bilen hem millitimizni terbiyilewatidu hem xitaygha qarshi milliy iradimizni bildüriwatidu. Ularmu axirqi hèsapta küchlük dewletler we xeliq`ara jamaetning hèsdashliqi bilen oxshashla aliy muxtariyat we belki toluq musteqilliqni wujudqa chiqirishni közleydu. Weten ichige sèlishturghanda, bu xil küresh weten sirtida belgilik tereqqiyat basquchigha ige bolup, rehmetlik muhemmed èmin bughra we eysa yüsüp aliptèkinlerning tikken köchetlirining xèli obdan miwe bergenliki melum. Bu èqim nöwettiki xeliq`ara weziyetning èhtiyajigha uyghun. barawerlik, insanperwerlik, erkinlik, dèmokratiye, tereqqiyat qatarliq xeliq`ara insan heqliri uniwèrsal bayannamisida tilgha èlinghan kishilik hoquq katègoriyisidiki enggüshterlerni destur qilghan. Tènich özgürüsh, zorluqqa murajiet qilmasliq, dunyaning qanun – tertiplirige boy sunush asasida ish èlip bèrish bu èqimning tüwriki. Adalet dunyasining yardimi bilen meqsetke yètish bu èqimning ghayisi. “yalghuz atning chèngi chiqmas, chèngi chiqsimu dèngi chiqmas”, “ish ömlükte, küch birlikte”, “zaman sanga baqmisa, sen zamangha baq” nezeriyisi bu èqimning asasi. Beshinchisi, quralliq küresh yoli. Bu yol yuqarqi qarshiliq yolirining ünümi we istiqpalidin gumanlanghuchi yene bir bölük kishilerning küresh yoli bolup, aldinqi töt türlük küresh yolini asasen inkar qilidu. Ne xitayning rehim – shepqitidin, ne chet`elning yardimidin ümid kütmeydu. Tènich özgürüshning istiqpaligha ishenmeydu. Öz küchimizge tayinip, qoralliq mujadile arqiliq hakimiyetni qolgha keltürüshni tekitleydu. Ammiwi topilang, partizanliq urushi yaki yer asti mexpi küreshler arqiliq ghelibe qilish bu yolni tallighuchilarning asasi küresh usuli bolup, dunya adalitidin ümidini üzgen, Allah rizasini, weten, millet heqqini jan we qan bedilige qolgha keltürüsh gheyritige bel baghlighan dinchilar we milliyetchilerning radikal küresh iradisini menbe qilghan. Düshmenning küch _ quwwitini ètirap qilish, emma mensitmeslik, özining ajizliqini ètirap qilish, emma kemsitmeslik, Allahning yardimige ishinish, shèhidlik mertiwisige intilish, iradining ünümige ümid baghlash qatarliq izgü rohi amillar ularning meniwi qorali. “miltiqtin hakimiyet chiqidu”, “her söygüning bir bedili bar” nezeriyisi bolsa bu èqimning asasi. Altinchisi, tèrorluq yoli. zulumgha qarshi küreshlerning bashqa chariliri kargha kelmigende tèrorluqqa murajiet qilish, zamanimizdiki mehkumlarning tallash yoli bolup qaldi. Bu yolni tallighuchilarning mutleq köp qismi azat memliketlerde islam ghazatchilirini asas qilghan bolup, ularning ghayisi xiristiyan dunyasining bèsimi we kontirolidin tamamen xali bolghan erkin musulman dunyasini wujudqa chiqirishtin ibaret bolmaqta. islamning shan – sheripini qayta tiklesh, musulman dunyasining tereqqiyatini kapaletke ige, Bolupmu yehudi zarawanliqigha qarshi turush bu èqim wekilirining tüp nishani. Mustemlike astidiki bizge oxshash memliketlerde bolsa, bashqa pütün qarshiliq imkanliridin mehrum ètilgen milletler bu yolni talliwèlishqa mejbur qilinghan. Bu èqimning bizdiki wekilliri bu yolni weten azatliqi üchün tetbiq qilishni tekitleydu. musteqilliqning bashqa pütün yollirini milliy menpietimiz üchün ünimsiz, dep qaraydu. Özidin küchlük düshmenge robiro taqabil turushning meyli tènich, meyli qoralliq shekildiki barliq ammiwi qarshiliq usulliridin ziyan köridu. Eng az iqtisadi chiqim, eng az jan bedili bilen eng zor ghelibini qolgha keltürüshning tèrorluqtin öte yaxshi charisi yoqliqini mueyyenleshtüridu. “qaghidek ming yil yashighiche, bürküttek bir kün yasha”, “qorqunchaqliq ömürni uzartalmaydu, baturluq ömürni qisqartalmaydu” nezeriyisi bu èqimning asasi. Yettinchisi, wetendin waz kèchish, millet süpitide yoqilish yoli. Bu musteqilliqning yuqarqi barliq yolliridin ümidni üzgende talliwalidighan eng axirqi yol bolup, wetinimizning ezeldin xitayning bir qismi ikenlikini ètirap qilish, jungxua chong ailisining bir ezasi bolup yashash, mustemlikini qobul qilish, millet boyiche teslim bolush, assimilatsiye bolup èrip tügeshtin ibaret asan qutulush charisi . Bu èqimning wekilliri xitayning ghayet büyük we qudretlik ikenlikini ten alghan, xitaysiz mewjudluqini tesewwur qilalmaydighan, herqandaq qarshiliqni nölge barawer hèsaplaydighan, xitay hökümranliqining baqiyliqigha ishinidighan, öz millitining halakitige tèximu chin pütidighan, xitaylargha singiship kètish arqiliq hayatiy kapaletke èrishishni közleydighan xitay memuri we siyasi organliridiki hoquq, imtiyazlar, parawanliqtin behrimen bir bölük kishiler bolup, ular tènichliq we mewjudluqtin ali hayat hozuri bolmaydighanliqini, milliy, diniy we bashqa pütün periqlerning insaniyet menpietige ziyanliq ikenlikini, herqandaq qarshiliq heriketlirining öz özini bihude nabut qilishtin bashqa aqiwetke èlip barmaydighanliqini, milletler tinich, barawer, bayashat yashashtin bashqa yol yoqliqini tekitleydu. “padishaning emri wajip”, “bèshingni kim silisa mashayiqing shu, yèningda kim oltursa chirayliqing shu”, “berseng yeymen, ursang ölimen”, “akang kimni alsa, yenggeng shu” nezeriyisi bu èqimning asasi.
    Elwettiki, bu yette türlük qutulush yolining her biri tolumu etrapliq izahatqa muhtaj. Her bir èqim wekili eger öz nezeriyilirini delil - ispatlar bilen sherhilep destur tüzgidek bolsa, nadan xelqimiz ularning qaysigha uchrap qalsa shuningha qayil boghidek derijidiki bir nerse yaritalaydu. Emma özinimu, özginimu bilgen insanlargha nispeten, bu yaralmish nezeriyilerning hemmisinila put tirep turalaydu, digili bolmaydu. Mèning qutulush yolini bundaq tèmilargha bölüp chüshendürüshüm tèngirqash ichidiki millitimizning nöwettiki omumi rohi halitining mahiyiti èchip bèrishtinla ibaret bolup, esla we esla èqim peyda qilish emes. bölünüshni tekitleshmu emes. hichkim uyghur milliti arisida mundaq èniq meslekke ige èqimlarning mewjudiyitini körgenmu emes. emma shu xil pikir èlimènitlirining millet rohiyitidiki hökümranliqining keng kushade orun igilep turghanliqi rèalliq. Bu èqimlarning qaysisi toghra, qaysisi xata? Qaysi paydiliq, qaysi ziyanliq? Qaysi fantanziye, qaysi emeliyet? Mana bularni bilish qutulush yolining toghra nezeriyisige ige bolghanliq hèsapinidu.
    Birinchi nuqtida, sükütnimu birxil qarshiliq usuli, dep atiduq. Bu usulning yitekchi idiyisining diniy eqidini qoghdash, milliy salahiyitimizni yoqatmasliq shekli bilen milletni saqlap qèlish ikenlikini tekitliduq. Purset piship yitilgende andin qozghulushni nishan qilghanliqinimu qisturup öttuq. Bu xil pikir èqimigha wekillik qilghuchilarning köp qisim pishqedem ziyalilar we diniy zatlar ikenlikini eskertishni unutmiduq. Emma Bu diniy zatlar we ziyalilarning yangzingshing, jingshurin, shingshiseylerning millitimiz üstidin yürgüzgen qanliq qirghinchiliqidin toluq xewiri barliqini, hich bolmisa üch wilayet inqilawining meghlubiyitinidin kèyinki dehshetlik pajilerni bèshidin kechürgenlikini, medeniyet zor inqilawida bergen bihisap qurbanlarning shahidi ikenlikini tèxi tilgha almiduq. Bular silerdin bir ewlat ilgiriki insanlar. Yeni mèning zamandashlirim. Köpni körgen, köpni bilidighan zatlar. Tejribe _ sawaqliri mol. Bilimi chungqur. Milletning wekilliri. Zamanning aldi. Ularning öz millitige bolghan muhebbitidin gumanlinishqa bolmaydu. Ular qan - yash deryasi ichide üzüp chong bolghan. Öz dimetliklirining, ustazlirining, zamandashlirining èchinarliq qismetlirini közi bilen körgen. Xahi milletchi, xahi eksil inqilapchi, xahi buzuq unsur, xahi weten xaini, xahi shiujungjuyichi... digendek tümenming qalpaq bilen millet pasibanliri, ziyalilar, diniy ölimalar, wetenperwer zatlarning insan qèlipidin chiqqan wehshi usullarda dehshetlik qiynap öltürülgenlikige guwah bolghan. Özliri tügimes küresh – pipenlerning derdini tartqandin bashqa, achliq qirghinchiliqining temini tètighan, yèqinqi 50 yil mabeynide millet bèshigha kelgen pütün derdu – balalarning achchiq ziyaritige uchrighan. Shu seweptinmu, milletning hich bir ezasini zerer tartishni xalimaydu. Öliwatqan, öltüriliwatqan, turmilargha tümenlep qamiliwatqan, türlik siyasi, iqtisadi, ijtimai zulumlar derdidin tiniq alalmaywatqan xelqining haligha yighlaydu. Qarshiliq bilen bu zulumni terik ètishning mümkinlikige közi yetmigech, milletni purset piship yitilgiche aman – isen saqlap qèlishni ötünidu. Teshwiqat wastiliri arqiliq milletni terbiyileshke urunidu. “tuxumni tashqa urmayli” deydu. Bu nuqtilardin ularning hèssiyatini chüshinishke, qelb süritini köriwèlishqa bolidu. Yüreklirining neqeder qattiq mujulghanliqi, qelbining neqeder chungqur zidilengenliki ashkare. Ularni yene qorqunchaq, dep eyiplesh mümkinmu? Halbuki, bu èhtiyatchan ustazlirimizning telim – tewsiyiliri tüpeyli yene bir ewlat warislar heqiqetenmu qorqunchaq yitilishke bashlidi. “Sütte èghizi köygen qètiqni püwlep ichiptu” digendek, ularning chèkidin ashqan pexes terghibatlirining tesiri kèyinkilerde tepse tewrimeydighan bighemlikni, özining sayisidin özi hürkiydighan alaqzadilikni peyda qilip qoydi. Milliy söygisini yoshurun perwish qilidighan chichenlerni emes, milliti perwayigha kelmeydighan jan baqarlarni yètildürdi. Ishning yaman teripi bu. Ularning milliy we diniy terghibat arqiliq milletni eslige sadiq halda saqlap qèlish idiyisining xata yèri yoq idi. milliy azatliq kürishige jan pida qilish hemmila ademge nisip bolidighan roh emes. bu terghibatlar milletni assimilatsiye bolushtin saqlash rolini ötiyeligen bolsa, qaltis ish bolatti. Epsuski, aldi bilen bügün bundaq terghibatqa orun yoq. 1979 – yilidin 1989 – yilighiche bolghan on yil ichide derweqe, belgilik pursetler quchaq achqan idi. ottura – bashlanghuch we aliy mektep derislikliride öz tariximiz sözlinishke bashlighan, öz ijadkarlirimiz tonushturulushqa bashlighan, esli – weslimiz heqqidiki uchurlardin xewerdar bolush imkani yaralghan idi. hazir undaq emes. u on yil kelmeske ketti. U on yilda yaralghan eserler cheklendi we derislikler özgertildi. U on yilda yèzilghan kitaplar köydürüldi. U on yilda tarqalghan idiyiler özgertildi. Pikir, uchur, neshriyat tamamen qamal qilindi. Saxta tarixlar deris munberlirini igilidi. Saxta, burmilanghan tepsirler meschitlerni tizginlidi. Diniy we milliy mezmundiki her qandaq eser yoruq körüsh pursitidin chort ayrildi. Milletke yene qandaq terbiye imkani bar? Purset kütüshmu? Purset kütüshmu yaman ish emes. purset kütüshni bilmigen adem öz putigha özi palta chapidu. Biraq, bu kütüsh __ milletni eslige sadiq halda saqlap qèlishning hich imkani qalmighan, diniy eqidilirimiz cheylinip, en – enilirimiz depsende qilinip halimizdin ketken bügünki künde, düshmenning bügünkidin ziyade qudret tèpishigha, eksinche millitimizning hazirqidin better zeiplishishige qeder, bayliqlirimiz talan – taraj qilinip ziminlirimiz yalighachlinip qalghangha qeder, aqqunlarning sani hazirqidin qanche barawer köpiyip, millitimiz öz ziminini boshutup bèrishke mejbur bolghangha qeder yaki assimilatsiyini qobul qilip, yer yüzidin tamam yoqalghangha qeder dawam qilidighandek turidu. Bügünki düshmen on yil ilgiriki düshmenge hich oxshimaydu. Bizge özimizni saqlap qilish pursiti bèrish tügül, yashash heqqimiznimu inkar qilish basquchigha ötiwatidu. On yil ilgirikidek az – tola tep tartidighan ish yoq. epti – beshirisini tamamen ashkarilap, “nochi bolsang meydangha chiq” dep pütün milletke jeng èlan qiliwatidu. bu ehwalda, musteqilliq pursiti menggü piship yètilmeydu. Üshshük tekken ghoridek yiligdep tügeydu. Xitayning ichki ghewghaliri yaki xeliq`araliq bèsimlar tüpeyli tasadibi qutulush pursiti nisip bolghan teqdirdimu, sükütke adetlinip qalghan bu milletning mundaq bir sharaitning qedrini bilgidek dermani bolmaydu. “süküt __ sewri – taqet , dimektur. Halbuki, bu dunyada menggülük sewri – taqet bolmaydu. Sewri taqetning cheksizliki bilen özige teselli izligüchi qelip __ ölgen qeliptur”. Xitayning asasi qanuni we milli tèritoriyilik aptunomiye qanunigha tayinip ish qilishnimu tilgha èlip öttuq. Bu pikir kishining ghidiqini keltüridighan bir pikir. Biri, xitayda qanun yoq. kompartiyining özi qanun. Ikkinchisi, milliy tèritoriyilik aptunomiye qanuni tèximu yoq. ichki siyasetning özi qanun. Xitay hediye qilghan bu Diplomatik bökni yarashturup kiyish arqiliq isketini tüzeshni oylash hamaqetning xiyali. Bu heqte artuq toxtalmisaqmu bolar. Yene bir mesile, bu yolni tallashqa düshmenning küchlükliki, rehimsizliki, özimizning ajizliqi sewep bolghanliqini èyittuq. düshminimizning quwwitini hich kim inkar qilmaydu. Özimizning zeiplikinimu ètirap qilip turuptimiz. Tarixtin buyanqi meghlubiyetlirimiz mundaqla èyitqanda, düshmenning küchlikliki, özimizning ajizliqining mehsuli. Emma Gètlirning sözi boyiche “urushta meghlup bolghan millet yoqalmaydu, belki qarshiliqini yoqatqan millet yoqilidu”. Qarshiliqsiz sükütke chömüp, musteqilliqning tashqi yardem bilen qolgha kèlishini tama qilip yashashtinmu bimene hayat bolmaydu. Sükütning dewri uzarsa bèshimizgha kèlidighan balalarning derdini tesewwur qilghili bolmaydu. Bir zamanlar kèlip, xitayda hakimiyet almaship millitimizning teqdirini saylam arqiliq hel qilish pursiti yaralghan teqdirdimu, mutleq nopus üstünlikige èriship bolghan aqqunlar üstidin saylamda ghelibe qilish mümkinlikimu yoqqa chiqidu. Bu yol bügün bashqa qarshiliq yollirigha jür`et qilalmaydighanlarning özini aqlaydighan, öz özige teselli bèridighan, bashqa yollarni ret qilishta desmi süpitide qollinighan nezeriyisi bolup qaldi. Xulase qilghanda, Süküt __ qarshiliqning eng passip bir usuli. Hemmige süküt qilish __ hemmini qobul qilishtin direk biridu. Bu __ musteqilliqtin waz kèchishning uzungha sozulghan egri – bügri yolidin bashqa nerse emes.
    ikkinchi nuqtida, iqtisadiy, ilmiy küresh yoli heqqide pikir yürgüzduq. Bu èqimni terghip qilghuchilarning bir artuqchiliqi, tarixi tejribe – sawaqlarni yaxshi yekünligen we bu dunyaning pul hem bilimning qudritige qarap nopuz, tesir daire, hoquq texsim qiliwatqanliqini körüp yiteligen. Bu yehudilarning özigila xas bolghan bir xil küresh usuli bolup, ming yillar mabeynide sersan – sergerdan bolup yashighan yehudilar pütün gheyretliri bilen bayliq toplapla qalmay, öz millitini ziyalilashturush, medenileshtürüshke zor ejir serip qilip, aqiwette israiliye dölitini wujudqa chiqirish arqiliq, hem iqtisadi hoquqqa, hem siyasi tesir dairige, hem ilmiy nopuzgha ige bir milletke aylandi. Dunya iqtisadi we siyasitige tesir körsitiwatqan Amèrikining tizginining yehudilarning qolida ikenliki sir emes. yehudilarmu dölet qurushtin ilgiri özara hemkarliqlar arqiliq baylarni köpeyitken. Pen – tèxnika alimlirini tèximu köpeyitken. Dunyaning her yèride bügün yehudilar igidarchiliqidiki pen – tèxnika orunliri, zawut, kan – karxanilarning hisawi yoq. nobil muakpati we türlük pen – tèxnika mukapatigha èrishken, tümenligen her xil patènit hoquqlirigha èrishkenler ichide yehudilarning sani aldinqi qatarda turidu. Esli èsil yaritilghan bu millet Allahning qarghishigha uchrighan bolsimu, Janabi Rebbimizning bendilerning ejrige yarisha heq bèrish wedisining sharapiti bilen, bilim we bayliqqa yüksek ètibar bèrish pezilitining türtkiside yene èsil yashawatidu. Chingiz istilasi zamanida millitimiz shundaq medeni we ilmiy millet idi. bayliqlirimu yitip ashqiche köp idi. bu artuqchiqi netijiside, öz mustemlikichisining bash weziri bolup impiraturluq tamghisini qoligha aldi. Öz yèziqini mongghul yèziqining ornigha dessetti. Öz örpi – adetlirini singdürdi. Dölet bashqurushtin urush èchishqa, bilim, hüner igileshtin tarix yèzishq qederki ishlarning hemmiside yitekchi, meslihetchi, ijrachi bolup, aqiwette ularning merkizi asiyadiki ewlatlirini assimilatsiye qilip tügütüp, öz hakimiyitini eslige keltürdi. Seidiye sultanliqi buning misali. Bu rèalliqlargha hichkim köz yummaydu. Emma ikki esirdin buyan nadanlashturush we namratlashturush siyasitini qoral küchi bilen yürgüzüp kelgen xitayning nöwettiki weziyette, bizge bundaq bir imkandin yochuq qaldurmighanliqi emeliyet. Millitimizning ali we ottura tèxnikumlarni püttürgen ziyalilirining omumi nopusimiz ichide igiligen nispiti 1% ge yetmeydu. Eksinche qoshnimiz qazaqistanda 20%din ashidu. Wetinimizdiki bügünki zamaniwi xitay mektepliri bilen weyrane uyghur mekteplirini sèlishtursaqla, xitay maarip siyasitining mahiyitige yiteleymiz. Nurghun nahiye, yèzilarda hazirmu oqutquchilarning maashini tarqitalmaywatidu. Mekteplerning èliktir, issinish xirajitini hel qilish üchün oqughuchilargha alwang sèliniwatidu. Sinip yoq, eski qoralarda deris anglash hèlimu dawam ètiwatidu. Ali mektepni püttürgen oqughuchilirimizmu goya pütün orun ziyaliliship, ziyalilargha toyunup qalghandek ishsiz yürüydu. Bügün yürgüzüliwatqan maarip terbiyisining roli sawat chiqirishtinla ibaret bolup, ilim – pen bilimliridin yüksek sewiye hasil qilish sharaiti uyghurlargha nisip emes. shungimu “boyaqchidin artuq xèmik, tömürchidin artuq fizik” lirimiz yoq. qaysi bir pen – tèxnika tetqiqat orunlirida tetqiqat xizmiti qiliwatqan, qaysi bir zawut, kan – karxinilarda asasi Téxnik bolup ishlewatqan, qaysi bir zamaniwi qurulush saheside injinirliq qiliwatqan uyghurlirimizni körsitip birelmeymiz. Ijtimai pen saheside bash kötergen ayrim insanlirimizning ijadiyet miwisimu chaghliq. Ulargha ijad qilish, èlan qilish pursiti yoq. bizge nispeten ilgirileshning pütün yoli qamalghan. Barmaq bilen sanap bireleydighan bir qanche meshhur ziyalilirimiz, yazghuchilirimizningmu qanat – quyruqi boghushlanghan. Chet`elge chiqip oqush istikide tipirlawatqanlar iqtisadi cheklime bilen ümidsiz. Bilim bilen qutulushning imkansizliqi heqqide sözlisek gep tügimeydu. Bu bir fantastik ghaye. Emdi, bèyish arqiliq dunya iqtisadigha tesir körsitip ghelibe qilish mesilisige kelsek, bu tèximu emelge ashmaydighan chüsh. Xitay hökümiti bu milletke bayliqmu, bilimmu yarashmaydu, dep qaraydu. Her ikkisining öz mustemlikisige zerer bèridighanliqini yaxshi bilidu. Medeniyet inqilawidin ilgiri, “pomichik, baydèhqanlarni yoqitish” jèngini bashlap, pütün halliq kishilirimizni öltürüp, mülüklirini musadire qilghanliqi hemmimizge ayan. Yèqinqi yillarda bash kötergen baylirimizmu, türlik siyasi betnem bilen yaki “ot apiti, bulangchiliq, kütülmigen hadise” qatarliq gheyri hadisiler bilen yalingachlap qoyuldi. Az sandiki munchaq asqan baylarningmu hayati we mal – mülki kapaletke ige emes. chet`eldiki baylirimizningmu sani cheklik. Omumi millet bolsa namrat. Zawut, kan – karxana qurghidek iqtisadi quwwet we tèxnika bayliqigha ige kishilirimiz yoq diyerlik. Ishlepchiqirish bilen emes, yötkep sètish bilen meshghul boliwatqan sodigerlirimiz bizge bayliq menbii bolalmaydu. Yer asti we yer üsti bayliqlirimizning shu qeder molliqigha qarimay, xelqimizning qorsaq ghèmigha mehkum bolup yashawatqanliqi èchinarliq bir hadise. “altun tawaq kötürüp yürgen tilemchiler” neqli shuningdin chiqqan. Bu nuqtimu izahat telep qilidighan nuqta emes. halimiz özimizge ayan. bilim bilen, bayliq bilen özimizni qutquzush xiyali hazirche bizge baldurluq qilidu. Weten azat bolghanda, belkim bu xiyalning ünümini körüshimiz mümkin.
    Üchünchi nuqtida, dèmokratik küresh yolining ewzellikini bayan qilduq. Bu yolni eng muwapiq, eng netijilik, eng istiqpalliq yol dep teripliduq. Aldinqi ikki èqim wekillirige sèlishturghanda bu èqimning wekillirini tèximu gheyretlik we emeliyetchan, dep süpetliduq. Sewebi, bu hem nezeriye, hem heriketlik qarshiliq birleshken yol. 80 – yillardin kèyin, bu xil küresh usuli wetinimizning bezi merkizi sheher, nahiyiliride emeliyetni bashtin kechürdi. 1980 – yili qaghiliqta yüz bergen “2 – awghust bala weqesi” we “20 – awghust qotaz weqesi”, 1981 – yili 17 – yaniwardiki “qaghiliq meschit weqesi”, 1981 – yilidiki qeshqer “30 – öktebir weqesi”, 1985 –yili we 1988 – yilidiki ürümchi “oqughuchilar weqesi”, 1989 – yilidiki ürümchi “19 – may weqesi”, 1997 – yilidiki “5 – fèwral ghulja weqesi” buning tipik misali. Bu weqeler millitimizning èzishke, xorluqqa, assimilatsiyige, qirghinchiliqqa menggü süküt qilip yashimaydighanliqini, özlirining insaniy heq – hoquqini qolgha keltürüsh kürishini esla toxtatmaydighanliqini heywetlik naraziliq sepliri, jarangliq arzu shuarliri bilen ispatlidi. Bu weqeler xitay hökümètini qattiq parakende qilipla qalmay, xelqimizge özining qarshiliq idiyisini ipadileshning dèmokratik usullirini ögetti. Bu uyghur dèmokratik herikitining bashlinishi idi. milletning uzun bir mezgillik èzilishtin kèyin rohi jehette qaytidin silkinishi idi. xitay hökümèti bu weqelerning pütün wetinimiz miqyasigha kèngiyip kètishidin qattiq alaqzade bolup, bezilirini hile – mikirler bilen, bezilirini qoralliq qirghin bilen basturdi. Weqe qeyerde yüz bergen bolsa, shu yerde uning zehrini tazilash xizmiti nechche aylap, hetta yillap dawam qildi. Bu weqeler tesiri bilen millitimizning xitaygha qarshi idiyisi yene bir baldaq yükseldi. Türlik qarshiliq heriketliri wetinimizning jenup – shimalini bir aldi. Hökümet teripidin Aliy, ottura mekteplerdin tartip, idare – jem`iyet, kan – karxanilarghiche bu heriketlerning toghra – xataliqi heqqide her kim ipade bildürishke mejburlandi. Merkezdin yèzigha qeder siyasi telim – terbiye goruppiliri teshkillinip, pütün millet aware qilindi. Xeliqning naraziliq keypiyati eslidikidin östi. Bu namayishlarning aldi aptunom rayunluq partkom we xelq hökümitige qeder bèsim ishlitip, ularni sülhi qilishqa mejburlash derijisige qeder kötürüldi. Xelqimiz köz yashlirini tutup alalmidi. Hayajandin qilghili qiliq tapalmidi. Öz derdini anglitishqa jür`et qilidighan perzentlirinigmu barliqidin söyünüp bèshi kökke yetti. Ularning: “wetinimizde atum siniqi emeldin qaldurulsun! Wetinimiz jinayetchiler lagiri emes! wetinimizge mehbus yötkesh toxtutulsun! milliy kemsitishke xatime bèrilsun! barawerlik emelge ashsun! Milli tèritoriyilik aptunomiye qanuni emelileshsun! Köchmen yötkesh toxtutulsun! Pilanliq tughut toxtutulsun ...! digendek shuarliridin pexirlendi. “bu shuarlargha iren qilidighan adem chiqmighanda towlighan “ xitaylar wetinimizdin chiqip ketsun! Bizge erkinlik kirek! Bizge musteqilliq kirek! Yashisun azatliq! Yashisun dèmokratiye! Yoqalsun kommunistik tüzüm! Yoqalsun milliy zulum! Yoqalsun xitay mustebitliri...!” digen chuqanliridin ghururlandi. Qisqighina 20 yil ichide bundaq qarshiliq heriketliri qeshqer, xoten, aqsu, ürümchi, ghulja qatarliq wilayet we merkizi sheherlerde qanche on qètimlap yüz bèrip, xeliqning azatliq iradisini tawlidi. Xitay hökümètini alaqzade qildi. Namayishlardin sirt, pütün wetinimiz miqyasida xitay zorawanliqigha qarshi teshwiqat kürishi qanat yaydi. Hazirghiche, yiligha qanche yüz qètim eksilinqiwawi shuar, tam gèziti, teshwiqat wereqchiliri tarqiliwatidu.
    Yene ziyalilirimiz arisida hökümetning millet üstidin yürgüziwatqan xata siyasitini tenqitlep naraziliq xetliri yazidighan, xeliqning pikir – teleplirini sunidighan, toghra siyasetke dewet qilidighanlarmu bar. Mana bular dèmokratik küresh. Epsus we ming epsuski, bu küreshlerning hemmisi meghlubiyet bilen axirlashti. Belki quralliq küresh qilip tartqan ziyandin qanche hesse artuq ziyangha orun birildi. 1980 – yili 2 – awghusit qaghiliqta “bala weqesi” yüz bergende, qaghiliq xelqi uyghur perzentining mèngisini mashina chaqida yenchip öltürgen xitay eskirini jazalap bèrishni telep qilip namayish qilish aqiwitide, shopur xitayni jazalatquzalmayla qalmay, yüzdin artuq yashni èghir qamaq jazasigha mehkum qilip berdi. Yene shu 1980 – yili qaghiliqta, “20 – awghust qotaz weqesi” yüzbergende, qotaz oghurlighan eskerni tosqanliqi üchün bir dèska pélimut oqi bilen mèngisi chuwiwètilgen merhum hapiz abdullahning qisasini sorap hökümetke eriz qilghan xeliq qatilni jazalatquzalmayla qalmay, namayishqa qatnashqan gunahi üchün 200din artuq yash turmigha bent qilinip, èghir qamaq jazasigha yoluqti. 1981 – yili qaghiliqta”17 – yaniwar meschit weqesi” yüz bergende, namayishchi xeliq meschitke ot qoyghan düshmenni jazalatquzalmayla qalmay, namayishning 5 – küni, yeni 17 – yaniwar küni xitay eskerliri, saqchilir we quralliq bashqa qisimlarning wehshilerche urup qiynashlirigha uchridi. 400din artuq namayishchi èghir qamaq jazasigha yoluqti. Mingdin artuq adem qisqa qamaq jazasigha uchrudi we èghir jerimane tölidi. Yene mingdin artuq adem mesile tapshurup, töwe qilishqa mejburlamdi. 1981 – yili qeshqerde “30 – öktebir weqesi” yüz bergende, 50 ming kishilik namayishchilar qoshuni merhum Abdulkèrimni ow militiqi bilen ètip öltürgen qatil xitayni jazalatquzalmay, yolluq teleplirini hökümetke anglitalmay, 10 kündin artuq sheher tizginini qoligha èliwalghan bolsimu, aqiwette özliri tutqun bolup tügidi. Bu namayish tüpeyli 1700din artuq yash èghir qamaq jazasigha, 600din artuq adem yènik qamaq jazasigha, 3500 din artuq adem jerimane jazasigha, 5mingdin artuq adem mesile tapshurup, töwe qilish jazasigha uchridi. 1985 – yili we 1988 – yilidiki oqughuchilar weqesiningmu aqiwiti oxshash boldi. Namayish hichqandaq ijabi ünüm körsetmidi. Yolluq telepler ret qilindi. Namayishchilar yitekchiliri mekteptin qoghlandi. Pütün mekteplerde we her sahe organlarda yèrim yildin artuq bu heriketni qarilash yighinliri uyushturuldi. Namayish yitekchiliridin sirt, aktip rol oynighan nechche yüzligen oqughuchi texsimatta jazalandi. 1989 – yili ürümchide yüz bergen diniy haqaretke qarshi “ 19 – may weqesi” dimu yene 900 yüz neper yash qamaqqa bent qilindi. 2 mingdin artuq kishi mesile tapshurushqa mejbur boldi. 1997 – yilidiki “5 – fèwral ghulja weqesi” munasiwiti bilen ilgiri – kèyin üch mingdin artuq yash qolgha èlindi. Yene nechche ming yash teksürüsh nishanigha aylinip qaldi. Abduxèlil qatarliq namayish yitekchiliri öltürüldi. Yuqarqi namayishlar tüpeyli qolgha èlinghan, öltürülgen, dehshetlik qiyin – qistaqlargha uchrighan...larning sani yèqinqi 20 yil ichide bashqa heriketler bilen shughullinip oxshash ziyangha uchrighanlarning sanidin on barawer üstün turidu. Dimekchimenki, dèmokratik küreshning meghlubiyiti uning ghelibisidin bek uzap ketti. Yuqarqi namayishlarning hemmisi deslepte tènich namayishlar idi. shuardin bashqa gheyri sadasi yoq idi. hökümet namayishchilargha iren qilish tügül, ularning yolluq teleplirini oylushup körüsh tekliwi bilen bèsiqturush tügül, namayishchilar arisigha soqundurghan jasusliri arqiliq namayish tertiwini buzup, namayish xaraktèrini özgertip, axiri her xil jinayi betnamlar bilen bu namayishlarni dehshetlik basturdi yaki namayish axirlashqanda qanliq qirghinchiliq, insaniyetsiz tutqunlari èlip bardi. Bularning ichide “30 – öktebir weqesi”, “19 – may weqesi”, “5 – fèwral ghulja weqesi” tipik misal bolalaydu. “30 – öktebir weqesi” de namayish yitekchiliri sepni buzmasliq, qalaymiqan heriket qilmasliq, bashtin – axiri tertip saqlap, xeliqning telep - isteklirini hökümetke söhbet yoli arqiliq bildürüshni tekitlep kelgen bolsimu, hökümet 12 saetkiche namayishchilar bilen söhbet ötküzüshke qoshulmidi. Axiri, hömümet jasuslirining qutrutishi bilen sep buzulup, herkim öz aldigha heriket qilishqa bashlidi. Qisas tuyghulirini tizginliyelmeywatqan yashlar bu hayajan qanimida uchrighanliki xitayni törelginige dat digüziwetti. Uchrighanliki mashina – üskünilerni kumpeykum qiliwette. Uchrighanliki hökümet eslihelirini urup – chèqip, köydürüp tashlidi. Hemme yerni xitaylarning ölüki we bihush yaridarliri, is – tütek qaplidi. Namayishning 10 – künige qeder birmu xitay, birmu hökümet xadimi, birmu esker kochigha chiqalmidi. Ölgen xitaylarning sani hökümet melumatida yette, yaridarlar sani 140tin artuq èlan qilindi. Emeliyette ölgen, yarilanghan xitaylar bu sandin zor derijide köp idi. bu qètimqi weqege “30 – öktebir urush, chèqish, bulash herikiti” dep nam berdi. “19 – may herikiti” mu oxshash qismetke yoluqti. “jinsiy turmushqa dair örpi – adetler” namliq kitapqa qarshi kötürülgen bu namayish 17 – maydin 19 – mayghiche tamamen tertip – intizam ichide idi. 19 – maygha kelgende namayish tertiwi buzulup, qap yürek yashlar aptunom rayunluq partkom xeliq qurultiyi binasining 5000 parchidin artuq derize eynikini tash ètip chèqip tashlidi. 150 din artuq hökümet xadimini urdi. 50 tin artuq mashinini pachaqlap tashlidi. Bu weqe “19 – may topilingi” dep ataldi. “5 – fèwral ghulja weqesi” oxshashla tertip – intizam bilen bashlinip, topilang bilen axirlashti. Esker hem saqchilar bilen namayishchilar arisida sürkilish chiqip, axiri keskin èlishish bashlinip ketti. Düshmen qoral bilen, namayishchilar xish – kèsek bilen bir birige hujum qilishti. Nurghun namayishchi neq meydanda öldi. Nurghunliri tonglutulup, itqa talitilip, soraq – sual üstide qiynilip öldi. Bu namayishtimu xitay terepning yigen zerbiliri az bolmidi. Bunimu “5 – fèwral eksil inqilawi topilingi” dep atidi. Emma yuqarqi barliq namayishlarni xulasilighanda, bizning tartqan ziyanlirimiz, düshmenning tartqan ziyanliridin köp boldi. Yuqarqi namayishlar tüpeyli kèmide 10 ming jesur ezimettin ayrilip qalduq. Bu bizge nispeten az jan emes. Yene shundaq bir weqe yüz berse, xelqimiz yene kökrek kirip meydangha chiqidu. Ziyan bilen hèsapliship olturmaydu. Lèkin biz üchün payda – ziyan hisawi hemmidin muhim. Milletning közilirini, yüreklirini, örkeshlirini bundaq ziyangha yem qilip bèrishtin hezer eylimek kirek. Dèmokratik küresh usuli bilen, bolupmu yuqarqidek namayishlar bilen mesile hel qilish pikri xitayning ümidige uyghun. Shundaq weqe pat – pat yüz bèrip tursa, weten – millet qayghusigha köngül bergen ezimetler otturigha chiqip tursa, xitayning könglidikidek ish bolidu. Xitayning ularni bir qetim tazilighan waqti uzun bir muddetlik tènichliqni eslige keltürgen waqti bolidu. 1989 – yili Öz xitaylirining dèmokratik herikitini dunyaning közichila tien`enminde tankilarning astida yenchip tashlighan xitay, uyghurlarning dèmokratik herikitini ayap olturmaydu. Mana bu xil heriketni teshebbus qilish milletni otqa ittirgenliktur. Shuni bileyliki, dèmukratik küreshning mewjudliqi üchün, aldi bilen küresh obiyèktining dèmokratiyidin sawadi bolishi, döletning siyasi tüzülmisi dèmoktratik tüzüm asasigha qurulghan bolishi, pikir erkinliki, söz erkinliki, teshkilatlargha uyushush erkinliki, namayish erkinliki qatarliq eng eqelli kishilik heq – hoquqlar kapaletke ige bolghan bolishi kirek. Xitaydek kommunistik rijimgha sadiq bir dölette bulardin èghiz achqili bolmaydu.
    Tötinchi nuqtida, dèplumatik küresh yolini tilgha alduq. Bu küreshning chet`eldiki uyghur teshkilatlirining tèrishchanliqi bilen belgilik tereqqiyat basquchigha qedem qoyghanliqini tekitliduq. Dewayimizning dunya siyasi sehniside namayen bolushi bir utuq. Yèqinqi ikki yüz yildin buyan uyghur mesilisi dunyaning közidin qachqan bir mesile idi. nöwette mesilimizge BDT, Amèrika, yawrupa elliri we bu döletlerdiki insan heqlirini qoghdash teshkilatliri diqqet qiliwatidu. Turghun almasning üch kitawi küresh qilinghanda, xeliq`ara kechürüm teshkilati arilashmighan bolsa, xitay hökümèti turghun almasni yep ketken bolatti,digen geplerni angliduq. Yene shu teshkilat we shuninggha oxshash teshkilatlar xitaylarning uyghur xelqi üstidin yürgüziwatqan dèktatura siyasitini eyiplep, uyghur mesilisi heqqide etrapliq doklatlar hazirlap xeliq`araliq raporlar èlan qilip turmighan bolsa, siyasi qachaqlirimizning gherip elliride siyasi panaliq telepliri hel bolmighan bolatti, digen gepmu bar. Bular weten sirtidiki teshkilatlirimizning uzun muddetlik tèrishchanliqining mehsuli. Bu teshkilatlirimiz yene her yili birleshken döletler teshkilatida xitayning insan heqlirini depsende qilish qilmishlirigha qarshi bayanatlar èlan qiliwatidu. BDT binasi aldida namayishlar ötküzüp, dunya hökümetliri we ellirining xitayni eyiplishige türtke boliwatidu. xelqimizning musteqilliq arzusini jakalawatidu. Uyghurni we uyghur dewasini dunyagha anglitiwatidu. Her xil ilmiy konfiranislar arqiliq Amèrika kebi chong döletlerge tariximizdin uchur we derdimizdin melumatlar bèriwatidu. Xitay elchixaniliri aldida shèhidlirimizni eslesh, qanliq qirghinlargha naraziliq bildürüsh, ölüm jazasini emeldin qaldurushni telep qilish yüzsidin namayishlar qilip, öz xelqige ige chiqidighan küchlerning mewjudliqini jakalawatidu. Xitayning xeliq`aradiki obrazini sunduriwatidu. Zorawanliq epti – beshirisini èchip tashlawatidu. Radiyo, gèzit – jornal we intèrnit teshwiqati arqiliq millitimizge ümid bèghishlawatidu. Chet`ellerdiki uyghurlarning milliy kimlikini qoghdishigha türtke boliwatidu. Wetenperwerlikni qanat yayduriwatidu we bashqilar. Mana bularni dèplumatik küresh, dep atiduq. Bu küreshning xeliq`aralishish basquchigha kiriwatqanliqidin biaram boliwatqan xitaylar, bu küresh ehlini yoqitish, bu teshkilatlarni böshükidila ujuqturush üchün pütkül hile – mikirlirini ishqa sèliwatidu. Epsuski, ularning herikiti yildin yilgha janlinip bèriwatidu. Bezi döletlerning meniwi yardimige èrishiwatidu. Shu seweptinmu, xitay hökümèti ularni közige qadalghan miq, kèlichektiki zor bash aghriqi hèsaplap, tèrroristliq betnami bilen qarilawatidu. Ularning mewjud bolup turushigha yol qoymasliq üchün özliri bilen siyasi, iqtisadi kèlishimdiki döletlerge bèsim ishlitiwatidu. 1993 – yili 15 – dèkabir xitay hökümèti “sherqiy türkistan azatliq teshkilati”, “Dunya uyghur yashliri qurultiyi” qatarliq töt teshkilat bilen birge, memtimin hezret, dolqun eysa qatarliq 11 kishini ashkare Térrorist èlan qilip, xeliq`araliq tutush buyruqi chiqirishqa urundi. Emma Teshkilatlirimiz BDT insan heqliri qanunida belgilengen “her millet öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige” digen xeliq`araliq hoquqqa tayinip ish yürgüzüp kelgech, xitayning bu töhmetliri zarlashtin bashqigha kargha kelmidi. Yèqinda ushbu “tèrrorist” atalghan teshkilatlarning weten sirtidiki barliq uyghur teshkilatlirini bir arigha jem qilip, “Dunya Uyghur qurultiyi” ni qurghanliqi melum. Bu tèximu zor bir ilgirilesh. Èsinglarda bolsa, Men ötken hepte musteqilliq mesilisimiz heqqidiki bu paranglarni bashlashtin ilgiri, hej munasiwiti bilen türkiyide bolghan chèghimda Erkin aliptèkin ependi bilen söhbette bolghanliqimni qisturup ötken idim. Bu qurultayning mes`ulliqini shu kishi zimmisige aptu. Özi yètilgen dèplumat iken. Kimge qandaq muamile qilishni yaxshi bilidiken. Biz inisi Arislan aliptèkinning öyide kechlik ghizadin kèyin, bir qanche saet söhbette bolduq. Söhbitimizning axirida, musteqilliq wisalimizgha yètishning imkanliri heqqide toxtalduq. Erkin Aliptèkinning siyasi mewqesi, küresh usuli, dèplomatik taktikisi heqqidiki pikirliridin shu yerde belgilik melumatqa èrishtim. Erkin aliptèkinning kimliki we nime qiliwatqanliqini uning töwendiki sözliridin biliwèlishqa bolidu. Men gepni Erkinbegning(beziler shundaq ataydiken) musteqilliqqa bolghan ishenich derijisini sinashtin bashlidim. Sewebi; beziler uni ali aptunomiyichi, dise, beziler fidiratsiyechi, yene beziler atisigha oxshash chin türkistanchisi, dep ataydiken. Musteqilliqni ret qilidu, dep qaraydiken. Erkinbeg Külip kètip, soalimgha jawaben mundaq izah berdi:
    __ özliri türkiyige ayagh basa – basmayla mèning salahiyitim heqqidiki öseklerdin melumatqa èriship bolghan oxshayla. Bashqilarning qandaq qarishidin qet`i nezer, men özümni musteqilliq tereptari sanaymen. Musteqilliqimizning haman bir küni qolgha kèlishige her kishidin bekrek ishinimen. Dadam Eysa yüsüp aliptèkinning yetmish yilliq ömri mushu ishenich bilen ötti. Tagham mushu ishenich yolida küresh qilip, xitay turmisida qiyin – qistaq destidin ölüp ketti. Üch bowam mushu ishenich bilen weten – milliti üchün sèhid berdi. Men hayatimning qiriq yilini yene mushu ishenich bilen yashattim. Musteqilliqtin ibaret bu ishenichning moturluq roli bolmighinida, bu müshkül seperni bir qanche ewlat qurban bèrish aqiwitide yene dawamlashturush mümkinchiliki bolmayti. Biz özimiz kamil ishenichke ige bolupla qalmay, xelqimizgimu ishenich, ümid bèghishlishimiz kirek. Xitay muqerrer rewishte parchilinish basquchida turmaqta. Gerche bügün qudretlik bir dölet bolup otturigha chiqqan bolsimu, bir chaghlarda sowèt ittipaqimu qudretlik bir dölet idi. Bu qudretlik dölet hazir yoq. Uning ornida 15 musteqil yèngi dölet quruldi. Sowèt ittipaqigha oxshash, waqti – saiti kelgende xitay dölitining parchilanmaydighanliqigha kim kapalet bireleydu? Xitayning yèqin kelgüside parchilinidighanliq pikrini men emes, belki xitay alimlirining özi ilgiri sürmekte. Mesilen: bèijing penler akadimiyisi 2003 _ yili neshir qilghan bir ichki matèriyalda mundaq yazidu: “… eger xitay yol bashchiliri xitayda, Amèrika qoshma shitatliridek bir Fèdiral dölet qurush yolini tutmisa, xitay xeliq jumhuriyiti aldimizdiki yillarda yugoslawiyidek qanliq rewishte parchilinidu…“ Amèrikining marriyland univèristèti Amèrika milliy mudapie ministèrlikining teliwi bilen 1994 – yili neshir qilghan bir tetqiqatida „aldimizdiki yillarda xitayning parchilinish èhtimali 50%dur“ digen. Yèqinda Amèrikida yene „xitayning parchilinishi“ digen bir kitap neshir qilindi. Algha sürülgen pikirlerning hemmisi xitaydiki dèktaturluq tüzümning aldimizdiki yillarda mutleq rewishte parchilinidighanliqidin direk bermekte. Tarix shuninggha guwahki, basturushqa tayanghan dèktaturluq sistèmilar mutleq rewishte yoq bolidu. Biz bendiler üchün qiyin bolsimu, Allahi taala üchün nahayiti asan. Waqti – saiti kelgende, Allah – taal bu atist tüzümni choqum yoq qilidu. bezilerning mèni nimishqa „aptunomiyichi…“ dep qarilashqa tèrishiwatqanliqining sewebini menmu bilmeymen. Men hazirghiche xitay hökümètidin „bizge aptunomiye bèringlar“ digen telepte bolup baqmidim. Mèning bundaq bir telepte bolidighan salahiyitimmu yoq. Sherqiy türkistan xelqi „aptunomiye telep qil“ dep manga bir hoquq bergenmu emes. Yalghuz menla emes, chet`ellerde yashawatqan biz uyghurlarning sherqiy türkistan xelqige öz köz qarishimiz, pikrimiz yaki teleplirimizni zorlap tangidighan hoquqimizmu yoq. Chünki chet`ellerde yashawatqan biz uyghurlar ana wetinimizdiki xelqimizning nahayiti az bir qismini teshkil qilimiz. Köpchilikimiz dèmokratik döletlerde yashaymiz. Dèmokratiyide azchilliqning köpchillikke pikrini zorlap tèngish hoquqi yoq. Eslidimu mèning aptunomiye telep qilishimning nime zörüriyiti? Hazir sherqiy türkistan „shinjiang uyghur aptunom rayuni“ dep atalmaqta. Bar nersini men nime dep yene telep qilay? Eger mèni „ali aptonumiye telep qiliwatidu“ diyilse, buninggha bèridighan jawap: xitay hökümèti sherqiy türkistangha hichqachan ali aptonumiye bermeydu. Chünki xitay hökümèti „ali aptonumiye“ni musteqilliqning birinchi qedimi, dep qaraydu. Xitayda hazir sherqiy türkistandin bashqa yene töt aptonum rayun bar. Eger xitay hökümèti sherqiy türkistangha ali aptonumiye berse, bashqa aptonum rayunlarmu aptonumiye telep qilip chiqidu. Uning üstige xitay hökümèti sherqiy türkistanning 2000 yildin bèri öz tèritoriyiside bolghanliqini ilgiri sürüp kelmekte. eger xitay hökümèti sherqiy türkistangha aliy aptonumiye berse, u chaghda xitay hökümètining sherqiy türkistan 2000 yildin bèri xitay téritoriyiside, digen idiyisimu yoqqa chiqidu. Xitay hökümètining hazirghiche tibetliklerning aliy aptonumiye telibige hich bir jawap bermigenlikining sewebimu shu. Xeliq`ara hoquqta aliy aptonumiyining eng muhim shertlirining biri, aliy aptonumiye bérilidighan tèritoriyide chet`el konsulxaniliri bolush shertini qoshidu. Dimek, eger xitay hökümèti sherqiy türkistangha aliy aptonumiye bèridighan bolsa, u chaghda sherqiy türkistandiki pütün eskiri küchlirini èlip chiqip kètishi kirek. Xitaylar buninggha razi bolamdu? Hergiz! Ehwal shu tursa, men yene nime dep aliy aptonumiye telep qilay?
    __ özlirining chet`elde rèalistik siyaset belgilep, tènich, dèmokretik usulda küresh qilip, bu küreshni xeliq`araliq hoquqlargha tayandurup ghelibe qilish nezeriyiliridin waqip boldum. Bu heqte oylighanlirini öz èghizliridin bir anglash niyitim bar – dèdim Erkinbegning idiyisini tèximu chungqurlap chüshinish gherizide.
    __ peyghembèrimiz „zaman sanga baqmisa, sen zamangha baq“ dep buyrighan iken – dep gep bashlidi u _ engiliyining burunqi bash ministèri chirchilning mundaq bir sözi bar: „heqiqi liderler özining paaliyitini herqandaq bir kishi yaki goruhning hayajinigha qarap emes, belki wetining siyasi jughrapiyisige, dunyadiki siyasi jeryanlar we qolidiki imkaniyetlerge qarap belgileydu“. Emma biz hazirghiche zamangha mas kélidighan réalistik siyaset belgilep chiqalmiduq. Wenimizning siyasi jughrapiyilik orni, dunyadiki siyasi jeryanlar we qolimizdiki imkanlardin bixewer halda, merkizi asiya jumhuriyetliri, türkiye, yawrupa, Amèrika qatarliq döletlerde olturiwèlip, hurralar bilen sherqiy türkistanni azat qilimiz, dep yürduq. Hichqandaq shek yoqki, xelqimizning 99%i musteqilliq teliwi qilidu. Emma shuni èniq bilishimiz kirekki, musteqilliq bèrilmeydu, èlinidu! Xitay hich qachan musteqilliqni özlikidin bermeydu. U halda musteqilliqni qaysi yol bilen alimiz? „urush yolliri“ bilenmu yaki „tènichliq yolliri“ bilenmu? Sherqiy türkistan xelqi musteqilliqini eslige keltürüsh meqsidide 1760 – yilidin bashlap manju – xitaygha, milletchi xitaygha we kommunist xitay hakimiyetlirige qarshi minglarche qozghulang, inqilap we topilang köterdi. Bu qozghilanglarda 2.5 milyon uyghur shèhid boldi. 1 milyongha yèqin uyghur chet`ellerge bash panah izdep qèchip chiqti. 500ming uyghur xitay zindanlirida yoq qilindi. 200ming uyghur altesheherdin iligha palandi. 1990 – yilidin kèyinmu sherqiy türkitanning herqaysi jaylirida qozghulanglar kötürüldi. Köpligen yashlirimiz qirilip ketti. Beziliri turmilarda qiyin – qistaq astida yashawatidu. Yene beziliri chet`ellerde panaliq izdep sersan bolup yürüydu. Nimila bolmisun, men bu yerde shèhidlirimizni hörmet bilen esleymen we rohi shat bolsun deymen. Ulargha Allahtin rehmet tileymen. Tarixta hich bir millet musteqilliqi üchün uyghurlargha oxshash küresh qilghan emes. Emma bèrilgen sansiz qurbanlar, qilinghan zor pidakarliqlar we tartilghan her türlük jewri – japalargha qarimastin urush yoli bilen musteqilliqimizni hazirghiche qolgha keltürelmiduq. Nimishqa? Hemmimiz mushu shualgha jawap tèpishimiz kirek. Bu sualgha qanaetlinerlik jawap tapmay turup, yene „qozghulang“, „topilang“, „inqilap“ yoligha kirishidighan bolsaq, yene burunqi aqiwetke qèlishimiz mümkin. Pelestin xelqi 50 yildin bèri musteqilliq üchün her türlük küresh èlip bèriwatidu. 25tin artuq erep döliti pelestinge her türlük maddi, meniwi we eskiri yardimini bèriwatidu. Emma Shundaq bolishigha qarimay, ta hazirghiche musteqilliqini qolgha keltürelmidi. Keshmir xelqi 1947 – yilidin biri musteqilliq üchün küresh qilmaqta. Arqisida pakistan bar. Emma ularmu hazirghiche musteqilliqini qolgha keltürelmidi. Uyghurlarning arqisida bir Allahtin bashqa hich bir yardemchisi yoq. Uyghurlar türkler bilen bir millet. Emma musteqil türk jumhuriyetliri bizge ögey közi bilen qaraydu. Uyghurlar musulman bir millet. Emma musulman döletliri bizge hich qachan yardem qilmaydu. Men 1973 – yilidin biri, birleshken döletler teshkilatida islam döletlirining wekilliri bilen yilda bir – ikki qètim sözliship keldim. „silerning dewayinglarni we arzu – tilikinglarni nahayiti yaxshi bilimiz. Emma xitay nahayiti chong dölet, gherp elliri bizni chetke qaqidu. Qolidin kelse bizni bèsiwalidu, biz telep qilghan qorallarni bermeydu. Buning üchün biz uyghurni dep, xitayni xapa qilmaymiz“ deydu. Xitaygha teng turalaydighan gherip döletliri bolsa musulman bolghanliqimiz üchün bizge yiterlik derijide ishenmeydu. Köyünmeydu we yar – yölekte bolmaydu. Elbette mesile qoralda emes, belki imanda. Mundaq deyli, imani küchlük uyghurlar bir qozghulang kötürüp xitaylarni sherqiy türkistandin qoghlap chiqirip, musteqilliq èlan qildi deyli. Eger bashqa döletler sherqiy türkistanning musteqilliqini ètirap qilmisa, aqiwet nime bolidu? Buningdin 30 yil burun siprus musteqil türk jumhuriyitini qurdi. Emma buni taki hazirghiche türkiyidin bashqa hichqandaq dölet ètirap qilmidi. Dunya jamaetchiliki peqet gèriklerni asas qilghan jenubi sèprusni ètirap qilidu. Yèlitsin waqtida chichen xelqi jènini tikip küresh qilip, musteqilliqni èlan qildi. Emma dunya jamaetchiliki chichenistanning musteqilliqini ètirap qilmidi. Rosiye tèngirqashta qalghan chèchenistanni qaytidin bèsiwaldi. Buningdin besh yil burun chichen xelqini „mujahid“ dep atighan gherip döletliri, hazir hemmisi bir èghizdin „tèrrorist“ dep atawatidu. Uzun gepning qisqisi, dunya jamaetchiliki resmi rewishte ètirap qilmighan bir dölet, hichqachan musteqil bolalmaydu. Buning üchün waqti we saiti kelgende dunya jamaetchiliki sherqiy türkistanning musteqilliqini derhal tonuydighan bir siyasi yol tèpishimiz kirek. Xitay hökümitining hazir zor meblegh ajritip, uyghurlarni „tèrrorist“ dep qarilashqa térishiwatqanliqining sewebimu, sherqiy türkistan dewasining xeliq`ara dewagha aylinip qèlishining aldini èlishtur. Men mushu seweplerdin, sherqiy türkistanning siyasi jughrapiyilik orni, dunyadiki siyasi paaliyetler we qolumdiki imkanlarni nezerde tutup, rehmetlik muhemmed imin bughraning 1956 – yili otturigha qoyghan rialistik yolini izlep keldim. Hezritim 1931 – yili sherqiy türkistanda xitay hakimiyitige qarshi kötürülgen inqilapqa biwaste qatnashqan. Jenglerde qoli we barmaqliri chanalghan. Ikki inisi yèngisarda shèhid bolghan we 1933 – yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining qurghuchiliridin biri bolghan ulugh bir liderimizdur. U 1956 _ yili enqerede èlan qilghan programmisida qisqiche mundaq yazidu: “chetèllerde yashap turghan biz sherqiy türkistanliqlarning qolidin quralliq küresh kelmeydu. Chet`ellerde yashap turup, sherqiy türkistan xelqini qoralliq küreshke chaqirish bir jinayet bolidu. Chünki, rehimsiz millet bolghan xitaylar ötmüshtikige oxshash, bundin kèyinmu sherqiy türkistan xelqini qirip tashlaydu. Biz xelqimizning qirilip kètishi üchün emes, belki dunya siyasi sehnisidin shereplik orun èlishi üchün küresh qiliwatimiz. Buning üchün, chet`ellerde yashawatqan biz sherqiy türkistanliqlar chet`eldiki sözlesh, pikir qilish, teshwiq qilish, yighilish qilish qatarliq erkinliktin paydilinip turup, sherqiy türkistan xelqining heqiqi ehwalini, weziyitini, könglidiki arzu – armanlirini dunya jamaetchilikige anglitish, ularning yardimige ige bolush we ulargha chare – tedbir aldurush arqiliq, sherqiy türkistan xelqining musteqilliq üchün èlip bèriwatqan küreshlirini tènich yollar bilen emelge ashurushtur“. Muhemmed imin bughra sherqiy tüerkistanda yètishken chong inqilapchi, dölet erbabi, tarixchi we birdin bir alim kishidur. Emdi mèning dewayimizni xeliq`ara hoquqqa tayandurushni tekitlishimdiki sewep mundaq: bizning heqliq bir dewayimiz bar. Emma qanchilik heqliq bolmisun, xeliq`ara hoquqqa tayandurmighan bir dewaning qanuni bir nigizimu bolmaydu. Bu hoquq bolsa; birleshken döletler teshkilati insan heqliri qanunida diyilgen „her millet öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige“ digen pirinsiptur. Buning üchünmu „musteqilliq“ digen sözge derhal naraziliq bildürgen dunya jamaetchiliki „öz teqdirini özi belgilesh“ digen pirinsipqa qarshi chiqalmaydu. Chünki, bu pirinsipni dunya jamaetchiliki „bir xeliq`araliq hoquq“ dep özliri bèkitken. Shuning üchünmu dunya jamaetchiliki sowèt ittipaqi tarqalghandin kèyin „öz teqdirini özi belgilesh“ digen bu hoquqqa tayinip turup, 20 nechche döletning musteqil bolishigha yol èchip berdi. Bu hoquqtin paydilinip musteqilliqni qolgha keltürgen döletning axirqisi bolsa sherqiy tèmurdur. Bundaq bir mezgilde, bundaq hoquqtin toluq paydilinish yollirini tèpishimiz kirek. Chünki bizning xitay bilen bolghan kürishimiz bir hoquq kürishidur. Mesilen; xitay hökümèti sherqiy türkistanning 2000 yildin bèri xitay tèritoriyiside bolghanliqini ilgiri sürmekte. Emma qolida buni ispatlaydighan birmu höjjet yoq. Bu 2000 yildin buyan sherqiy türkistanda birer qètim saylam ötküzülgenmu emes. Sherqiy türkistan xelqi hichqachan „biz öz arzuyimiz bilen xitay dölitige qoshulduq“ dep awaz bergenmu emes. Gerche xitay hökümèti sherqiy türkistanni qoral küchi bilen bèsiwalghan bolsimu, sherqiy türkistan xelqi xitaygha özining milli bèqindiliqini ètirap qilghanmu emes. „shinjiang“ dep atalghan isimning özimu sherqiy türkistanning 2000 yildin bèri xitay tèritoriyiside bolmighanliqining eng chong delilidur. Emma manjular sherqiy türkistanni bèsiwèklishtin ilgiri xitayni istila qildi. Sunjungsen bashchiliqidiki milletchi xitaylar 1911 – yili xitayda manju hakimiyitini yiqitip, ornigha gomindang partiyisi yitekchilikidiki döletni qurdi. Sunjungsen 1924 – yili gomindang qurultiyida qobul qilghan programmisida „xitaydiki türki musulman xeliqlirining öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige“ bolghanliqini èlan qildi. Biraq sunjungsenning ölümidin kèyin hakimiyetni qoligha alghan jiangjèshi „ichki qalaymiqanchiliqlarni tügitiwalayli, yaponiye we kommunistlar bilen bolghan urushlardin kèyin bu mesilini qolgha alayli“ digen bahanilar bilen sherqiy türkistan xelqining öz teqdirini özi bekgilesh hoquqini ijra qilmidi. Xitay kompartiyisi 1931 – yili, 1937 – yili we 1945 – yilliri ötküzülgen qurultiyida mawzidungning tekliwi bilen töwendiki qarar èlinghan: „ ichki mongghul, tibet we xinjiang xeliqliri arzu qilghan teqdirde, öz teqdirini özi belgilesh arqiliq özining musteqil döletlirini qurush yaki qurulidighan xitay xeliq jumhuriyitining birliki ichide qèlip, özining aptonum jumhuriyetlirini qurush hoquqigha ige…“ . emma kommunist xitay hakimiyetni qolgha alghandin kèyin sherqiy türkistan xelqining „öz teqdirini özi belgilesh hoquqi“ni tonimidi. Eger xitayning algha sürginidek, sherqiy türkistan xitayning milli chigrisining ichide bolghan bolsa, sunjungsen we mawzidunglar nimishqa „sherqiy türkistan xelqi öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige“ deydu? Ikkinchi dunya urushi waqtida sowèt ittipaqi istoniye, lètwa, latwiye dep atalghan üch baltiq dölitini bèsiwaldi. Emma dunya jamaiti bu basqunchiliqni tonumidi. Waqti – saiti keldi, bu üch baltiq döliti musteqilliqqa èrishti. Sherqiy tèmur bir chaghlarda portigaliyining mestemlikisi idi. 1975 – yili tashlap chiqip ketti. Emma indoniziye bèsiwaldi. Bunimu dunya jamaetchiliki tonumidi. Waqti – saiti keldi, sherqiy tèmur musteqil boldi. Bulargha oxshash waqti _saiti kelgende dunya jamaetchilikining hazir xitayning ayrilmas bir qismi dewatqan sherqiy türkistanning musteqilliqini tonumaydighanliqigha kim kapalet bireleydu? Shunga biz sherqiy türkistan dewasini mutleq rewishte xeliq`ara hoquqqa tayandurishimiz, özimizge tègishlik hoquqimizni telep qilishimiz we kürishimizni bu hoquqni qolgha keltürgiche dawamlashturushimiz kirek. Emma aridiki perqni bilmigen bezi nadanlar“öz teqdiriniözi belgilesh“ digenlerni „way, ma guy musteqilliqtin waz kèchiptu“ dep tillap yürüptu. Eger waqti – saiti kèlip, birleshken döletler teshkilatining nazaretchilikide bir chong saylam ötküzülse, xelqimizning köpchliki musteqil bolimiz demdu yaki musteqil bolushni xalimaymiz demdu? …… „
    xosh yigitler, mènig Erkinbeg bilen èlip barghan söhbetlirimning asasi mezmuni mushular. Bu idiye erkinbegning dèplomatik küresh idiyisidin ibaret. Hazirqi muhajirettiki teshkilatlarning küresh idiyisidin ibaret. Elwette, Dewayimizning xeliq`aralishishi, uyghur mesilisige hèsdashliq qilidighan dunya jamaet küchining shekillinishidin nöwiti kelgende bizning èrishidighan paydimiz bar. U bolsimu; Erkinbeg èyitqandek, sharait piship yètilgende kötürülgen musteqilliq kürishimizni qollaydighan tashqi küchning yardimini qolgha keltürüsh we buning netijiside qurulghan jumhuriyitimizning igilik hoquqini tonutush. Bu sel qaraydighan mesile emes. Biz muhajirettiki teshkilatlirimizning bu sahede oynaydighan rolini sel chaghlimasliqimiz lazim. Bu rollar eng axirqi ghelibimiz üchün zörür. Wehalenki, Ümidni noqul chetning yardimige, chet`ellerdiki teshkilatlirimizning jasaritige baghlashtin hich bir netije hasil qilalmaydighanliqimizgha mutleqa rewishte ishinishimiz kirek. Birinchidin, düshminimiz dunyadiki hichqandaq bir milletke oxshimaydighan rezil bir mexluq. Bu mexluqning hüjeyriliri dèmokratiye, insanperwerlik, öz teqdirini özi belgilesh digendek kishilik we xeliq`araliq heq – hoquqlarni tonuydighan èliminitlardin xali tüzülgen. Özidin bashqa milletning insaniy qimmitini ètirap qilish sezgüsüdin xali tüzülgen. Özidin bashqa milletning menpietigimu hörmet qilish exlaqidin xali tüzülgen. Ruslargha yaki ingilizlargha oxshash adimigertchilik tebiiti ulargha yat. Erkinbeg misalgha alghan milletchi xitayningmu, kommunist xitayningmu wedisidin yèniwalghanliqi bir pakit. Bügünki dèmokratik xitaylarmu “xinjiangni qoldin bèrip qoyushqa hergiz bolmaydu, mawzidung mongghuliyini qoldin chiqirip qoyup qattiq xata qilghan, yene bir chiwer dahi chiqmighiche qaytip kelmeydu” dewatidu. Kuligha bèrip, Kochidiki xitaydin sorisangmu, hich ikkilenmey “xinjiangning junggoning qoynidin ayrilip chiqishi mümkin emes. chünki, u yerde bipayan zimin we pütmes – tügimes bayliq bar” dep jawap bèridu. junggodiki hichqandaq bir xitayning silerningmu öz teqdiringlarni özünglarning belgilishige hörmet qilshimiz kirek, digen gepke zuwani barmaydu. Eksiche mustemlikichi bir milletlik nopuzidin, aqtenlik bir èriqni tapini astida dessep turalighanliqidin pexirlinidu. Erkinbegning “musteqilliq bèrilmeydu, èlinidu” digen pikrining bu yerde heqiqeten jèni bar. Ikkinchidin, dunya jamaitining bizgimu ong közi bilen qaraydighanliqigha hem zor ümid baghlimasliqimiz hem ümidsizmu qarimasliqimiz kirek. Sewebi; aldi bilen biz musulman. Andin türk èrqigha mensup. Kosuva yawrupada bolghanliqi üchün, yawrupaning bixeterliki we tènichliqini qoghdash èhtiyajidin otturigha chiqqan natoning mertlikining shapaitige èrishti. Emma Pelestinlikler musulman bolghanliqi üchün, erep bolghanliqi üchün, pelestin xelqining nechche on yildin bèri èlip bériwatqan tinich shekildiki musteqilliq dewasining tamamen heqliq dewa ikenlikini bilip turup, musulmanlar we ereplerdin bashqilar qollimidi. Pelestinning musteqilliqini dunya __ xiristiyan dunyasi tonumidi. Yene chichenler musulman bolghanliqi üchün, milyonlap qurban bèrip, qan we jan bedilige dunyagha jakalighan musteqilliqini dunya tonumidi. Qibris türkliri musulman bolghanliqi üchün musteqilliqini dunya tonumidi. Keshmirliklermu mutleq köp qismi musulman bolghanliqi üchün dunya tonumidi. Belki Baltiqtiki üch döletni, yunan qibris jumhuriyitini, sherqiy tèmurni bu dunya asanla tonudi. Sherqiy yawrupa döletlirinimu bu dunya asanla tonudi. ular xiristiyanlar asas qilinghan döletler idi. elwette, sowètler ittipaqi parchilanghanda musteqilliq sharapitige èriship qalghan musulman türkiy jumhuriyetlirimiznimu dunya tonidi. Sewebi, dunyadiki eng chong kommunist impiriyalizimini chak – chèkidin bösüp tashlash bu dunyaning ghayisi idi. ushbu èhtiyaj ulargha musteqilliq pursiti ata qildi. Nöwette xitay kommunist impiriyaliziminimu yoqitish bu dunyaning yene bir ghayisi. Kim bilidu, bizgimu shundaq bir pursetler nisip bolup qalamdu, tèxi!? Emma dunya adalitining derijisini, mahiyitini, meqsidini herqachan èsimizdin chiqarmasliqimiz, ichki amilning yene asasi rol oynaydighanliqigha ishinishimiz, axirqi ghelibining hulini qurush xizmitining özimizge baghliq ikenlikini tonushimiz kirek.
    Hajim biraz oylunup turup kétip, shuni qoshumche qildi:
    __Yigitler, Men zadi qandaq bir idiyini algha sürmekchi bolghanliqimni sözümning xatimisige qaldurimen. Elwette, mènigmu özümge chushluq qarishim bar. Shu tapqiche bolghan pikirlirimdiki zitliqlar üchün epu soraymen. Men bir dèplomat emes, siyasiyunmu emes, stratègiyichi tèximu emes. mèning pikirlirimni musteqilliqning eng toghra yoli, dep qarishinglarni ümid qilmaymen. Bundaq teshebbusni könglümge pükkünimmu yoq. Paydilinishinglarni tewsiye qilimen. Mèning her bir köz qarashni bezi inkar qilip, bezi himaye qilishim, bezi yèrini inkar qilip, bezi yèrini ètirap qilishimdiki sewep, bezi pikirlerni qarimaqqa toghra bolsimu, ünümini ishenichsiz, yene bezi pikirlerni qarimaqqa xata bolsimu, netijisini gumansiz hès qilghanliqim üchündur. “her kallida bir xiyal” digendek, herkimning pikirlirining özige chushluq mentiqisi bar. Yene kèlip bu mentiqiler delil – ispatliq we xèlila put tirep turalaydighan derijide. Uning put tirep turalmaydighan tereplirigila èsiliwèlip, ijabi teripini közdin qachurup qoyushqa bolmaydu. Biz emdi tèmini beshinchi nuqtigha yötkeyli.

Posting Permissions

  • You may post new threads
  • You may post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •