PDA

View Full Version : Hékmetname



Biliwéling
09-05-05, 00:35
Hékmetname


Baltasar Grasian ( Ispaniye )

Alimjan Azat terjimisi



Muherrirdin: Baltasar Grasian (Baltasar Gracian) 17 - esirde ispaniyide yashap otken danishmen bolup, u kishilerge jahandarchiliqning eqliy usulini ogitish arqiliq kishilerning qelbini lerzige salghan. Uning barliq eserlirining asasiy temisini "Eqilni exlaq we meniwiyettiki sezgurluk uchun xizmet qildurush" degen nuqtigha mujessemleshturush mumkin.

Grasianning tunji kitabi "Qehriman" 1637 - yili qedinas dosti ispaniyilik aqsongek rastanosalning meblegh chiqirishi bilen neshr qilinip tarqitilghan bolup, Grasianmu ashu kitabi bilen jama'etchilikke tonulghan. Bu eser makyawellining "Hokumdarlar desturi" (Bu kitab shinjang xelq neshriyati teripidin uyghur tiligha terjime qilinip neshr qilin'ghan) namliq kitabigha qarita yezilghan. U keyin yene "Danaliq yoli", "Eqil - paraset desturi" (Bu kitabmu Uyghur tiligha terjime qilinip neshr qilin'ghan) we "Hekmetname" namliq eserlerni yezip chiqqan. Hejwiy temsil we kinaye uslubidin unumluk paydilinip, her xil di'alog shekilliri ishlitilgen. "Eqil - paraset desturi"ni kishilerni tirishchanliqqa undeydighan bir sen'et dep teriplisek, undaqta "Hekmetname" Grasianning bizge qaldurghan jahandarchiliq sen'iti toghrisidiki bir buyuk esiridur. U, bu kitabta kishilerge bu dunyada qandaq qilghanda ghalib orunda turghili bolidighanliqini eniq korsitip bergen.

"Hekmetname" ge Grasianning barliq eserlirining jewhiri mujessemlen'gen bolup, keskin riqabet dunyasida put dessep turushning chariliri qayil qilarliq halda otturigha qoyulghan. Aptor ghalibliqqa erishishning usulini terghip qilishta oz dewridiki idiyiwi cheklimilikler we shexsiyetchilik idiyisini chiqish qilishtin saqlinalmisimu, otturigha qoyghan chare - tedbirler rengwazliq, hiyliler kategoriyisige tewe bolsimu, oqurmenler peqet tenqidiy mu'amile bilen shakilini ilghap meghizini qobul qilsila aptorning kishilik turmush, kishilik munasiwettiki murekkepliklerni, keskin ziddiyetlerni tehlil qilish we bir terep qilish jehettiki mulahize, tewsiyeliridin belgilik ijabiy nepke erisheleydu. Biz pat arida shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilinip tarqitilidighan mezkur kitabtin elin'ghan qismen parchilarni oqurmenlerning huzurigha sunushni layiq taptuq.



Alahide peziletni yetildur



Zor ulughwarliq kichik - kichik ulughwarliqtin hasil bolidu, ulughwar pezilet ulughwar ademlerni barliqqa kelturidu.

Eqil - idrak "Ulughwar" liqning menbesi. Ulughwar kishiler adette zehniy kuchi urghup turghan, parasetlik kelidu.

Adem maddiy dunyaning jewhiri, eqil - idrak bolsa ademler arisigha yoshurun'ghan xisletlik goherdur.

Tughma talant chongqur hokum qilish iqtidari we kishini huzurlanduridighan muwapiq zoqlinish iqtidari bilen birleshse, ademni yukseklikke koturidu.

Hokum qilish iqtidari danaliq babidiki shahane text, eqliy qabiliyet bolsa pem - parasetning tup menbesidur. Birawning aliyjanab yaki aliyjanab emeslikini, yetekchi yaki egeshkuchi bolalaydighanliqini dengseshte uning zoqlinish iqtidarigha qarash kerek.

Baturluq, chebdeslik, sezgurluk hemde eqil - paraset xuddi quyash nuri yaki chaqmaqtek kozni qamashturup turidu. Bahadir atalghanlar ichide eqliy kamaletke yetelmigenler yoq.

Inkasing tez bolsa hosulung mol bolidu; iradeng ajiz bolsa balayi'apetke duchar bolisen. Eqil - idrak "Ulughluq" ning qanitidur, nurghun kishiler ashu qanattin paydilinishqa mahir bolghachqa, topa - tozanlar arisidinmu nurane boshluqqa uchup chiqalighan.

Turkiye sultani bir qetim puqralargha yarliqni shexsen ozi oqup bermekchi bolup balkon'gha chiqiptu. U ammiwi meydan terepke emes, belki ademler liqqide topliship turghan baghcha terepke qaritip selin'ghan balkon iken. Sultan yarliqni emdi oqup turushigha, ehtiyatsizliqtin qolidiki yarliq qeghizi uchup berip bir derexke iliship qaptu. Buni korgen orda emirliri shamaldek tez heriketke keptu. Xushamet mewisige eng baldur erishish uchun bir - biri bilen bes taliship, bir dane shotidin qistiliship peske chushmekchi boptu. Peqet birla adem - kallisi hemmidin sezgur kelgini - qupquruq turghan bashqa bir ariliqtin chushup, derexning yenigha birinchi bolup yetip beriptu. U yarliqni elip balkon'gha yenip chiqqanda, bashqilar texiche heliqi shotidin chushup bolalmighaniken. Sultan uning chewerlikige chin konglidin qayil bolup, uni ordida muhim mensepke teyinleptu. Meniwiyet zemin tewelikige ige bolmisimu, lekin uning selteniti xan - padishahlarningkidin qelishmaydu, sen ozungdiki herqandaq bir tebi'iy talantni eqil - idrak bilen birleshturelisengla, shan - shohritingni ziyade qilalaysen. Eqil - paraset kallangda chongqur yiltiz tartsa, teximu yuksek pellige orliyeleysen.

Sultan - padishahlarning adettiki soz - ibariliridinmu eqil - parasetning nuri chaqnap turidu. Tarixta otken tajdarlarning mal - dunyaliri alliburun talan - tarajgha uchrap tugigen bolsimu, lekin ularning tewsiyilik bayanliri menggu xorimas bayliq supitide ta hazirghiche saqlinip kelmekte.

Til we yeziq gahi chaghlarda shemshernimu bash egdureleydu, nurghun danishmenler heywetlik qoshun'gha emes, belki aqilane tilgha tayinip ghelibe qazan'ghan.

Aqillarning aqili sanilishqa munasip bir padishah ozi elip barghan bir qetimliq meshhur soraqta - ikki ayalning bir balini talishish dewasida danalarche hokum chiqirip mengguluk shan - sherepke na'il bolghan (U nokerlirige balini ikki parche qiliwetish toghrisida buyruq chushurup, ikki ayalning inkasigha diqqet qilghan). Shunga deymizki, heqqaniyetmu eqil - parasetke tayan'ghinidila, andin oz qudritini namayan qilalaydu.

Bir yehudiy osumige bir unsiye¢Ù goshni shiliwelish sherti bilen bir xristi'an'gha pul qerz berip turghaniken. Osumini alidighan chaghda ikkisi turkiye sultanining huzurigha beriptu. Yehudiy xristi'anning goshini shiliwelish pikride ching turuwalghaniken, ulugh sultan nokerlirige bir taraza ekelduruptu hemde heliqi yehudiygha "Undaqta shiliwalghan goshung bir unsiyidin az yaki kop bolup qalmisun, bolmisa kallangni alimen" deptu. U halqiliq peytte ene shundaq aqilane tedbir ishlitish arqiliq xristi'anni ghemdin xalas qilip, paraset babida mojize yaratqaniken.

Zereklik we chebdeslik mushkulat ichidiki qutquzghuchi ewliyadur, sirliq sefniks¢Ú tilsim ordidiki altun yip degenlerning hemmisi shuning temsilidur.

Beziler eqil - parasetni xuddi mal - dunyani buzup - chachqandek israp qiliwetidu, wehshiy mexluqqa yoluqup qalsa qorqqinidin chashqandek tuguluwalidu, ushshaq janiwarlarni tutuwalghanda bolsa ozlirini burkuttek hes qilip ketidu. Ularda bari peqetla zeherxendilik we mesxiriwazliq, nawada shepqetsiz eqil - parasetni qan bilen yughurulghan desek, zeherxende eqil - parasetni ogha bilen yughurulghan deyish jayizdur. Bu xildiki eqil - parasette tebi'iy qanuniyetler oz'ara ariliship ketidu we buzulidu, quruq heywige tayinidighan bundaq "Eqil - paraset" haman meghlubiyetke uchraydu, awamning lenitige mehkum bolidu. U emeliyette niza - ghelyan'gha seweb bolidighan neyrengwazliqtin bashqa nerse emes.

Shunga, eqil - parasetni deslipide tebi'iy tallantqa mayillashturush, andin uni yaxshi supetler bilen mukemmelleshturush kerek. Tebi'iylik sel - pel bezelse teximu uzlishidu, bundaq uzlishish bezide bashqilardin ornek elish, bezide koprek kozitip analiz qilish arqiliqla qolgha kelidu.

Parasetlik kishiler bashqilarning dana soz - heriketliridin ilham elip, uni teximu bixlanduralaydu. Zereklik bu bixlardin chirayliq ghunchilerni echilduridu hemde uni eqliy hosulgha aylanduridu.

______________________________________

¢Ù Unsiye - eghirliq olchem birliki, bir qadaqning on altidin birige toghra kelidu.

¢Ú Sefniks - shir tenlik, adem yuzluk ghelite mexluq, yoluchilarni tepishmaq tepishqa mejburlaydu, tapalmighanlarni olturuwetidu.



Hemishe qiziqchiliq qiliwerme



Eqil - paraset keskin ishlarda ipadilinidu hemde adettiki chewerliktinmu bekrek kishini zoqlanduridu. Qiziqchiliq qilishqa amraq kishiler adette keskin ishlarni yaqturup ketmeydu. Shunga undaq kishiler surluk boluwalsimu bashqilar beribir ishenmeydu, ularning qiziqchiliqini yalghanchiliq, keskinlikini chaqchaq depla chushinidu. Ular ozlirining hokum qilish iqtidarini herqanche namayan qilghini bilenmu bashqilarni ishendurelmeydu, demek, ularda hokum qilish iqtidari bolghan teqdirdimu beribir uning roli bolmaydu. Korgenla yerde qiziqchiliq qiliwerme, bashqilarning ozungge bolghan qizghinliqini yoqitip qoyisen, nurghun kishiler "Chewer" liki bilen dangq chiqiridu - yu, "Dana" liq shohritidin ayrilip qalidu. Qiziqchiliqning ustunlukni igileydighan waqti qisqa bolidu, uzaq muddet oz ewzellikini saqlap qalalaydighini yenila surluk salapettur.



Bashqilar sanga menggu ehtiyajliq bolup tursun



Bir - birige tayinish munasiwitide sening erishidighining hergizmu rehmet - heshqalla boluwermeydu, ussuzluqi qan'ghan adem quduqni tashlap ketip qalidu, chunki uning uchun quduqning emdi keriki yoq. Oz'ara tayinish munasiwiti yoqalghan haman qizghin mu'amile we rehmet - heshqallimu, keyinche hormet - ehtirammu yoqaydu. Tejribe - sawaqlar shuni uqturiduki, qarshi terepni haman umidlendurup tur, emma toluq razi qiliwetme. U sanga jan - jenidin sadiq adem bolghan teqdirdimu, sanga yenila menggu hajiti chushup tursun.

Buyuk Fransiye padishahi Lu'is¢û (Louis ¢û, 1423 - 1483) yultuzlargha qarap kelgusidiki ishlarni perez qilishqa bekmu hewes qilidiken. Uning ordisida del ashundaq bir palchisi bar bolup, lu'is bu palchigha qewetla qol qoyidiken. Kunlerning biride, bu palchi ordidiki bir esilzade xanimning sekkiz kun ichide olup ketidighanliqidin besharet beriptu. Sekkiz kun toshay degen chaghda, lu'is chochup qaptu hemde "Nawada esilzade ayal palchining suyiqesti bilen emes, belki bashqa sewebler tupeylidin olup ketip qalsa, bu palchining heqiqeten aldin korer adem ikenlikini ispatlap qoyidu - de, manga nisbeten bir tehdit bolup qalidu. Shunga qandaq bolsun, bu palchini kozdin yoqatqinim tuzuk" dep oylaptu.

Bir kuni kechte u palchini ozining eng ustunki qewettiki qesirige chaqirtiptu, palchi yetip kelishtin burun, u orda mehremlirige: "Men belge bergen haman palchini derhal tutup, derizidin peske tashliwetinglar" dep chekileptu.

Hayal otmey palchi yetip keptu, lu'is orda mehremlirige belge berishtin awwal, uningdin mundaq bir so'alni sorap baqmaqchi boptu:

- Sen yultuzlargha qarap pal achalaymen hem bashqilarning teqdirini aldin bileleymen deysen, emise dep baqe, ozungning teqdiri qandaq bolidu, sen qanche uzun yashiyalaysen?

Palchi uninggha:

- Aliyliri wapat bolushtin uch kun burun olimen,- dep jawab beriptu. Shuning bilen padishah orda mehremlirige belge bermeptu. Palchi oz hayatini ene shundaq qoghdap qaptu. Yene kelip, keyinki kunlerde lu'is uni putun kuchi bilen asrapla qalmastin, uni yene aliy me'ishetlerdin behrimen qiptu, dangdar hekimlerni uning salametlikidin xewer elishqa buyruptu. Netijide, palchi lu'is din nechche yil artuq omur korup, oz besharitini emeliy pakit bilen inkar qiliwetiptu.

Bashqilarni ozungge beqindurushning charisi kop, ularni ozungde bala - qaza we halaket elip keleleydighan sehriy kuch barliqigha ishendurush arqiliq yurek'aldi qiliwetishtin bashqa, yene nurghun usullar arqiliqmu ularni ozungge beqinduralaysen. Buning uchun hemmidin muhimi, sende bashqilarni besip chushidighan talant we ijadchanliq qabiliyiti bolushi kerek.

Sende mikilanchilodek alahide qabiliyet bolmisimu boluweridu, lekin bashqilarni besip chushkudek birer iqtidarni choqum hazirlishing kerek. Sen shundaq bir haletni yaritishing kerekki, sen bashqa bir rehberni tapalighining bilen, sening rehbiring sendek alahide iqtidargha ige ikkinchi bir ademni tapalmaydighan bolsun, re'al turmushta, sen eger bashqilar tayan'ghudek adem bolmisang, amal qilip ozungni ashundaq muhim adem qatarida korset. Mol bilim we iqtidargha igidek siyaqqa kiriwalsang, sening ustungdikilerni "Bu biz uchun kem bolsa bolmaydighan adem iken" degen tesiratqa keltureleysen. Biraq undaq rengwazliq qilghandin heqiqiy iqtidargha tayan'ghan kop ewzel, sen yenila bashqilarni besip chushidighan iqtidarni yetildur, shundila hemme ishlar sening aliqiningda bolidu.



Meqset we wasite



Insanlar arisida bimene we qalaymiqan ishlar da'im yuz berip turidu, meqsetni wasite, wasitini meqset qiliwelish del ashundaq bimene ishlar jumlisidindur. Beziler waqitliq nersilerni uzaqqa sozuwetidu, azraqla dem eliwalsa bolidighan yerde uh tartip olturup ketidu; axirlishidighan jaydin qozghilip, qozghilidighan jayda toxtap qalidu. Bezi aqil we aldin korer ademler japa - musheqqet ichidin anche - munche xushalliq izdep tepish arqiliq oz nerwisini tinchlanduridu, barliq azab - oqubetlerdin tinch - aman otup ketidu. Halbuki insanchiliqtiki xataliq we bimeniliklermu del shuningda ipadilinip qalidu. Ademning yawayi tebi'iti qozghalghan chaghda herqandaq haywandin better bolup ketidu, ademlik tebi'itini yoqitip, oz xushalliqini meqset, oz hayatini ashu meqsetke yetishning wasitisi qiliwalidu. Beziler yashash uchun qorsaq toqlimastin, belki qorsaq toqlash uchun yashaydu, xizmet uchun dem alay dep oylimastin, belki ishtin qechip ongdisigha yetiwalidu. Beziler bolsa kun boyi eysh - ishrettin bash koturmeydu; qarighularche kitab oquydu, oylimay sozlewetidu, turmushida shexsiy huzurni hemmidin ela bilidu. Shunga ademlerdiki ashu shexsiy huzur barliq rezillikning otturigha chiqishigha sewebkar bolidu, kichikkine xushalliq xam xiyaldin huzurlinish tuyghusi we keypiyattiki turaqsizliqni kelturup chiqiridu; netijide, adem telwiliship ozi bilgen senemge desseydu, oz - ozini berbat qilidu.



Hamaqet boluwelip nepke erishishni bil



Birawning eqliy qabiliyitini ozung xalighanche kemsitme yaki eyiblime, bu bir kechurgusiz chong ish, lekin mushu qa'ididin unumluk paydilinalisang, her xil ustatliqlarning ishiki sanga daghdam echilidu. Sen angsiz rewishte bashqilarni ozungdin ensirimeydighan haletke kelturup qoy, ular ozlirini sendin eqilliq hes qilsun, hetta seni xelila towen korsun, shuning bilen ularda sanga bolghan gumaniy qarash putunley yoqap, sening neme oylawatqining we neme ish qiliwatqining bilen chatiqi bolmaydu.

Choshqa siyaqigha kiriwelish arqiliq yolwastek tekebbur, ishenchisi kuchluk ademlerning kozini ghelet qilalisang, ajayip netijilerni qolgha keltureleysen, ular seni qanchiki erzimes we ishenchlik dep oylighanseri, sening weziyetni burash pursiting shunche kop bolidu. Oz - ozini galwang qiyapette korsitish - oz - ozini niqablashning eng yaxshi usulidur; sen qarimaqqa yawash hem dot choshqidek korunseng, hechkim seni yoshurun qara niyiti bar dep oylimaydu. Rim imperatori bolushtin ilgiriki krowdi, keyin lu'i ¢ú¢ó dep atalghan fransiye shahzadisi eyni chaghda ordidikiler ozidin "Hoquq tartiwelish gherizi bar" dep gumanlan'ghanda del yuqiriqi tedbirni qollan'ghan, galwang qiyapitige kiriwelip, hoquqdarlarning diqqitini buriwetken, purset piship yetilgen chaghda keskin heriket qollinip, bashqilar teyyarliqsiz turghan peyttin paydilinip reqiblirini meghlup qilghan.

Eqliy qabiliyetning eng roshen alahidiliki shuki, uningdin paydilinip exmeqliq tonigha oriliwalghili bolidu. Lekin u mushuning bilenla cheklenmeydu. Pezilet we pikir chongqurluqi shohret tarazisida eqliy qabiliyet bilen teng salmaqni igilep turidu; kishiler ozlirini sendinmu chongqur pikirlik dep hes qilsa, sanga bolghan mudapi'e halitini boshashturup qoyidu. Addiy qilip eytqanda, bashqilar ozini menggu sendin eqilliq hem chongqur pikirlik dep hes qilsa, seni yenigha tartidu, chunki sen bar yerde ular ozlirini teximu qaltis hesablaydu, sen ularning yenida qanche uzun tursang, ularni chushinish hem kontrol qilish pursiting shunche zor bolidu.

Heqiqiy eqliy qabiliyitingni namayan qilsang, kopinche hallarda kozligen unumge erishelmey qalisen; shunga ozungni menggu yoshurup oteleydighan adetni yetildurushung kerek. Nawada kishiler heqiqiy ehwalni ixtiyarsiz bayqap qalsa - sening emeliyettikidinmu kop eqilliq ikenlikingni bilip qalsa sanga teximu qayil bolidu, chunki sen ularning neziride ehtiyatchan, ozini koz - koz qilmaydighan ehli dana hesablinisen. Elwette, bek galwang qiyapetke kiriwalsangmu bolmaydu. Gezi kelgende epchil usullar arqiliq ozungning etrapidiki riqabetchilerdin chechen ikenlikingni bashliqinggha bildurup qoy, bezi chaghlarda bolsa ozungning eqilliq ikenlikingni melum derijide yoshurup qal.

Xaltiliq chashqan olgen qiyapetke kiriwalsa, uning betbeshire qiyapitini korgen goshxor haywanlarning tolisi cheqilmay otup ketidu. Turqi set, kalampay bu janiwarning emeliyette hiyle ishlitiwatqinini ular qandaqmu xiyaligha kelturelisun?

Hamaqet boluwelip nepke erishishni bilishing kerek. Eqilliq kishiler da'im mushu kozerdin paydilinidu. Ular herqanche eqilliq bolsimu, ozini nadan qiyapette korsitidu. Nadan bolup qalma, shundaqla nadan qiyapetke kiriwelishqimu mahir bol, bashqilarning neziride karamet eqilliq hem dana bolup ketish anche yaxshi ish emes. Galwang qiyapetke kiriwalghanlarning hemmisila galwang bolup ketmeydu, bashqilar meni qobul qilsun deseng, eng esil chare shuki, hamaqet boluwal.




Aptori:Alimjan Azat terjimisi
Menbesi:Tengritagh jurnili 2003.2.san

Tengritagh jurnili (http://www.tangritagh.com/asp/uky/list.asp?id=32) din ¨¦lindi.