PDA

View Full Version : Adem atigha ochuq xet<1>



Osman zahir
04-05-05, 18:35
Adem atigha ochuq xet<1>


Osman Zahir

2004. 12. 16 2:21


***Nadan qewmning ademlirila emes it -müshüklirimu oxshashla azab chékidu. -Xatiremdin

Siz enjür yopurmiqi bilen uyatliq jayingizni tosup zémin'gha tirikchilik üchün chüshkendin tartipla bu azab bashlan'ghan idi. Tarix mislisiz zor kelküni bilen talay abidilerni tiklidi. Yene süpürüp tashlidi. Biz yenila qeyserlik bilen yashap kéliwatimiz. Ashu ormandiki iptidaiy ayaq izi öchüsh bilenla qushlarning nalisi ewjige chiqti. Ghururimizni öltürüp tashliduq. Miskin anilarning ayaghlirida zeherlik tiken ündi. Ölimalirimizni öltürüp tashliduq. Pexirlen'güdek héchnémimiz qalmighan chaghda imtiyazimizni haywanlargha ishlettuq. Shirlar köndürüldi. Bextiyar quchqachlirimizgha erkinlikning temini qepezde hés qildurduq. Atlirimiz yügürük idi. Uprimas sapan astida kishnettuq. It-müshüklerni tejribe matériyali qilip ghaljir tillirimizni nemdiduq. «Ey, xaru-zar haywanlirim , silerde til bolmighini bilen dil bar. Orman'gha qaytinglar, » dégüm keldi. Ular imkansiz, dermansiz idi. Yer anining bir burjikide bir top haywan köndürgüchilirining qilmish etmishlirigeheyranliq bilen qarap turmaqta. Aq qar herqanche yaghqan bolsimu qara yüzlerni aqartalmidi. Tupraqsiz yétishtürülgen méwe-chiwiler erlerni azaytmaqta. Ey, adem . Tupraqta yaritilghan idingiz, jéningizmu, qéningizmu tupraqta idi. Sükütchan atilar ene ashu qara tupraqni baghashlap yighlighan, harghin yürekler uni baghashlap uxlighan. Zimin heqqaniyet üchün titrigen, yopurmaqlarsapliq üchün shildirlighan mushu qernide kilon qoygha oxshash méhirsiz qewm nes parnikta adaqqi qanlirinimu éqitmaqta. Sün'iy qan, sün'iy tem, sün'iy xémir, mashina adem , bashsiz ten , yéshil mehsulat , qipqizil yalghanchiliq, yüreksiz bowaq. . . . Bular parnik dewrining mehsulatliri. Zamaniwiy mangqurutlarning ijadiyetliri. Özining cheklikliki hem ashu cheklikliktiki qimmiti bilen qedirlik sanalghan hayatini uzartishqa urun'ghan bu kishiler beriketning yiltizigha palta chépishti. Berket dégen néme? Beriket_bir tal dan bilen bir qewmni toyghuzghan, bir qetre su bilen cheksiz bayawanni yashartqan muqeddes német. Mehrumliq _barliq etmishlerning yeküni.


«Tümen ming yillar yashash»ni közligen biz talay shuar, yosun kelkünliri ichide 80ge ulishalmay armanlirimizni qara tupraqqa bexshende qilmaqtimiz. Pesilsiz qoghun, pesilsiz köktat, sün'iy xuruchlar bimarlarni awutmaqta. Siz birer qoy -kalining zukam bolghanliqini anglighanmidingiz? Rak bolghanliqini anglighanmidingiz?


Medeniyetning belgisi bolmish saxta qalqinimiz _kiyim kéchekler wehshiy mahiyetni waqitliq yoshuralighini bilen qingghir ishning qiriq yildin kéyin bilinidighanliqi hemmige ayan'ghu? Toghrisi, hemmila nerse qutrap ketti. Ispan kaliliridek. Aldigha kelgenni dessep cheylep. Buqa bilen élishquchi bir parche qipqizil rext bilen beheywet bir buqini boysundurdi. U tunji qétim pishurulghan göshni yégen chéghidikidek tunji lezzettin, imtiyazidin huzurlandi. Shundin tartip söyümlük haywanlirimiz bizdin yiraqlap ketti. Qarimaqqa quyruq shipangshitqini bilen yalghuz körgende chishleydighan qisasxor itlar köpeydi. Tola minilip maghduridin ketken ésheklirimiz axirqi qarshiliqini körsetti. Tepti, chishlidi. Eger allah bu janwargha münggüz bériwetken bolsidi. U tuluq, söremge chüshmigen bolatti. Bulbullirimiz qepezde bizge lenet oqusa biz uni bizge oqulghan medhiye küyi dep tonuduq. Emeliyette ularning qepez shadilirini sundurush üchün axirqi jengge teyyarliniwatqanliqini héchkim bilmidi. Matériyallardin körüshümche, sowét-gérman urushida sowét armiyisi apsharkilarni ishlitip tanka partilatqan, hoyla baqidighan bu janwar möriti kelgende ölümdin qorqidighan insanlarning qurbanliqigha aylandi. Urushtin kéyin bolsa yene yunda ichish, ustixan ghajilash, zérikip qalsa qawash qismitidin qutulalmidi. Shundaq yürüp esli weslini tamam untup ketti. Tetqiqatchilar toxu dénozawérlarning ejdadi dégen perezni otturigha qoyghanda tughumchan mékiyan, hakawur xorazlirimiz gende tatilap menpeet koyida bir-birini bazliship yürüshti. Yéqinda alimlar kalining muzikini yaxshi köridighanliqini , yénik walis muzikilirini qoyup bergende süt miqdari ashqanliqini, kawilargha muzika qoyup bergende téz chongayghanliqini otturigha qoyghanda biz xuddi qulningmu özige oxshash bir insan ikenlikini hés qilghan xojayindek yaqimizni tutushtuq.


Emeliyette bu dunyadiki barliq nersilerde héssiiyat mewjut idi. Éshek-kalilirimizning sapan-sörem astida yürüp qanchilik tiragidiyilik dastanlarni pütiwetkenlikini kim bilidu? Ularning uni peqet qeghezge yazmighanla yéri bar. Hürmetlik adem ata. Sizge bir ishni dep bergüm kéliwatidu. Bir qétim bir sodigerning töt éshekni qatar baghlap sheherge satqili élip kirgenlikini kördüm. Héliqi éshekler hemmila nersige qiziqsinip qaraytti. Éhtimal ular adem dégen bu mexluqlarning özlirini ashu japaning uwisi bolghan qara tupraqqa bent qilip közini tosap qoyup , sheherdin ibaret meishet qaynighan bu jayda huzur süriwatqanliqigha , özlirining xorlan'ghanliqigha ökün'gendu? Ularning tartqan nerisi beheywet parawuzning yéqimsiz güdükini bésip ketty. Bir éshek yene bir éshekke «bu téxi tragidiyining bashlinishi» dédi. Derweqe ular sheherning awat restisige kelgende bir top itning baghlap qoyulghanliqini kördi. Sawadi bar éshek wiwiskidiki «sap it göshi ashxanisi»dégen xetlerni oqup turishigha aghzidin qan témip turghan qassap üch bisliq xenjerni yawuzliq bilen salpang qulaq itning karniyigha sürkidi. Chekcheygen köz, qétip qalghan nale. . . Bir top ghitmek saghrisini tolghighiniche it güshi ashxanisigha kirip ketti. Bu sheherde yene bir tragidiyilik shexs bar. U bolsimu igisi üchün bir ömür mepe söreshke qesem qilghan sériq it. U ésilzade nesildin bolsimu kéyinche uchrighanni yep , kelgenni ichiwérip mepe söreshtin bashqini bilmes bolup qalghan. Uning igisige birer qétimmu aliyip baqqini yoq. U nechche qétim xojayinning bedinini uwilatqili bezmixanigha kirip kétiwatqanliqini kördi. U mushu tapta mepe sörep uyushup ketken putlirini uwulutiwélishni, qérighinida bolsimu azraq rahetliniwélishni tolimu arzu qilatti.

Biraq. . . . . .

Qérip özigila oxshap qalghan shilepilik igisi uning üchün menggülük xaqan. U özining nechche ming yil burun ormanliqta xeqning qoligha qarap qalmay halallap tapqan oljisini özi xejlep ötken bextlik künlirini, insanlar arisidiki ésil neseblik bir qewmge yol bashchi bolghan börining yéqin tughqini ikenlikini menggü esliyelmeydu.
Bu yerde yene ap'aq xoja dewridiki qushqach tutush dolquni kötürüldi. Ademler owchiliqni shundaq qamlashturdiki, nechche yilgha qalmay bu janiwar dölet derijilik qoghdilidighan qushlar tizimlikige chüshüp qaldi. Ich-ichidin zeipleshken insanlar qushqach mingisini tonnilap yégen bolsimu erlik jezbisidin yenila mehrum qaldi. Nashtiliqqa maymun béshi yeydighan bu janablar maymun erwahlirining qarghashliri aldida ghal -ghal titrimekte. Ular axiri bir -birini yewétidu, biraq teshnaliqini basalmaydu.

Insaniyetning göshxumarliqi bilen yenila yirtquchlar tizimlikige kirelmigenlikige heyranmen. Pajie dawam qilmaqta. Bir töge boghuzlinish aldida zar-zar yighlap turup mundaq nida qildi:éy adem, mushu zor bestim bilen ejel sharabi ichishke raziliq berginim, silerning topanda aqqininglarni körmeslik üchün idi. Pichaq sélinglar. Büyük pezilet igilirini qetli qilish bilen ajizliq téximu mene tapidu.

Yüsüfni yédi dep töhmet qilin'ghan böre urup töküwétilgen chishliridin qan tamchitip turup gunahsizliqigha guwahliq bériwatqanda padichining putliri késiwétilgen iti domilap yürüp étiqad izdigüchilerni egeshti. [Eshabulkehf riwayiti közde tutuldi] büyük menzilge yüzlen'gen bir top yoluchi shirning tash heykili ornitilghan doqmushta téngirqap turatti. Chimliqlardiki sémont kiyikler türkümlep öltürülgen kiyik -marallarning rohigha teskin bérelmidi. Shu tapta ular menggü qachmaydighan hem qachalmaydighan haliti bilen yiraq ötmüshtiki semimiyet heqqide xiyal süriwatqandek qilatti. Haywanlargha menggülük bashpanah bolghan sirliq orman alliqachan qurushqa bashlighan bolup bir tal chashqannimu yoshuralmaytti.

Sémont ériq boyida bir paxtekning ölüki ghéribsinip yatatti. Hemme nersige nésiwisini bérip , mejnnuntal , kokatlarni yashnitip kelgen ériqlarnimu qelbimizdek qaturduq. Zémin ana «su, su» dep yighlimaqtaidi. Iskilitqa aylinip qalay dégen qoza-taychaqlar jinazidek bolup qalghan anilirigha «süt, süt»dep nale qilmaqta . Qawandek semirgen bir emeldar bolsa süt bilen bézep tenlirini yumaqta idi.

*******************
Baliliq chaghlirimda mehellilmizde sarixan isimlik bir ayal bolidighan, uning muhemmet isimlik bir oghli yoqilip kétip uning derdide tola yighlap nérwisidin ketti. U öyning doqmushida olturiwélip «way muhemmitim »dep qoshaq toqup bir yighlighili tursa halidin ketkende andin toxtaytti. Kéyinki künlerde u anisidin yétim qalghan bir erkek qozini béqiwélip uninggha muhemmet dep isim qoyiwaldi. U bu qozini shunchilik etiwarlap perwish qildiki özining yénigha orun raslap béretti. Kempüt tapsa kempüt , ishqilip özi néme yése shuni bérip baqatti. Haywan dégenmu tili bolmighini bilen baqqanni bilidiken. Bu qoza kéyin xeqning közi tegküdek chirayliq semirgen qoy boldi. Sarixan uni qoy dep qarimaytti. Belki uni oghlum, sadiq dilkishim dep qaraytti hem uni muhemmed dep chaqiratti. Qoymu sarixanning keynidin bir qedemmu dajimay egiship yüretti. Kéyinki künlerde néme tesir qildikin sarixan rohiy jehette téximu tügiship, toxtimay sözlep yüridighan bolup qaldi. Salametlikimu kündin kün'ge nacharliship ketti. Mehellidiki «yaxshi niyetlik »kishiler «qoy bek semirip kétiptu. Xeqning közi tégidu» dep qaldimu qandaq uni soyiwetti. Uning mayliriningla chong bir dasqa liq tolghanliqini ghuwa esleymen. Muhemmed soyiwétilip uzaq ötmeyla sarixanmu tügep ketti. Uningdin peqet u qoshaq toqup yighlaydighan séghiz doqmushla yadikar qaldi. Bu shlarni esleshke erziydighan yaki erzimeydighanliqini bilmeymen, emma sarixan bilen «muhemmed» qaldurghan girimsiz muhebbet herqachan wujudumni lerzige sélip turidu.

Tarix betlirini waraqlap talay iskilit, ghérib roh, aqsöngek erwahlarni kördüm. Lékin pidakarliq heqqidiki naxshilarni az uchrattim. Kök qoshqarning zimin'gha chüshüshi bilen bashlan'ghan qurbanliq her bir betlerge qan daghliridin hasil bolghan yéngi xeritilerni keshtilimekte idi. Qéri üjme derixining qowzaqliridin mundaq nida keldi: ey iinsan, haywan öz reqibi bilen tutushsa ya uni yiqitidu yaki uninggha yem bolidu. Lékin adawet saqlimaydu. Senchü ? Qara tünlerde tüzülgen talay süyiqestler, qedemde bir putlashlar, qéningda köygen reshk, qisas uruqliri ömür yipchiliringni qirqimaqta. Sen halal jüptüngning qoynidin sughurulup chiqip nazininlarning mamuq töshikide jéninggha ikek séliwatqiningda jüptige sadiq haywanlar halal jüpti bilen halal zirqidin behrimen boliwatatti. Sen eydiz wirusliri köygen wujudungni pushayman otlirigha qaqlawatqiningda bir qoyning qozisigha séni körsitip turup : «qara , insanlarning eptige» dégen imasini körelmiding.

Anglishimche , xelq'arada ésheklerni qoghdaydighan bir teshkilat bar iken. Bu teshkilat éshekler uchrawatqan xorluqlarni yilda bir muhakime qilip turidiken. Qarighanda ésheklerningmu aram tapidighan künliri yéqinlap qalghandek turidu. Éshek sütining shipaliq roli bayqilish bilen teng yéngi texeyligen éshekni tapmaq tesliship ketti. Özimizdiki nijis késelni saqaytish üchün ashu gunahsiz texeyning rizqini bulap alduq. Éshekler «bérishing ot bilen saman, élishing süt bilen qan» dep nale qilghan bolsimu éshekler tilida qilin'ghan bu nale héchkimning déqqitini tartalmidi. Dumba dawamlashmaqta idi. . . .

********************
Qedirlik adem ata, bu sen ershtin pershke chüshken chaghda tunji bolup xizmitingni qilghan qedirlik haywanliring körgen hem köriwatqan xorluqlarning azla bir qismi. Aqköngüllüki tüpeyli érishken iltipatliri. Köp waqtingni almasliq üchün mushu yergiche yazdim . Dawamini dawamliq élxet sheklide yollap turimen. Xeyr, bizge atidarchiliq qilishingni sorap:haywanatlar qewmi we haywnatlar qewmige hésdashliq qilghuchi insanlargha wakaliten qelem tewretküchi :osman zahir

Yer shari waqti 18:39
Shehriy qumul



http://www.sumrugh-izden.com din elindi