PDA

View Full Version : Zamaniwi Medeniyet Qesiridiki Koldurmama Awazi



Muxtar Mexsut, Abduqadir Jalalidin
04-05-05, 18:17
Zamaniwi Medeniyet Qesiridiki Koldurmama Awazi
Junggo xeritisining gherb teripige qarisingiz zor gewdini teshkil qilghan bir jay bar. U bolsimu shinjang Uyghur aptonom rayoni. Dunya tarixining, jümlidin junggo tarixining qatmu - qat rishti bu rayon'gha shundaq baghlan'ghanki, biz bu tarixni keynige qayturup waraqlighanséri medeniyetke dair ajayip möjizilerni bayqaymiz. Bu yerde iran, yunan, hindistan medeniyiti eneniwi yerlik turan (Uyghur) medeniyiti asasida tereqqiyatning yéngi liniyisini hasil qilghan bu yerde insaniyet medeniyitini qitelerge ayrip turuwatqan shaman dini, budda dini, islam dini shundaqla az - tola xristiyan dini amillirining mujessimi bar. Bu yerde menggülük chingqi qish. Quyash eng semimiy nurlirini bu yerge bexsh étidu. Bu yerning ademliri qoqastek qizip ketken zémin'ge dessep yürüp, bedenlirini mis rengde tawlaydu. Ular bipayan ot déngizida qiyametning tenhaliqini meshq qilidu. Ularning bipayan qaghjirap ketken lewliridin kewserdek segitme naxshilar urghup chiqip, köngül wadisida baraqsan bostanlarni peyda qilidu.

Bu yerning kishiliri xuddi yazghuchi wang ming teswirligendek sadda, aq köngül, héssiyatchan we yumurluq. Lékin ularning saddiliqida peylasoplargha xas chongqurluq bar. Wang mingning til uslubigha bu yerdiki Uyghurlarning shox we bengbash shagirtliri qoshulup ketken. Bu yerde shundaq bir rohi kamalet bar. Bu kamalet nesirdin ependige oxshash hékmetlik küleleydighan komidiyilik obrazini yaratqan. Bu komidiyilik obrazning eksiche bolghan yene bir senet möjizisi bar, u bolsimu dunya boyiche eng zor muzikiliq dastan Uyghur 12 muqami. Uyghurlar hayat, alem we ilah bilen bolghan sirliq diagnoz we dialogning qatlimidin oxchup chiqqan mena fontanlirini muzika rewishide izhar qilidu. Bu muzikilarda shundaq bir mung barki, bu mung hergizmu adettiki hayatning kochilirida ézip yürgen ademning chüshkünlikidin dérek bermeydu. Eksiche pani hayattin halqishtin kéyinki ilahi makanning cheksizlikide tonulghan heyranliq, iztirap, bilishke bolghan teshnaliq, alem rohi ilkidiki makanliq bar.

Uzaq mezgillik qatmalliqtin kéyinki birdinbir tallash elwette özgertish we islahattin ibaret bolidu. Bu, edebiyat - senet saheside, jümlidin shéiriyet saheside bir dolqunni shekillendüridu. Uning issiq boranliri goya turmushta yoq nersilerni ghuwa qilip dep béridu. U nersilerni sirtqi hadislargha tedbiqlighanda eqilge sighmaydighandek körünsimu, emma insanning rohi hadislirigha shunche yéqin.

Memliket miqyasida "gungga shéilar' barliqqa kelgende bu heqte qizghin bes - munazire boluwatqanda Uyghurlardimu shéiriyet herikiti bashlandi. Yash shairlar aldi bilen shéirni saxta burchkarliqtin azat qildi. Ular shéirni pak adimi xasliq süpitide tonudi. Shéir bir qatar qaide - nizamlarning yighindisi yaki qandaqtur bir ijtimaiy nopuzning béqindisi emes, belki insanning öz - özini sézish qudriti, bundaq sézish mueyyen muhitni shert qilghan halda yüz béridu, dep teshebbus qilishti. Bashqilar tarixiy oylinishni chiqish nuqtisi qilghan bolsa, Uyghur shairliri milliy epsanilerning dunyawi menisi heqqidiki izdinishni nishan qildi. Chünki insanning qabiliyet bayliqini eng keng dairide qézip chiqirishini meqset qilghan kéyinki sanaet dewride Uyghurlar eneniwi térimni asas qilghan déhqan milliti süpitide yashawatatti. Ular özliri bilen tebiet, jemiyet we hökümet otturisidiki munasiwetni poétik tepekkur arqiliq bir terep qilidu. Bu xelqning mijezide, tilida, étiqadi we örp - aditide quyuq shairane qanning issiq hidi örlep turidu. Sanaetning taraq - turuqliri we bulghinishliri qaplighan, köygen néfit gazi purap ketken hawada bu xelqtin yenila tupraq, ösümlük purap turidu. Mana bu shéir qaghjirawatqan dunyadiki sap shéir, t.s éllut süretligen bayawan bügünki dunyada apet xaraktérlik kéngeydi, shéir wetini taraydi. Shéir bügünki sharaitta kishilerning qéni we mijezidiki jewher emes, eksiche maharetke aylandi. Shunglashqa, dunya bu xelqni sezmidi. Éghir tenhaliq bu xelqni shéirni, muzikini, sharapni, xudani söyüshke ögetti. Barghanséri ich mijez bolup ketken bu xelq alemning ulughluqini öz ziddiyitining ichki tanasipliqi arqiliq chüshinidighan boldi. Ular pakiz qelbining eng xilwet ichige chékiniwergechke, özining payanini alemge barawer hés qilidighan boldi. Uyghur shéiriyet dunyasi téxi héchkim bayqimighan yégane aral. Bu aral robinzon kirozogha uchrap qalghan héliqi yawayilar ariligha oxshimaydu. Bu yerde milliy xasliqi nahayiti küchlük bolghan parlaq medeniyet we shéiriyetning nechche ming yilliq sulalisi bar. Qolingizdiki bu toplam bügünki Uyghur yash shairlirining déngizidin irghip chiqqan bir changgal sedep, uni bir pütün milliy shéiriyetning balaghiti süpitide emes, belki tarixtiki bir qanche qétimliq balaghetni tekrarlashqa bolghan küchlük intilishning semerisi süpitide tonusingiz bolidu.

Shübhisizki, bu Uyghur hazirqi zaman shéiriyitining yéngi pellisini, shundaqla ichki hayati küchi we ijadiy shijaitini namayan qilidighan bir toplamdur. Biz bu toplamdin bir pütün Uyghur shéiriyitining parattin ötküzülüshini emes, belki bir ewlad yash qelem igilirining yétiliwatqan parasiti we bediiy talanti arqiliq junggo shéiriyet piramidasini tikleshke we insaniyet medeniyitini béyitishqa özini béghishlawatqanliqini körimiz. Maddi muhtajliqning helekchiliki meniwi intilishlerni suslashturuwatqan bu tawar igiliki dewride edebiyat bilen teqdirdash yashawatqan bu bir türküm ümidwar qelem igilirining shéirlirini oqush pursitining nisip bolushi kishini heqiqeten xushal qilidu. Ishinimenki, siz bu toplamni oqup tügetkendin kéyin qedimi shéir millitidin bir türküm zamaniwi shairlar chiqiptu, dégen réalliqni razimenlik bilen étirap qilisiz. "shéiriy millet' dégen terip bilen pexirlinip kelgen Uyghurlar uzaq ötmüshlük tarixiy tereqqiyat jeryanida senetni özining yashash shekli, aliy nishani we ömürlük hemrahi bilip dawamlashturup keldi. Halbuki, 60 - 70 - yillarda höküm sürgen medeniyet mustebitchiliki dewride, Uyghur shéiriyiti junggo edebiyati duch kelgen qiyametlik teqdirge mehkum bolup, senetlik xususiyetlerdin tolimu yiraqlap ketti. Shoarwazliq, uqumlashturush, qatmalliq we shekilwazliq illetliri ezeldin shéiriyetni söyüp kelgen xelqni bizar qilip, hetta shéiriyettin seskinish derijisige yetküzdi. Belkim bu pütkül junggo shéiriyitining béshigha chüshken bir qara kölenggidur.

80 - yillardin buyan, Uyghur shéiriyiti özining bésip ötken toqayliq yoligha tunji qétim tenqidi nezer bilen qayrilip béqishqa jüret qildi. Chet el hazirqi istétik qarashlirining tonushturulushi bilen achchiq tolghaq awazini yewatqan Uyghur shéiriyiti küchlük lerzige keldi. Shuning bilen bir türküm yash shairlarning milliy ang bilen zamaniwi uslubni birleshtürüp élip barghan dadil sinaq-izlinishliri tepekkur aditi, bediiy ghaye, shéiriy menbe, shéiriy meqset, shéiriy qurulma, til shekli we aditi, héssiy obraz, ichki rétim qatarliq jehetlerde mewjud shéiriy tertipke nisbeten küchlük asasliq rohini ipadilep, aldinqi shairlarning bediiy padilidin qangqip chiqti. Biz buningdin héchbolmighanda, heqiqiy shéirning özige qaytip kéliwatqanliqini bayqiduq.

Uyghur meniwiyet qatlimidiki oyghiniwatqan istétik eng bexsh etken küchlük ijadiyet qizghinliqining semerisi bolghan bu toplamdiki shéirlardin biz shuni körüwalalaymizki, Uyghur shairliri emdi abistrakit chüshenche, teyyar siyasiy uqum, meshqi yekünlerni sherhiylesh, turmush hadisilerni mixanik tüste köchürüp qoyushtin, ichki dunyani ipadileshke, qelbining pichirlishigha hem hayat heqiqetliri üstide oylinishqa téximu étibar bilen qaraydighan boldi. Ular dewr yükseklikide turup, bir xil mesuliyet tuyghusi, semimiy pozitsiye we özgiche bediiy nezer bilen milliy medeniyet tindurmisidiki ejdadlar rohining oyghinish istikini namayan qilidu.

Shéiri güzellik melum menidin éytqanda, gungga güzellik démektur. Herqandaq nerse roshenleshken haman özining jelp qilish séhri küchini yoqitidu. Shéir özidiki obyéktip menidin bashqa yene nurghun nersilerdin bisharet bérelishi, zoqlan'ghuchining baghlima tesewwurini üzlüksiz qozghiyalishi kérek. Bu toplamdiki shéirlar eneniwi zoqlinish aditimizge xiris bilen tikilip, özige yüklen'gen meniwi menzilini sizge tughma qiyapet bilen toluq ashkariliwétishni rawa körmeydu. Belki lirus boshluq qaldurush senitige yandiship sezgülirimizni ghidiqlaydu hem bir xil istétik énirgiyini we démokratik keypiyatni teqdim étidu.

Shéir haman réalliqtin üstün turidighan senet. Shair éngining tallishi, pishshiqlap ishlishidin ötmigen birlemchi hayat körünüshining mixanik köchürülmisi menggü shéir bolalmaydu. Shéirning pewquladde qimmitimu shair héssiyatining mueyyen maddiy tenche arqiliq yaritilishi, subéyktning obyékitqa bolghan paal asmilatsiyisining emelge éshishida körülidu. Mana bu nuqtini angliq hés qilghan qelem igilirimiz réalliq bilen parallil bolghan melum bir turmush körünüshini teswirlep qoyush bilenla cheklenmey, tebiet we turmushni qismenliktin tallap uning mentiqi tertipi, heriket aditini özgertip we qayta qurashturup obyéktip chinliqni qelb chinliqigha kötürüsh, héssiyatni maddiy tüske, sheyini adimiy tüske ige qilishtek bediiy maharet we istétik ghaye sinaqlirini dadil yürgüzdi. Bu toplamdiki nurghun shéirlada bir pütün yekke simwol izchilliq enenisi héssiy obrazlar birikmisi bilen sekretme tipidiki shéiriy muntajgha orun bergen. Biz bu shéirlardin qapiye, turaq, wezin qatarliq tashqi amillargha qarighanda, shéirdiki ichki rétimning téximu yüksek étibargha érishkenlikini körimiz.

Tilning qélipliship adet küchige aylinishi shekilsiz tosalghuni peyda qilip, shéiriyetning tereqqiyatini boghidu. Hirakilt "özara tépishidighan nersiler birleshkende herxil awazlar qoshulup, eng güzel garmoniyini barliqqa keltüridu' dégenidi. Ten'ge sighmighan roh haman partlaydu. Shuni jakarlash kérekki, shéirning istétik quwiti tilning özidiki sighimchanliqning kéngiyishi, partlishi, mentiqi xasliqqa asiyliq qilishi, bir - birige yat, hetta zit sözlerning erkin birikishidin hasil bolidu.