Dunyawi metbuatta Uyghurning gèpi

[Hamaqet]

Dunyawi metbuatta uyghurning gepi!

uyghur degen qiziq,birer hewer yaki vhokumge tezla ixinip ketidu.aldirap xadlinip ,ittikla hapa bolidu.mana men xundaqlarning tipidin.bir caghlarda ,metbu'atlarda uyghurlarning eyip nuqsanlirini sokidighanmaqaliler uwisi cuwulghan vherilerdek bes_beste elan qilinip ciqixqa baxliwidi,bek nacar millet ikenmiz, dep ozumdinmu rayim sowup ketti.uningdin keyin uyghurlarni aqlaydighan we mahtaydighan maqalilerni korup ,esli esil millet ikenlikimizge ixinip qaldim.bu qariximning yene ozgiridighan ozgermeydighanliqigha bir nime deyelmeymen.emma uyghurlar vheqqidiki qarixim umidwarliq qirigha mayillixip ketiwatqandek qilidu,bu mendiki yahxi yuzlinix bolsa kerek, dep oylaymen.bu yuzlinixningmu sewebi bar.
<<dunyawi met'bu'atta uyghurning gepi>>,anglap beqinga,nemidegen qaltis hewer _vhe!del muxu hewer meni umidlendurdi.biz degen cet elliklening ozimizge bergen bavhasigha alavhide qiziqidighan heq .mahtisun yaki tillisun ,uyghurning nami helq'arada eghizgha elindimu ,muxuning ozi ajayip zor ix.putun dunya bizeg diqqet qildi degen gep.



<<uyghurlani untup qalmayli>>
tilmac ilawisi:
mezkur maqale helq'aragha ocuq tarqitilidighan ,tiraji eng kop we dangliq <<mensep medeniyiti>> vheptilik jornilining yengi yilliq tunji sanida elan qilinghan,maqalining aptori dunyagha mexvhur mensepxunas alim,pisholog,ijtimaiy mesililer tetqiqatcisi Jek.Vhontir ependi.
maqale elan qilinixi bilenla helq'arada kucluk tesir qozghighan,uyghurlar etiqat kirzisige yeqinlixip,vhemme yerni umidsizlik keypiyati qaplighan muxu kunlerde ,uyghurlargha yuqiri bavha berilgen mezkur maqalining elan qilinixi alemxumul evhmiyetke ige.
maqalide mundaq deyilgen:



Kemine mensepxunasliq tetqiqati bilen uzaq yil xughullinip ,turluk irq we milletlerning mensep pishikisini puhta igiligen vhem bu hususta bir qatar cong vhejimlik maqalilerni elan qilghan bolsammu,lekin uyghurlar toghrisida etrapliq oylinip baqmaptikenmen.yeqinqi ikki yildin buyan,bolupmu amerikida yuz bergen <<11_sentebir>> terorluq weqesidin buyan ,<<uyghur>> degen bu millet dunya jama'etcilikining eghizida peyda boluxqa baxlidi.ilgiri ghil_pal anglinip turidighan bu nam emdi tehimu kop anglandi.bu milletke sel qarighanliqimni vhes qilip ,burun baxlighan tetqiqatimni dervhal qolumgha aldim.birinci ixim ularni tekxurux, kozitix idi.muxu jeryanda qayilliq vhem vheyranliqim vhessilep axti. heli uzaq tetqiq qilixtin keyin xundaq hulasige keldimki ,bu millettiki <<mensep pishikisi bayliqi>> rastinla komulup qaptu.mensep tutuxqa bu qeder mavhir millet dunyada tehi yoqken.mensepxunasliq savhesaide ozum mahtap kelgen engiliz,nemis kebi milletler bu jevhette uyghurlarning qoligha su qoyup berelmeydiken.ilgiri aldirap yakun ciqarghanliqim ucun hijilmen.
uyghurlarning eng qedimki,parlaq medeniyetke ige ,parasetlik millet ikenlikini toluq ixenc bilen mu'eyyenlexturx bilen birge ,ularning mensep tutuxtiki tengdaxsiz mavharitini tizis xeklide qisqice tonuxturup otimen.(bu vheqtiki tetqiqatimni ayrim bir kitap qilimen elwette):



1.Uyghur mensepdarliri intayin sadaqetmen
sadaqetmenlik_dunyadiki barliq milletlerning wujudidin tepixqa bolidighan esil hislet.xundaqtimu,uyghurlarni bu jevhette vhecqandaq bir milletke selixturuxqa bolmaydu.ata_anisigha,qewm_qerindaxlirigha,iman_et iqati we yurt_wetenge sadiq bolalmighan teqdirdimu ,emel_mensepke sadiq bolux ularning muvhim bir artuqciliqi.bu elde emeldar saylanmaydu,belki teyinlinidu.demek,vher bir mensepdarning arqisida uni teyinleydighan uningdinmu cong emeldar bolidu.xunga ular oz emilige sadiq.
emelge sadiqliq_mavhiyette ademge sadiqliq.uyghur mensepdarlirining congidin kicikigice emilige xu qeder sadiq bolixidiki meqsidi_ozlirige mensep vhediye qilghan kixilerge revhmet eytix ucun.bir omur ularning sizghan siziqidin ciqmaydu.vhemme ixni ularning qax_qapiqigha qarap qilidu.<<ax bergen qazanni caqlasliq>>,ularning omurluk desturi bolghini bilen,teyinliguci bir qetim <<ax bergen>>bavhane bilen keyinki izbasar mensepdarlarning kozicila vherqandaq yocuqlarni ecip ,halighan ixlirini qilalaydu,mensepdarlar bularni korsimu kormeske salidu. bu vhal bizning elning del eksice!bizning bu eldicu?dese ademning nomusi kelidu.saylam dep ay aylap talixip ketimiz,saylap ciqqan adimimiz oz yeqinlirini ixqa qoyidu.aridin bir kun ote otmeyla ,teyinlengen kixiler teyinligen xapa'etcilirige duxmen bolup muxt koturup ciqidu.vhoquqidin paydilinip oz nepsini qandurdi dewatqan;omumning pulini buzup cacti dewatqan;axna oynap ketti,vhetta bikar waqtida it oynatti......degen,way_wuy...teyinlengen bu mensepdarlarning demeydighini yoq. bezisi tehi istipa berimen dep ,ustelni muxtlap ketidu,ularning korsitidighan yoghan sewebi<<dolet menpe'etini ziyangha ucratmasliq ucun>>bolidu,lekin ziyan tartidighini oz yeqini_<<ax bergen qazini>> bolup ciqidu. uning helqi alem aldida yuz_abroyi tokilidu.puqralarning lenet nepritige ucraydu.bu_wapasizliq,otup ketken vhamaqetlik!!!
lekin, uyghur mensepdarlar arisida bundaq ixlarni ucratqili bolmaydu.buning ozi wapa,ularning muxu pezilitini alavhide tetqiq qilixqa erziydu.



2.Pirinsipal we evhtiyatcan bolux uygur mensepdarlirining yene bir artuqciliqi
bu ikki alavhidilikni mensepxunasliqning nurghun tereplirige tedbiqlap cuxenduruxke bolsimu ,uyghurlarda asasliqi vhoquqni qerindaxlirigha yurguzuxte gewdilik ipadilinidu.yeni,ular ozige berilgen mensepni qanun da'iriside toluq yurguzup ,qerindaxlirini we ularning menpe'etini qoghdaxni ixqa axuralmighan bilen,mensipining kuc_qudritini ulargha waqti_waqtida korsitip turuxni navhayiti pixxiq bilidu.ular vhoquqining da'iriside bolsimu ,lekin ozining qilixqa kozi yetmigen ,qolidin kelmeydighan ixlargha kelgende navhayiti pirinsipal.cingigha ciqip qelixtin ensirep,sel nazukraq ix bolsa <<pirinsip xundaq>> <<siyasetning rovhi boyice ix qilmisaq bolmaydu>>dep qettiy bejirmeydu.qerindiximken,bilixidikenmiz dep yuz_hatire qilip olturmaydu, vhetta ularni ay_aylap mevhman qilip ,dost_tonuxlardin bolup ketsingizmu beribir.<<qilalmaymen>>demeslik,emma qettiy qilmasliq ularning esil hizmet istili.
qolidin kelidighan ixlarda bolsa ular tolimu evhtiyatcan,bundaq caghlardimu ular <<qerindiximken>>dep ,muvhim eghizni asanliqce qoyiwetmeydu.bugun bejirixke tegixlik ixni etige,etiki ixni keler yilgha sozup,oz qewmining iradisini<<sinaydu>>. muxundaq caghlarda vhetta bezi kixiler <<ete keling>> ,<<ogun keling>> degen geplerdin zerikip ,qilmaqci bolghan cong_cong ixliridin waz kecidu.demek ular sinaqtin otelmeydu.bundaq iradisi boxlarning ixini bejirmeyla qoyghan tuzuk.bizning revhberlirimiz ulardin oginixi,ular eghizdin cuxurmeydighan pirinsipalliq we evhtiyatcanliqning mena da'irisini tetqiq qilip beqixi ,<<ete keling>> ning evhmiyitini tonup yetixi lazim.ularning <<ete keling>>lirining arqisida biz oylapmu yetelmeydighan ajayibatlar yuxurunup yatidu.....



3.<<Picaqni ozung'ge sal,aghrimisa kixige>>degen maqal dunya boyice tunji qetim uyghurlarda barliqqa kelgen
bundaq desem bizning elning kixiliri vheyran qelixi mumkin,emma bu qilce mubalighe qilinghan gep emes,uyghur mensepdarliri bu maqalni alliburun hizmet emeliyitige tedbiqlap ,qerindaxlirining cuxinixige erixken.buning'gha uyghur puqralirining vhemmisi konuk.
<<picaqni ozung'ge sal,aghrimisa kixige>>degen maqal elde congqur yiltiz tartqini ucun,uyghur mensepdarlar emel piciqini aldi bilen oz uyghur qerindaxlirigha salidu,qerindaxliridin eks sada ciqmighandin keyin ,andin ozgilerge yeqinlaxturup beqixqa urunidu.(diqqet qilix kerekki,ozgilerge salidu emes,yeqinlaxturup beqixqa urinidu!)yeni,gepning acciq_sesiqini uyghur qerindaxlirigha qilidu,ixning eghirini qerindaxlirigha beridu,barliq sinaq,qurbanliqlarni uyghur qerindaxlirining ustide qilidu.japa_muxeqqet,zulum_sitem,horluq,vhaqaret.. ...lerning vhemmisini qerindaxlirigha salidu.bundaq waqitta ularning mensep piciqi intayin ittik,vhetta qanun yol qoyghan <<ittiklik>>da'irisidinmu vhalqip ketidu.quruq ustihan gewdilerge tola selinip ,bisi yanghandin keyin andin ozgiler esige kelidu bu picaqning.bilix kerekki,bu picaqni ozgilerge yeqinlaxturup beqix toghrisida bax qaturiliwatqanda ,picaq ixlitixning zoruriyiti qalmighan bolidu.qarang, ular qaltismiken?<<ozgilerning mewjutliqini etirap qilix eng zor kixilik ehlaq>>degen sepsetini koturup yuruydighan mensepdarlirimizgha, u yerdiki yengiliqlarni korup beqixni ,eng yahxisi ,vhemmini <<ozi>>din baxlap beqixni tewsiye qilimen.



4.Uyghurlar teng vhoquqluq mensepdarlar bir_birini ceklep we nazaqret qilip turuxqa mavhir
gepning deslipidila dep qoyidighinim,u elde bizningkige ohxax <<oktici partiye>><<awam palatasi>><<kengex palatasi>> degendek kelengsiz we bir_birining hizmitige tosqun bolup turidighan uqum apparatlar yoq.peqet <<yoldax>> << sili ozliri>> degendek siliq tekellup sozliri bar.yene edep we vhurmet yuzisidin bir_birini pustani nazir,palani vhakim,pokuni bolum mes'uli .....dep ,ismining ahirigha mensep namini qoxup ataydu.vhetta ozidin baxqa hizmetci hadimi yoq eng kicik bir ixhanining mes'ulinimu emel nami bilen qoxup ataydu.
kicik mensepdarlarning ozidin yuqiri orundiki mensepdarlarni vhurmet qilixi we uning vher biz eghiz gepige xertsiz boysunuxi u eldiki eqelliy meqset ehlaqi.lekin,teng derijilik mensepdarlarning evhwali buning'gha sel ohximaydu.baxta deginimdek ,bundaq mensepdarlar vhokumet orunlaxtursimu tebiy vhaldila bir_birini ceklep we nazaret qilip turuxqa adetlengen.untup qalmasliq kerekki,ular bir_biri bilen duxmenlixip ketken vhalettimu (ular hux huy mu'amile qilip yurgenliktin,bundaq evhwalni sezix tes),yenila oz ara bir_birini <<baxliq>>deyixip ,emel nami bilen atixidu.bu bizning emeldarlirimizning konglide nime bolsa yoxurmayla dewetix,bir_birige tekellupsiz soghuq mu'amile qilixliridin neqeder roxen perq qilidu_vhe!!!
uyghurlardiki teng derijilik mensepdarlarning eng qimmetlik yeri ,ocuq qarxi ciqmasliq,emma bir_birini zadila etirap qilmasliqta.ular tekellupqa we<<bolidu>>deyixke amraq,<<silidin qabiliyetlik adem yoq >> degen gepnimu eghizdin cuxrmeydu.biraq ozidin yuqiri derijilik orunlardiki mensepdarlargha vheckimning yahxi gepini qilmaydu.eksice awu undaq qip ketti,mawu mundaq qilmaqci dep doklat qilip ,bir_birini yurek'aldi qiliwetidu.netijide vhecqaysisi dadil ixliyelmeydu.u buningdin ,bu uningdin gumanlinip ,ensirepla otidu.bundaq angliq nazaret qilix usuli dunyada kam ucraydu.bizdiki <<oktici>> dep ocuq meydangha ciqqanlar ulardek vhemmini dogha tikip ,bir_birini nazaret qilip ketixi natayin.meningce nazaret qilix ene xularningkidek medeniy,mehpiy,majrasiz we qattiq bolghini yahxi.xundila yuqiri derijilik revhberler hatirjem ixliyeleydu.<<oktici>> <<mute'essip>> <<radikal>> <<burkut goruvhi>> <<yolwas goruvhi>> degen mujmel uqumlar mewjut bolmaydu.tehimu muvhimi ,mehsus nazaret we ceklex apparati derijisige koturulgen <<awam palatasi>> << kengex palatasi>> degendek bir_birige tosqun bolidighan menmenci orunlar uzul_kesl yoqilidu.



5.Uyghur mensepdarlirining weziyetke qarap ozgirix alavhidiliki bar
weziyet u eldiki vhemmini belgileydighan amil.xunag,weziyetni tonux,uning harektirini cuxinix_kixilerning sapasi,tehimu eniq eytqanda ularning beht we muweppiqiyitige munasiwetlik acqucluq mesile.weziyetni cuxinip mang'ghanlar oz yolini tepip ,bayliq yene meqset,nam_xovhret.... qisqisi vhemmige erixeleydu.weziyetni tonup yetelmigenler meng'ghu bax koturelmeydu.
bu addiy qa'idini vhemmidin bek bilidighanlar yenila uyghur mensepdarliri.ular <<maslixix pishikisi>>ni yetildurgini ucun ,vher qandaq weziyetni aldin koreleydu.vher bir eghiz sozidin weziyet puriqi ciqip turidu.vher qedimi weziyet xamilining yonilixi taman besilidu.bu tehi ularning artuqciliqlirining vhadise teripi.eng muvhimi xuki,ular weziyet evhtiyajigha maslixix bilen birge ,rovhiy dunyasi ,vhetta etiqadinimu weziyet teqezzasigha uyghun vhalda ozgertip turalaydu.qiliwatqini qanungha hilap ix bolghan teqdirdimu ,weziyet, siyaset evhtiyaji ucun lewzini ozgertip ,qewm_qerindaxlirigha,yurt_helqige baxlamciliq bilen azar bereleydu.helqi uxun salghan bir qetimliq testiqi otmise ,uni suruxturuxning ornigha qayta_qayta testiq selixqa adetlengen,testiqizadila otmise ,ajizliqigha ten berixning ornigha <<weziyet muxundaq ohxaydu>> dep qarap ,qerindaxliring vher qandaq iltimasigha <<bolmaydu>> <<qoxulmaymen>> dep imza qoyuxtek esil en'enisimubar.ularning yene bir artuqciliqi xuki <<qanun boyice ix qilimen>> dep pirinsipqa javhilliq bilen esiliwalmaydu,aldinqi mensepdarlar bekitken pilanni keyinki mensepdarlar ezmilik bilen rawanlaxturup yurmeydu.vher birsi oz aldigha pilan tuziweridu.keyinkisi aldinqisining pilanini dadilliq bilen buzup taxliyalaydu.tehimu evhmiyetliki ,ular vher qandaq waqitta wede,yolyoruqliridin yenip ,ozini yengice weziyet ozgirixlirige maslaxturalaydu.vherikitinila emes,rovh,idiye,vhetta omur boyi xekillendurgen iman we mepkurisinimu uzul_kesil ozgerteleydu.zaman teqezza qilsa ,qilce ikkilenmestin qerindaxliridinmu waz kecidu.bu bizdiki <<qanun vhemmidin ustun>> <<vheqqaniyet heqlte>> deydighan qatmal mensep qarixidin necce vhesse ela maslixixtur.



6.Eng keskin mensepdarlarmu oz beximciliq bilen ix qilmaydu
oz beximciliq bizdiki eng yaman illet.berizdintlirimizdin tartip kicikkine bir karhanining deriktorlirighice <<musteqil,ijatcan,dadil bolimiz>> degenni bavhane qilip ,vhe desila yeng'gillik bilen tedbir tuzidu,vhokum ciqiridu,buyruq beridu.<<dolet menpe'etige ,qanungha hilapliq qilmisaq boldi>> dep,kallisigha kelgence ix qilip etraptikilerning mewjutliqigha sel qaraydu.<<oylinip baqay>> <<meslevhetlixip korey>> degen gepler ulargha yat.bir ixqa yoluqsa << vhel qilayli>> emes, <<vhel qilimen >> depla kesiwetidu.vhetta neq meydandila ix bejiridu.bu dolet,karhanilar ucun intayin ziyanliq qilmix.
bu yerde soyunux bilen jakarlaydighinim ,uyghur mensepdarlar bundaq illettin tamamen hali.ular vher qandaq ixqa mes'uliyetcan,oz vhoquqi da'irisidiki barliq ixlarda oz beximciliq qilmaydu.baxqa mensepdarlarning barliqini etirap qilix_ulardiki eng guzel mensep ehlaqi.ularning aldigha berip qarisingiz ,vher qandaq mensepdar <<bu ix mening qolumdin kelmeydu>> demeydu.lekin birersimu << men bejirip berey>> degen gepnimu qilmaydu.vhemmisi deyixiwalghandekla <<meslivhetlixeyli>> <<muzakire qilip baqayli>> <<amal bar bejirip bereyli>> degen jawapni beridu. ularning icidiki eng keskin_picaq keserlirimu << shu ji bilen meslevhetlixip andin bejirip bereyli >> degen dadil jawapni berip ,baxqilar bilen vhemkarlixip etrapidikilerning mewjutliqini etirap qilixtek esil hislitini namayan qilidu.meslivhetlixip korey degini_sorap baqay degini,birsi yene birsidin sorap ,pikir birlikke kelgendin keyin andin ix vhel qilsa nemdegen biheter _vhe!!! qeni bizdiki mensepdarlarda muxundaq omluk ,vhemkarliq rovhi barmu?!!!



7.Ular vhurmet qilixnimu ozini korsitixnimu bilidu
bixning bu yerdiki mensepdarlarning bir ajizliqi_cong ,kicik vhemmini ozi bilen teng korup turiwalidu,perizdent tilemciler bilen bille olturup tamaq yep ketidu,erzimes bir oqughuci dolet baxliqlirigha meslevhet korsitidu.buning ozi yaraxmighan barawerlik .vher kim ozige ohxixi vhem ozi ozini tepixi kerek.mana bu mesilini uyghur mensepdarlar navhayiti unumluk vhel qilghan.
ular towendikilerni korgende navhayiti pirinsipal we qattiq qol,bundaq caghlarda ular ixligen hizmetning puhtiliqidin xamal otuxmeydu.bolidighan ixlarnimu bolmaydighangha,yahxi ixni yamangha ciqirip,kicik bir mensepdarlar we puqralarni etrapida perwanidek pirqiritiwetidu.vhe degendila << No!>> dep waqirap ,qewm_qerindaxlirining burnidin bulaq ciqiriwetidu.vhemmini <<sunvhani'alla>> deguzidu.bu caghlarda ular goya bir ewliyagha aylinidu.mana bu vheqiqi menadiki ozini korsitix.
lekin uyghur mensepdarlarni gep yemeydighan,baghri tax ademlermikin dep qalmang,ularning ozidin cong mensepdarlar aldidiki qiyapitini korsingiz,dunyada ulardek yawax,aq'kongul we kicikpe'il ademlerning yoqliqini vhes qilisiz.bundaq caghlarda ular vhemmige <<maqul>> deydu.baxliqning konglini elix ucun ,qurt yegen eziq cixlirighice korsitip kulidu.keynige tola ghadayghanliqtin aldigha tompiyip ciqip ketken qorsiqi birdinla icige tartilip ,ularning kamalektek egilixige asanliq yaritip beridu.<<hox>> <<maqul>> <<bolidu bolidu>> degen gepler ,ular towenge mu'amile qilghanda deydighan << No!>> ning ornini alidu.
mana bu perqliq mu'amile ,vher kim oz ornini tepixi kerek degen qa'ide del muxu.izavhlap qoyidighinim:uyghur mensepdarliri muxundaq esil hisletke ige bolghini ucun ,puqraliri ularni <<ghalca>> <<pursetperes>> dep mahtaydu.bu degini bizce <<ozini beghixlax>> <<re'alliqqa maslixix>> degenlik.muxundaq mensepdarlirimiz bolsa bizmu mahtimay qalarmiduq?!



8.Mensepdarliq riqabet engi intayin kucluk
mensepni riqabet arqiliq talixix dunyawi vhadise.bizning bu elde mensep ucun vhemmini dogha tikip ,ap'axkara otturigha ciqimiz.yurt_yurtlargha berip ,ozimizge awaz toplaymiz.helqqe nemilerni qilip bereleydighinimiz vheqqide talay wedilerni berimiz.melum partiye guruvh bayriqi astigha uyuxup yighilix otkuzimiz.ozimizni bazargha selip nutuq sozleymiz.riqabetcimiz bilen jama'et aldidila munaziriliximiz,lekin uyghurlarda bundaq yaman adet yoq.ular vhe desila ozini koz_koz qilip yurmeydu.qilmighan ix ucun wedimu bermeydu.meqset riqabiti tehimu qaltis.ularni helqi emes baxliqi saylaydu.saylaydu deginim nemisi? teyinleydu! mana muxu yeri ularning riqabet engini tehimu kuceytken,mensepdarni osturux ucun<<ixinix we cuxinix>> xert bolghanliqtin ,osturguci bilen oskuci zic alaqidar bolixi ,munasiwetni eng zor derijide yeqinlaxturixi kerek.buning ucun ularning pikirde,qaraxta,vherikette,tamaqta,oyun_tamaxa vhetta uyquda .....birge bolixi telep qilinidu.biz bu yerde yaxap bilmigen bilen ,yuqurqi xertlerni orundax tesewwur qilghusiz derijide muxkul, yene kelip bu xertlerning vhemmisi medeniy we hupyane yol bilen vhazirlinidighan bolghini ,mensepni helq emes ,mensepdar bir adem beridighini ucun riqabet vheddi vhesapsiz keskin.bizde bu yil saylinalmisa ,keler yili yene riqabetke cuxux aditining eksice,ularda qayta_qaytilap riqabatlixix pursiti bolmaydu.bir orungha bir adem xundaqla ciqip qalsa ,u meng'gu cuxiriwetilmeydu.uning baxqa jaygha osup orun bikarlixixini saqlisingiz,yexingiz <<osturux yax ceki>> din vhalqip ketidu_ de,omur boyi xu petice qalisiz. buning ucun qandaq qilmaq kerek?jawap birla:emel ucun ar_nomus,bayliq, wijdan,ghorur....ixqilip vhemme nersidin waz kecix lazim!
men tekxurux dawamida ,ularning vheqiqetenmu emel,mensep ucun qurban berix rovhigha ige kixiler ikenlikini cuxinip yettim.vher kecisi mensep ucunla cepip yuridighan u kixilerning kunduzi yene normal hizmet ixliyeleydighanliqigha vheyranmen.
tekxurux dawamida anglighinim xuki,uler mensep ucun vhecnemisini ayimaydiken,mensepke erixixtin azraqla umut tughulsa ,ata_ana,qewm_qerindax....liridin kecidighan ,vhetta hotunini solap beridighan kixilerning barliqinimu anglidim.oylap beqinga,bu hil qattiq riqabet,bu qeder eghir bedel aldida bizning eldiki axkara meqset riqabiti qancilik ix idi?!



9.Towenge cuxkenseri mensepning kuci exip baridu
(buni bizning elning ademliri cuxinelmeydu we meng'gu qobul qilalmaydu.xunga ayrim kitap yazghanda tepsiliy izavhlaymen.



10.Dunyada vhoquq, mensepning qedri bu qeder qattiq otulgen millettin ikkinci birsi yoq
(ademde nime kam bolsa ,xuning'gha ixlise kerek.dunyada boliwatqan vhoquq,mensep ghewghasining vher qandiqi uyghurlarda tepilghandin sirt ,ularning yep_yengi mensep pelsepisi dunya ucun ornek bolalaydu.buning tehimu yengi we vhayatiy kucke ige mezmunlirini yazmaqci bolghan kitabimda axkarilaymen.)



11.wetendaxlirim zadila qobul qilalmaydighan baxqa terepler vheqqide vhazirce tohtalmaymen.



maqalining ahirida mundaq deyilgen:
ance toluq bolmighan yuqarqi delillerdin xuni korux mumkinki ,uyghurlar vheqiqetenmu medeniyetlik millet,ular ozige has mensep medeniyitige ige.emdi sorap baqay:undaqta nime ucun dunya uyghurlar ni untup qaldi?ilgharliqlarni qoghlap we oghrilap yurup qobul qilidighan demukratik we medeniy ellerning bu medeniyetni taxliwetixige yene qandaq asasliri bar?
men helq'aradiki B D T qatarliq dunyawi cong texkiletlarning ,vhetta amerika,engiliye qatarliq medeniy doletlerning uyghurlarni mensepke teklip qilixini ,ularning mensep medeniyitini dunyawi bir gewdilexturux islavhati ucun hizmet qildurixini tewsiye qilimen.vhemmimiz uyghurlarni qaytidin tonuyli.merkizi asiyaning ot_atexlik zeminida yaxawatqan bu medeniy milletni untup qalmayli!



X X X X X X X X X X X X



biz cet elliklerning ozimiz vheqqide bergen bavhasidin bekla qorqidighan heq.bu maqalini oqup mendek bir til vheweskari vhayajandin necce kece uhliyalmighan yerde ,mensep tutiwatqanlarning zadila uhliyalmaydighanliqigha ixencim kamil.....



__abbas muniyaz (<turpan>2003/3_sandin elindi)




tilmac ilawisi:
bu uyghur ottura_baxlanghuc ma'aripining vhazirqi evhwali toghrisida qisqice bavha berip otulgen tizis xeklidiki tesirat maqalisi .maqalining aptori diyarimizda bir mezgil telim alghan tughma gheriplik.u <<ma'arip ocerikliri>> jornilida elan qilinghan bu maqaliside uyghurlaning ma'arip muweppiqiyetlirini eyiplex pozitsiyiside bolghan.ucqande tereqqiy qiliwatqan ,dunyawi sewiyige yeqinlaxqan milliy ma'aripimizni eyiplex ,vheqiqetke koz yumghanliq bolsimu ,maqalining aptori cet ellik bolghini ucun,uninggha etibar bilen qariximiz,xuning bilen birge medeniyetloik bir milletni sokuxtek hata qarixigha tenqidiy mu'amile qilimixmiz lazim.



Muqeddime
men uyghur nami bilen atalghan elde heli uzaq telim aldim.lekin mende qalghan tesirat xu boldiki ,u yerde vheqiqiy menadiki ma'arip tehi xekillenmeptu.wetenge waqtida qaytip kelmigen bolsam ,menmu terbiyisiz qalarkenmen.zawuttin ciqqan hixtek ,bir hilla idiyilik,bir hilla qeliptiki ademlerni terbiyelep ciqixni meqset qilghan u sestima vheqqide bek kop tohtalghum yoq.ular tehi ozlirice ma'aripta islavhat elip beriwatimiz dep qaraydiken.ular islavhat dep cuxengen ixning mavhiyitini qisqila qilip uc nuqtigha yighix mumkin.



1_Bap. uyghur ma'aripidiki <islavhat >qa izavhat
ular biz islavhat elip beriwatqili 20 necce yil boldi dep mahtinidiken ,emeliyette uyghur ma'aripida ezeldin islavhat bolup baqmaptu.bir zamanda ruslar ning endizisi boyice xekillengen ma'aripidin pehirlengeniken,mana emdi han zu ma'aripining kocurulmisidin mahtinip yuruptu.bu hil kocurulme endizimu yil sanap ozgirip turidiken,bu yil nixanliq oqutux,degen xu'arni koturup ciqsa ,keler yili sapa ma'aripi degen degen gepni otturigha qoyidiken ,vhazir<<imtivhan ma'aripi>> degen uqumni peyda qilsa ,ete turupla amerikining 20_esirning 70_yilliridiki pedagoki bolimining nezeriyisini bazargha salidiken.mevhmut qexqiri ,nizamidin elxir newaiy....qatarliq yituk ellame ustazliri yaratqan terbiyilex tejribilirini tetqiq qilip kormey ,cet elning suhumliniskiy ,kung zi kebi pedagoklirining ozige mas kelmigen texebbuslirigha esiliwalidiken.islavhat dep kucigenseri oqughucilarning derslik kitapliri kopiyip ketidiken,u derslikler emeliyettin ayrilghan bolup ,uni oqup ciqqanlar re'alliqqa ,turmuxqa zadila amaslixalmaydiken.eqelliysi ,fizika oqughanlar vhemixe korup turidighan xal bilen bughday maysisini perqlendurelmeydiken.
baxliq kopeytix_ular degen islavhatning muhim bir terkibiy qismi iken.<<adem kop bolsa ix kop bolidu>> degen gep ularning desturi sanilidiken.adimi 100 gimu yetmeydighan bir mektepning 8_10 neper mudiri bolidiken.bolum,guruppa mes'ulliri ,siyasiy hizmetciler ....degendeklerni qoxqanda mektep hadimlirining 40-50%ini baxliqlar texkil qilidiken.
baxliqlar kopiyip tughini bilen <<ihcamlax>>ni eghizidin cuxurmeslik ulargha ortaq udum iken.ihcamliduq dep,bir_birige munasiwetsiz bir talay mekteplerni zormuzor birlexturup qoyuptu.buning bilen apparat kelengsizlixip ,adem tehimu kopiyip ketiptu.<<xitat qisqartimiz>> degen gep xuningdin ciqiptu. ular xixat qisqartixni unumluk elip berix ucun ,jay_jaylarda<<xitat qisqartixqa revhberlik qilix guruppisi>>deydighan mehsus xitatliq organni kopeytiptu.
ularning islavhat dep cuxinidighan yene bir ixi_oz tilida otulgen derslerni ozlexturup bolalmaywatqan oqughucilargha baxqa til bilen ders otux iken......
qisqisi uyghurlarning has ma'arip endizisi yoqken.vhazirqi xaraitta ularning ma'aripida islavhatning boliximu mumkin emes iken.eger yengiliq bar deyilse ,u horitix we qorqitix iken!



2_Bap. horitix
insaniyetning uzluksiz islavhat elip berixidiki tupki meqset_ixlepciqirix kuclirini azat qilix.bu az ixlep ,kop unum vhasil qilix ustide izdinix degenlik.lekin uyghur ma'aripi buning eksige qarap tereqqiy qiliwetiptu.ular<<islavhat>>degen bu uqumni <<kop ixlitix,kop baxqurux, kop carcitix>> dep cuxinidiken.
ularda oqutqucilarni qandaq qilghanda ixtin bax koturelmeydighan qilghili bolidu,degen mesile vheqqide izdinix eng cong islavhat vhesaplinidiken.xunga vher qandaq mektep mudiri wezipige teyinlengen kundin baxlapla muxu toghriliq bax qaturidiken.kim oqutqucilargha kop ix tepip berelise ,yengidin_yengi unumsiz wezipilerni artalisa ,xu iqtidarliq mudir vhesaplinidiken.xuning ucun ,vhemmisi oqutqucilarning yukini axurux koyida palaqlaydiken.bir mudir ders oqutqucilirini qaysi usulda vharduruxning amalini izdep ,10_15 hil qollanma tuzse ,yene bir mudir uningdin qalmasliq ucun ,kece_kunduz bax qaturup yurup ,sinip terbiyicilirini jazalax vheqqide 20_25 depterlik mehsus qollanma tuzup ciqidiken.ucinci birsi uningdin exip cuxidighan bimeniliklerni oylap tapidiken....oqutqucilar kece_kunduz aram almay ,turluk evhmiyetsiz jedwel,qollanmilarni toldurup vhalidin ketidiken.ulargha aram huda ders teyyarlighudekmu waqit berilmeydiken.uning ustige derslik ozgermigen evhwal astidimu bu yilqi tuzgen konsipikni keler yili ixlitixke bolmaydiken.ularning <<guruppa baxliqi>> dep atilidighan dunya boyice eng kicik baxliqi konsipikni qayta qayta kocurtup ,uning ahirigha set hetler bilen ismini yeziwalmisa unimaydiken. anglisam ularning kongli muxu ixtin osidiken. xunga oqutqucilarning kuni dersliktin konsipikke ,paydilinix matiryalidin depterge,depterdin depterge,depterdin yengi bir depterge kocurux bilen otidiken.....
mektep baxliqlirining derslerni bavhalax usulimu ghelitiken.ular aldin bekitiwalghan ,menggu ozgermeydighanbavhalax olcimini mehsus depter qilip basturup ,vhemme oqutqucigha birdin tarqitip beridiken. barliq oqutquci muxu depter boyice ders otixi kerekken,yene kelip oqutuxning vher bir basqucigha muqim waqit bekitilgen bolup ,oqughucilarning emeliy evhwaligha qarap waqit cekini buzuxqa vhergiz bolmaydiken.ders ozlexsun ozlexmisun ,muxu waqit boyice qelipqa cuxurup ders otup bergen oqutquci munewwer oqutquci bolup bavhalinidiken.sel congqurlap ketkini bekitilgen olcimige cuxmey qalidikende layaqetsiz bavhalinidiken.xunga vhemme oqutquci bir ademdekla ders otidiken.vhecqaysisi qa'ididin ciqip ketmeydiken.tehimu qizq bolghini ,oqutuxtin ibaret subiktip jeryan u yerde qeliplaxqan ,mihanik vherketke aylinip qaptu.
yil boyi aram almasliq ,ularning neziridiki yene bir islavhat iken.mektepler oqutqucilarni qixu_yax tetilge qoyup bermey ,turluk oginixlerge salidiken.xenbe_yekxenbilerdimu ohxaxla ixleweridiken.qanuniyetke hilap bu adet oqutquci -oqughucilarni asanla kardin ciqiridiken.xundaq bolghanliqtin,ularning oqughuciliri gomux,yiraqni korelmes....qatarliq kesel bilen,oqutquciliri opke, yurek, borek.....degendek ze'is ezalar kesili bilen aghriydiken.men bu eldiki ili, aqsu,qexqer,hoten.....qatarliq yurtlarni arilap yurgenlirimde,talay oqutqucilarning xu hildiki eghir keselge giriptar bolup ketkenlikini oz kozum bilen kordum.
ularda oqutqucilarning yuki intayin eghir iken.mektep mudirliri del muxu ixtin pehirlinidiken.oqutqucilarni qance kop carcatsa ,qance kop unumsiz ixlargha melike qilalisa , bu islavhat vhesaplinidiken.doktur,yazghuci,tetqiqatci....dege ndek kem tepilidighan ihtisas igiliri bolghan vhalettimu mektepning turluk xekilwazliqlirigha konuxi kerekken.bu xekilwazliqqa cidap ixligenliri bolsa,5_6yilgha barlayla belgilengen qelip boyice olcemlik ders otuxtin baxqigha yarimaydighan adettiki<mu'ellim>ge aylinidiken.bu nemdegen eghir paji'e _vhe?!xunga deymen,ularda vheqiqiy ma'arip yoq.islavhat yoq!qesten horitixla bar.



3.Bap.qorqitix
eqilliq baxliqqa nisbeten ,dunyada uning baxqilarni qorqitip ixlitixidinmu eghir paji'e bolmisa kerek.lekin ,uyghur mekteplirining mudirlir <<qorqitix>> ni islavhatning yene bir turi,oz nopuzining axqanliqi dep bilidiken.qorqux_vheqiqiy menadiki vhurmet emes.u oqutquci_hizmetcilerning amalsizliqtin boysunuxidur.ademning ghidiqini kelturidighini ,uyghur mekteplirining mudirliri buning eksice qaraydiken.ular oqutqucilarni qance kop qorqutiwalsa ,ulargha qance kop tevhdit salalisa ,xunce suyunup ketidiken.
<<ix ornungdin qalisen>>, bu uyghur mudirlarning da'imliq deydighan gepi iken.<<islavhat>>degen bu soz ulargha navhayiti yahxi bavhane tepip beriptu.<<islavhat>>ni <<ix ornini bikarlax>> dep cuxengen mudirlar vhe degendila muxu sozni cingqilip dep ,eslidinla teni ajiz mu'ellimlerni qorqitip yurekaldi qiliwetiptu.
derstin tohtitix we towenge cuxurux_tevhdit selixning yene bir usuliken.ayrim mektep mudirliri bilen koruxsem ,bu tehi eng unum bergen islavhatken.
kim aldin bekitilgen qelip boyice ders otmise ,ders otuxke ruhset qilinmaydiken.derske kirguzilmigen waqti bek uzirap ketse ,<<layaqetsiz>> qilinip ,navhiye mekteptin yeza mektepke,yeza mekteptin kent mektipige cuxurilidiken.xunag oqutqucilar uhlimay,aram almay yurup sarang bolup ketsimu,navhiyidiki mekteplerde ixlexke razi ikenki ,saq kallisi bilen towendiki mekteplerge cuxuxni halimaydiken.cunki mektep qance kicikligenseri ,uning <<islavhat tedbirliri>> xunce kopiyip we congqurlixip ,oqutqucilarni nerwa ajizliqidinmu eghir kesellerge giriptar qilixi mumkin iken.ularning qarixice ,sevhrada yurek kesli bolghandin ,navhiye_xevherde sarang bolghini yahxiraq iken.sewep:ular sarang bolup qalghan vhalettimu ,perzentliri sevhra mektepliridiki tahimu qattiq <<islavhat>>xamilidin saqlinip qalalaydiken.qarang,bu nemdegen ajiz qoghdinix,nemdegen bicarilerce tedbir_vhe?!bularni korgen kixini ihtiyarsiz yigha tutidu. muxuni islavhat degili bolamdu?muxunimu ma'arip degili bolamdu?
ularning kocurulme endizinimu esli meniside qollinalmighan atalmix ma'aripi toghrisida bungdin kop tohtalghum yoq.<<islavhat>> dep atiwelixqan bir qatar xekilwazliq vherketliride bicare oqutqucilarni horitix we qorqitixtin baxqa vhecbir yengiliqmu yoq.xunag buningdin artuqce tohtalmaymen.