Axrqi ders
24-07-08, 06:39
Eng axirqi ders
Alfonse Daudit
(Menbe: izdinish tori)
Ashu kuni etigende, mektepke nahayti kichikip bardim, könglumde Xenmeyr ependi tillaydighan boldi, dep nahayti qoruqtum, uning ustige u bizdin pilning turlinishini soraydighanliqini iytqanidi,likin men hichnime dep birelmeyttim. Shunga mektepke barmay, dalagha chiqip oynap kileychu, digen niyetke keldim.
Hawa shu qeder illiq, shu qeder suzuk idi! bulbullar orman chitide yiqimliq, chang- chang sayraytti; Taxtay tilish zawutining keynidiki chimliqta prosiye [prusiye- shu chaghlarda girmanye tewesidiki herbiy mustebit dölet idi. U prusiye- fransiye urushi(1870-1871) da fransiyni meghlup qilip, girmaniyini axirqi hisabta birlikke kelturdi.] Eskerliri meshiq qiliwatatti. Bu menzirler pil turlinishining ishlitilishige qarighanda xilila qiziqarliq idi; Likin men yenila özumni tutup, shu haman mektepke qarap yugurdum.
Bazar mehkimisidin ötup kitiwitip, nurghun ademlerning ilan taxtisi aldida turghanliqigha közum chushti. Yiqinqi ikki yildin buyan, urushtiki meghlubyet, silin'ghan alwan- hasharlar, qomandanliq shitabning herxil buyruqliri qatarliq yaman xewerlerning hemmisi ashu yerdin tarqilatti. Men toxtimay yugurup kitiwitip ichimde : «yene nime ish bolghandu» dep oylidim.
Tömurchi xuashitmu shagirti bilen bille kishiler arisigha qistilip kirip ilanni köriwatatti. U mining meydanda yugurup kitiwatqinimni körup, manga waqirdi:
- Unchiwala tiz yugurshingning hajiti yoq, oghlum, sen beribir mektepke haman nahayti baldur barisen!
Men, u manga chaqchaq qilwatsa kirek, dep oylap, hasirghinimche yugurup xenmeyr ependining kichikkine hoylisigha yitip keldim.
Adettiki kunlerde, mektepte ders bashlash waxtida haman bir pes warang- churung bolatti, bu kochighimu anglinatti. Partini achqan we yapqan awazlar, warang- churungdin quliqini itiwilip köpchilkning warqirap ders yadlashliri... Uning ustige muellimning qoligha tömur palaqni ilip, partigha taqilditip urup: «tinich olturunglar, pesrek awazda oqunglar...» Dep warqirashliri anglinip turatti.
Men eslide ashu warang- churungdin paydilnip öz jayimgha ghippide ötuwalarmen, dep xiyal qilghanidim; Likin ashu kuni hemme yekshenbe kuni etigenkidek jimjitliqqa chökkenidi. Men ochuq dirizidin sawaqdashlarning öz ornida olturghanliqini kördum; Xenmeyr ependi bolsa uyaqtin- buyaqqa mingip yuretti, qoltuqida kishini chuchitidighan hiliqi tömur palaq bar idi. Men nailaj ishikni ichip hemmeylenning közichila jimjitliqqa chökken sinipqa kirdim. Siler shu chaghda mining yuzumning qanchilik qizirip ketkenlikini, huduqqanliqimdin yurikimning qanchilik dupuldep ketkenlikini tesewwur qilishnglar mumkin!
Likin hichqandaq ish bolmidi. Xenmeyr ependi mini körup, nahayti mulayimliq bilen:
- Tiz jayinggha oltur shakichik firanis, derisni bashlaymiz, sini kutmiduq, - didi.
Men orunduqni atlaplajayimgha olturdum. Yurikim bir az jayigha chushup tinichlan'ghandin kiyinla, muellimimizning bugun hiliqi nahayti chirayliq bayramliq maysireng kiymini kiyip, boynigha girwek chiqirilghan galistuk taqap, bishigha chörisi keshtilen'gen kichikkine qara yipek shilepe kiyiwalghanliqini bayqidim. U bu kiyimlirini mupettish mektepke kilip közdin kechurgen yaki mukapat tarqatqan kunlerdila kiyetti. Uning ustige bugun putkul sinipni adette körulmeydighan ajayip jiddiylik qaplighanidi. Mini hemmidin bek heyran qaldurghini, arqa tereptiki haman bosh turidighan bir nechche bendinglerde bazardiki bir munche ademler olturatti, ularmu bizge oxshash sukutke chökkenidi. Ularning ichide uch qirliq qalpiqini kiyiwalghan xawsu boway, ilgiriki bazar bashliqi, ilgiriki pochtikesh, yene bezi bashqa ademlermu bar idi. Hemmeylenning chirayidin ghem- qayghu chiqip turatti. Xawsu bolsa bashlan'ghuch mektepning chetliri yirtilip ketken bir oqush kitabinimu alghach kelgenidi. U kitabni ichip tizigha qoyuwalghan, kitabning ustide uning chong közeyniki toghrsigha yatatti.
Men bu ehwallarni körup heyran bolup turghinimda xenmeyr ependi orunduqqa olturup, baya manga sözligendikidek, mulayimliq we jiddiylik bilen bizge sözleshke bashlidi:
- Balilirim, bu silerge ötuwatqan axirqi dersim. Birlindin ilzas we lotarn'giyidiki mekteplerde nimis tilini ötushkila roxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq keldi. (Birlindin...Nimis tilini ötushkila roxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq keldi- birlin shuchaghda prusiyining paytexti idi. Prusiye- firansiye urushida fransiye meghlup bolup, fransiyning ilzaswa lotarn'giye oblastliri" ikkisila yawropaning gherbiy qisimidiki polat- tömur ishlepchiqirish rayoni" nailaj prosiyige bölup birildi, prusiye bu ikki oblastiki mekteplerde nimis tilini ötushkila ruxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq chushurgenidi).
Yingi oqutquchi ete yitip kilidu. Bugun silerge axirqi bir saetlik fransuz tili dersi ötimen, silerning köprek köngul qoyup öginishinglarni umid qilimen.
Bu sözlerni anglap, ichim siyirilip ketti. Ah, hiliqi eblexler (hiliqi eblexler- ilzas we lotarn'giyni ishghal qiliwalghan prusiye qoshunliri nezerde tutulidu) ning bazar mehkimisining ilan taxtisigha chaplighini mushu gep iken-de!
Mining axirqi bir saetlik fransuz tili dersim iken bu! men tixi maqale yizishnimu tuzuk uqmaymen! emdi mining fransuz tilini öginishimge imkaniyetmu yoq iken- de! buninggha boptila diyishke bolamdu? Men burun obdan ögenmey, deristin qilip qushqach uwilirini izdep yurgen, saar deryasigha birip su uzgenidim... Mushularni eslep, qattiq pushayman qildim! men tixi hilila girammatika, tarix qatarliq derisliklirimni köturup yurushni ighir körup, bizar bolghanidim. Emdilikte, bular xuddi qedinas dositlirimdek bulardin ayrilghum kelmeywatidu, xenmeyr ependige nisbetenmu shundaq. U kitidighan boldi, uni yene qayta körelmeymen! mushularni xiyal qilip, uning manga bergen jazalirini, palaqta yigen tayaqlirimni untudum.
Bichare- bayqush!
U mushu axirqi derisni xatirilesh uchun bayramliq chirayliq kiyimlirini kiyiptiken! bazardiki bowaylarning nime uchun sinipqa kilip olturghanliqini mana emdi chushendim. Bu manga ularningmu öz waqtida mektepke pat- pat kilip turmighanliqigha ökun'genlikini uqturghandek boldi. Ular goya mushu usul bilen muellimimizning semimiy- sadaqetlik bilen 40 nechche yil ishligen xizmitige teshekkur iytiwatqandek, qoldin kitish aldida turghan ziminimizgha bolghan izzet- ihtiramini bilduruwatqandek qilatti.
Mushular xiyalimdin kichiwatqanda, birdinla muellim mini chaqirip qaldi. Yadlash nöwiti manga kelgenidi. Ah xuda, eger qiyinliqta dangq chiqarghan pil turlinishining qollinilishini jarangliq, iniq we qilche xatasiz halda bashtin- axir iytip bireleydighan bolsam, buning bedilige herqandaq nersini qurban birettim, likin bashtila birnechche sözni arilashturup qoyup ganggirap qaldim, men nailaj uyaqtin- buyaqqa irghanglap, könglum qattiq biaram bolup, bishimnimu köturelmidim.
Xenmeyr ependining manga sözlewatqanliqini anglidim:
- Men sinimu eyiblimeymen, shakichik firanis, özungmighu xilila biaram boluwatisen, shumu kupaye, hemmeylen her kuni: «way boldila, waqit barghu, ete ögensemmu kech emes» dep oylishidu. Emdi netijimizge qarap baqaylichu. Hey, öginishini daim etige qaldurush ilzasliqlarning eng chong bextisizliki. Emdi hiliqi eblexler bizge: «qandaq? Siler özunglarni tixi fransuz deysiler, hetta özunglarning til- yiziqini uqmaysiler!...» Dise, heqliq. Biraq, bichare shakichik franis, bu siningla sewenliking emes, biz hemmeylenning özimizni eyibleshke tigishlik nurghun jaylirimiz bar.
- Silerning ata- ananglar öginishinglargha anche köngul bölmeydu. Ular köprek pul tipish uchun, silerni kitabliringlarni tashlap, itizgha, igirish fabrkisigha birip ishleshke ewetidu. Menchu, mining özumni eyibleshke tigishlik jaylirim yoqmu? Men silerni pat- patla derisinglarni tashlap gullirimni sughirishqa salmidimmu? Men biliq tutushqa chiqqan chaghda, sileni biraqla bir kun qoyuwetmidimmu?... Arqidin, xenmeyr ependi u ish- bu ishlarni sözlep kilip, fransuz tili ustide toxtaldi. U mundaq didi: fransuz tili hemmidin chushinishlik, hemmidin toghra, dunya boyiche eng chirayliq til; U yene munularni iyitti: biz uni qelbimizde saqlishimiz. Uni menggu untumasliqimiz lazim, döliti munqerz bolup, qul qilin'ghan xelq özlirining tilini yadida ching saqlisila, turme derwazilirini achidighan achquchqa ige bolghandek bolidu. U mushularni dep bolup, kitabini ichip grammatikini ötti. Ajayip ish, bugun uning ötken dersini toluq chushendim. Uning sözligenliri nahayti asan, bekmu asandek tuyuldi. Men özumni derisni hichqachan munchilik köngul qoyup anglimighandek, umu hichqachan munchilik sewrchanliq bilen chushendurmigendek his qildim. Bu bichare ademning özi bilidighan nersilirining hemmisini ayrilishtin ilgiri bizge ögitip qoyghusi, mingimizge biraqla quyup qoyghusi kiletti.
Girammatika dersi ötulup bolghandin kiyin, bizge xet yizish meshiqi derssimu ötuldi, shu kuni, xenmeyr ependi bizge yingi xush xet ulgisi tarqitip berdi. Ulgide «fransiye», «ilzas», «fransiye», «ilzas» digen chirayliq dugilek shekillik xet (dugilek shekillik xet- fransuz yiziqi yazma shekilning bir turui bolup, xetning egilidighan yiri yay shekilde yizilidu) ler bar idi. Bu xet ulgiliri partimizning tömur destisi (partining tömur destisi- bundaq partining usti yantu bolup, nota qoyidighan jazigha oxshapraq kitidu. Uning ustide toghrsigha ornitilghan bir dane tömur deste bolup, uninggha xet ulgilirini asqili bolidu) ge isilghan bolup, xuddi nurghunlighan döletlerning kichik bayraqliri sinipta lepildewatqandek körunetti. Hemmeylen shunchilik diqqet bilen birilip xet meshiqi qilatti, sinip ajayip jimjitliqqa chökken! qelemning qeghez ustide shitirlighan awazila anglinatti. Bezide altun qongghuzlar uchup kirsimu, ulargha hichkim perwa qilmaytti, eng kichik balilarmu diqqitini buzmaytti, ular tayaq siziqlarnimu xuddi bular fransuz xiti hisablinidighandek ixlas bilen zihnini qoyup sizatti. Ögzidiki kepterler gu- gulap pes awazda sayraytti. «Ular bu kepterlernimu nimis tilida sayrashqa mejburlimas!» dep oylidim ichimde.
Men her qitim bishimni köturup qarisamla, xenmeyr ependining haman orunduqta qimir qilmay olturup, bu kichikkine siniptiki nersilerning hemmisige közi qiymay, ularni ilip ketkusi kiliwatqandek tikilip qarap turghanliqigha közum chushetti. 40 Yildin buyan u izchil halda meshede yashidi, dirize sirtida uning kichikkine hoylisi, köz aldida uning oqoghuchiliri; Uzun yillar ishlitilgen parta- orunduqlarni surkilip parqirap we uprap ketken; Hoylidiki yangaq derixi igiz ösken; U öz qoli bilen tikken pichek gul bugunki kunlukte dirizini aylinip ögzigiche yamashqanidi. Bichare adem mana mushularnila oylighanda, emdi mushularning hemmisidin ayrilish aldida turghanda qandaqmu uning köngli buzulmisun? Uning ustige, uning singlisining ustunki qewette uyaqtin- buyaqqa mingip yuk- taqlarni yighishturwatqanliqi anglinip turatti! ular ete bu yerdin mengguge ayrilatti.
Likin, uning bugunki derislerni axirghiche ktup bolushqa chidaydighan gheyriti bar idi. Xet meshiqi dersi tugigendin kiyin, u yene bir saet tarix ötti. Arqidin bashlan'ghuch siniplargha «ba, bi, bo, bu » boghumlirini qoshup oqushnimu ögetti. Sinipning arqa qataridiki orunda olturghan xawsu boway közeynikini taqap, ikki qolida bashlan'ghuch mektep oqush kitabini tutup, bu herplerni ulargha egiship qoshup oquytti. U hayajanlan'ghanliqtin awazimu titrep chiqatti. Uning ghelite awazini anglap, uninggha hem kulgumiz kiletti, hem könglimiz yirim bolatti.
- Ah! bu axirqi derisni men heqiqeten menggu untumaymen!
Birdinla chirkawning saiti 12 qitim soqti, ibadet qilish waqtining qongghuriqimu jaranglidi. Tashqiridin prusiye eskerlining kanay awazimu anglandi- ular meshiqtin chushkenidi. Xenmeyr ependi ornidin turdi, uning chirayi tatirip ketkenidi, u manga hichqachan mundaq bestlik- giganit körunmigenidi.
-Mining dostlirim, - didi u , - men ... Men ... , - Likin u dimi siqilip sözliyelmey qaldi.
U burulup qara taxtigha qarap, qoligha bor ilip, putun kuchi bilen chong- chong qilip:
- Yashisun fransiye! -digen xetlerni yazdi
Shuningdin kiyin, u bishini tamgha yölep, shu jayida turup qaldi, lam- jim dimey, bizge qol isharisila qildi:
- Ders tugidi, siler qaytinglar!
Toluqsiz ottura mektep edebiyat 1- qisim kitaptin élindi.
Alfonse Daudit
(Menbe: izdinish tori)
Ashu kuni etigende, mektepke nahayti kichikip bardim, könglumde Xenmeyr ependi tillaydighan boldi, dep nahayti qoruqtum, uning ustige u bizdin pilning turlinishini soraydighanliqini iytqanidi,likin men hichnime dep birelmeyttim. Shunga mektepke barmay, dalagha chiqip oynap kileychu, digen niyetke keldim.
Hawa shu qeder illiq, shu qeder suzuk idi! bulbullar orman chitide yiqimliq, chang- chang sayraytti; Taxtay tilish zawutining keynidiki chimliqta prosiye [prusiye- shu chaghlarda girmanye tewesidiki herbiy mustebit dölet idi. U prusiye- fransiye urushi(1870-1871) da fransiyni meghlup qilip, girmaniyini axirqi hisabta birlikke kelturdi.] Eskerliri meshiq qiliwatatti. Bu menzirler pil turlinishining ishlitilishige qarighanda xilila qiziqarliq idi; Likin men yenila özumni tutup, shu haman mektepke qarap yugurdum.
Bazar mehkimisidin ötup kitiwitip, nurghun ademlerning ilan taxtisi aldida turghanliqigha közum chushti. Yiqinqi ikki yildin buyan, urushtiki meghlubyet, silin'ghan alwan- hasharlar, qomandanliq shitabning herxil buyruqliri qatarliq yaman xewerlerning hemmisi ashu yerdin tarqilatti. Men toxtimay yugurup kitiwitip ichimde : «yene nime ish bolghandu» dep oylidim.
Tömurchi xuashitmu shagirti bilen bille kishiler arisigha qistilip kirip ilanni köriwatatti. U mining meydanda yugurup kitiwatqinimni körup, manga waqirdi:
- Unchiwala tiz yugurshingning hajiti yoq, oghlum, sen beribir mektepke haman nahayti baldur barisen!
Men, u manga chaqchaq qilwatsa kirek, dep oylap, hasirghinimche yugurup xenmeyr ependining kichikkine hoylisigha yitip keldim.
Adettiki kunlerde, mektepte ders bashlash waxtida haman bir pes warang- churung bolatti, bu kochighimu anglinatti. Partini achqan we yapqan awazlar, warang- churungdin quliqini itiwilip köpchilkning warqirap ders yadlashliri... Uning ustige muellimning qoligha tömur palaqni ilip, partigha taqilditip urup: «tinich olturunglar, pesrek awazda oqunglar...» Dep warqirashliri anglinip turatti.
Men eslide ashu warang- churungdin paydilnip öz jayimgha ghippide ötuwalarmen, dep xiyal qilghanidim; Likin ashu kuni hemme yekshenbe kuni etigenkidek jimjitliqqa chökkenidi. Men ochuq dirizidin sawaqdashlarning öz ornida olturghanliqini kördum; Xenmeyr ependi bolsa uyaqtin- buyaqqa mingip yuretti, qoltuqida kishini chuchitidighan hiliqi tömur palaq bar idi. Men nailaj ishikni ichip hemmeylenning közichila jimjitliqqa chökken sinipqa kirdim. Siler shu chaghda mining yuzumning qanchilik qizirip ketkenlikini, huduqqanliqimdin yurikimning qanchilik dupuldep ketkenlikini tesewwur qilishnglar mumkin!
Likin hichqandaq ish bolmidi. Xenmeyr ependi mini körup, nahayti mulayimliq bilen:
- Tiz jayinggha oltur shakichik firanis, derisni bashlaymiz, sini kutmiduq, - didi.
Men orunduqni atlaplajayimgha olturdum. Yurikim bir az jayigha chushup tinichlan'ghandin kiyinla, muellimimizning bugun hiliqi nahayti chirayliq bayramliq maysireng kiymini kiyip, boynigha girwek chiqirilghan galistuk taqap, bishigha chörisi keshtilen'gen kichikkine qara yipek shilepe kiyiwalghanliqini bayqidim. U bu kiyimlirini mupettish mektepke kilip közdin kechurgen yaki mukapat tarqatqan kunlerdila kiyetti. Uning ustige bugun putkul sinipni adette körulmeydighan ajayip jiddiylik qaplighanidi. Mini hemmidin bek heyran qaldurghini, arqa tereptiki haman bosh turidighan bir nechche bendinglerde bazardiki bir munche ademler olturatti, ularmu bizge oxshash sukutke chökkenidi. Ularning ichide uch qirliq qalpiqini kiyiwalghan xawsu boway, ilgiriki bazar bashliqi, ilgiriki pochtikesh, yene bezi bashqa ademlermu bar idi. Hemmeylenning chirayidin ghem- qayghu chiqip turatti. Xawsu bolsa bashlan'ghuch mektepning chetliri yirtilip ketken bir oqush kitabinimu alghach kelgenidi. U kitabni ichip tizigha qoyuwalghan, kitabning ustide uning chong közeyniki toghrsigha yatatti.
Men bu ehwallarni körup heyran bolup turghinimda xenmeyr ependi orunduqqa olturup, baya manga sözligendikidek, mulayimliq we jiddiylik bilen bizge sözleshke bashlidi:
- Balilirim, bu silerge ötuwatqan axirqi dersim. Birlindin ilzas we lotarn'giyidiki mekteplerde nimis tilini ötushkila roxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq keldi. (Birlindin...Nimis tilini ötushkila roxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq keldi- birlin shuchaghda prusiyining paytexti idi. Prusiye- firansiye urushida fransiye meghlup bolup, fransiyning ilzaswa lotarn'giye oblastliri" ikkisila yawropaning gherbiy qisimidiki polat- tömur ishlepchiqirish rayoni" nailaj prosiyige bölup birildi, prusiye bu ikki oblastiki mekteplerde nimis tilini ötushkila ruxset qilinidighanliqi toghrsida buyruq chushurgenidi).
Yingi oqutquchi ete yitip kilidu. Bugun silerge axirqi bir saetlik fransuz tili dersi ötimen, silerning köprek köngul qoyup öginishinglarni umid qilimen.
Bu sözlerni anglap, ichim siyirilip ketti. Ah, hiliqi eblexler (hiliqi eblexler- ilzas we lotarn'giyni ishghal qiliwalghan prusiye qoshunliri nezerde tutulidu) ning bazar mehkimisining ilan taxtisigha chaplighini mushu gep iken-de!
Mining axirqi bir saetlik fransuz tili dersim iken bu! men tixi maqale yizishnimu tuzuk uqmaymen! emdi mining fransuz tilini öginishimge imkaniyetmu yoq iken- de! buninggha boptila diyishke bolamdu? Men burun obdan ögenmey, deristin qilip qushqach uwilirini izdep yurgen, saar deryasigha birip su uzgenidim... Mushularni eslep, qattiq pushayman qildim! men tixi hilila girammatika, tarix qatarliq derisliklirimni köturup yurushni ighir körup, bizar bolghanidim. Emdilikte, bular xuddi qedinas dositlirimdek bulardin ayrilghum kelmeywatidu, xenmeyr ependige nisbetenmu shundaq. U kitidighan boldi, uni yene qayta körelmeymen! mushularni xiyal qilip, uning manga bergen jazalirini, palaqta yigen tayaqlirimni untudum.
Bichare- bayqush!
U mushu axirqi derisni xatirilesh uchun bayramliq chirayliq kiyimlirini kiyiptiken! bazardiki bowaylarning nime uchun sinipqa kilip olturghanliqini mana emdi chushendim. Bu manga ularningmu öz waqtida mektepke pat- pat kilip turmighanliqigha ökun'genlikini uqturghandek boldi. Ular goya mushu usul bilen muellimimizning semimiy- sadaqetlik bilen 40 nechche yil ishligen xizmitige teshekkur iytiwatqandek, qoldin kitish aldida turghan ziminimizgha bolghan izzet- ihtiramini bilduruwatqandek qilatti.
Mushular xiyalimdin kichiwatqanda, birdinla muellim mini chaqirip qaldi. Yadlash nöwiti manga kelgenidi. Ah xuda, eger qiyinliqta dangq chiqarghan pil turlinishining qollinilishini jarangliq, iniq we qilche xatasiz halda bashtin- axir iytip bireleydighan bolsam, buning bedilige herqandaq nersini qurban birettim, likin bashtila birnechche sözni arilashturup qoyup ganggirap qaldim, men nailaj uyaqtin- buyaqqa irghanglap, könglum qattiq biaram bolup, bishimnimu köturelmidim.
Xenmeyr ependining manga sözlewatqanliqini anglidim:
- Men sinimu eyiblimeymen, shakichik firanis, özungmighu xilila biaram boluwatisen, shumu kupaye, hemmeylen her kuni: «way boldila, waqit barghu, ete ögensemmu kech emes» dep oylishidu. Emdi netijimizge qarap baqaylichu. Hey, öginishini daim etige qaldurush ilzasliqlarning eng chong bextisizliki. Emdi hiliqi eblexler bizge: «qandaq? Siler özunglarni tixi fransuz deysiler, hetta özunglarning til- yiziqini uqmaysiler!...» Dise, heqliq. Biraq, bichare shakichik franis, bu siningla sewenliking emes, biz hemmeylenning özimizni eyibleshke tigishlik nurghun jaylirimiz bar.
- Silerning ata- ananglar öginishinglargha anche köngul bölmeydu. Ular köprek pul tipish uchun, silerni kitabliringlarni tashlap, itizgha, igirish fabrkisigha birip ishleshke ewetidu. Menchu, mining özumni eyibleshke tigishlik jaylirim yoqmu? Men silerni pat- patla derisinglarni tashlap gullirimni sughirishqa salmidimmu? Men biliq tutushqa chiqqan chaghda, sileni biraqla bir kun qoyuwetmidimmu?... Arqidin, xenmeyr ependi u ish- bu ishlarni sözlep kilip, fransuz tili ustide toxtaldi. U mundaq didi: fransuz tili hemmidin chushinishlik, hemmidin toghra, dunya boyiche eng chirayliq til; U yene munularni iyitti: biz uni qelbimizde saqlishimiz. Uni menggu untumasliqimiz lazim, döliti munqerz bolup, qul qilin'ghan xelq özlirining tilini yadida ching saqlisila, turme derwazilirini achidighan achquchqa ige bolghandek bolidu. U mushularni dep bolup, kitabini ichip grammatikini ötti. Ajayip ish, bugun uning ötken dersini toluq chushendim. Uning sözligenliri nahayti asan, bekmu asandek tuyuldi. Men özumni derisni hichqachan munchilik köngul qoyup anglimighandek, umu hichqachan munchilik sewrchanliq bilen chushendurmigendek his qildim. Bu bichare ademning özi bilidighan nersilirining hemmisini ayrilishtin ilgiri bizge ögitip qoyghusi, mingimizge biraqla quyup qoyghusi kiletti.
Girammatika dersi ötulup bolghandin kiyin, bizge xet yizish meshiqi derssimu ötuldi, shu kuni, xenmeyr ependi bizge yingi xush xet ulgisi tarqitip berdi. Ulgide «fransiye», «ilzas», «fransiye», «ilzas» digen chirayliq dugilek shekillik xet (dugilek shekillik xet- fransuz yiziqi yazma shekilning bir turui bolup, xetning egilidighan yiri yay shekilde yizilidu) ler bar idi. Bu xet ulgiliri partimizning tömur destisi (partining tömur destisi- bundaq partining usti yantu bolup, nota qoyidighan jazigha oxshapraq kitidu. Uning ustide toghrsigha ornitilghan bir dane tömur deste bolup, uninggha xet ulgilirini asqili bolidu) ge isilghan bolup, xuddi nurghunlighan döletlerning kichik bayraqliri sinipta lepildewatqandek körunetti. Hemmeylen shunchilik diqqet bilen birilip xet meshiqi qilatti, sinip ajayip jimjitliqqa chökken! qelemning qeghez ustide shitirlighan awazila anglinatti. Bezide altun qongghuzlar uchup kirsimu, ulargha hichkim perwa qilmaytti, eng kichik balilarmu diqqitini buzmaytti, ular tayaq siziqlarnimu xuddi bular fransuz xiti hisablinidighandek ixlas bilen zihnini qoyup sizatti. Ögzidiki kepterler gu- gulap pes awazda sayraytti. «Ular bu kepterlernimu nimis tilida sayrashqa mejburlimas!» dep oylidim ichimde.
Men her qitim bishimni köturup qarisamla, xenmeyr ependining haman orunduqta qimir qilmay olturup, bu kichikkine siniptiki nersilerning hemmisige közi qiymay, ularni ilip ketkusi kiliwatqandek tikilip qarap turghanliqigha közum chushetti. 40 Yildin buyan u izchil halda meshede yashidi, dirize sirtida uning kichikkine hoylisi, köz aldida uning oqoghuchiliri; Uzun yillar ishlitilgen parta- orunduqlarni surkilip parqirap we uprap ketken; Hoylidiki yangaq derixi igiz ösken; U öz qoli bilen tikken pichek gul bugunki kunlukte dirizini aylinip ögzigiche yamashqanidi. Bichare adem mana mushularnila oylighanda, emdi mushularning hemmisidin ayrilish aldida turghanda qandaqmu uning köngli buzulmisun? Uning ustige, uning singlisining ustunki qewette uyaqtin- buyaqqa mingip yuk- taqlarni yighishturwatqanliqi anglinip turatti! ular ete bu yerdin mengguge ayrilatti.
Likin, uning bugunki derislerni axirghiche ktup bolushqa chidaydighan gheyriti bar idi. Xet meshiqi dersi tugigendin kiyin, u yene bir saet tarix ötti. Arqidin bashlan'ghuch siniplargha «ba, bi, bo, bu » boghumlirini qoshup oqushnimu ögetti. Sinipning arqa qataridiki orunda olturghan xawsu boway közeynikini taqap, ikki qolida bashlan'ghuch mektep oqush kitabini tutup, bu herplerni ulargha egiship qoshup oquytti. U hayajanlan'ghanliqtin awazimu titrep chiqatti. Uning ghelite awazini anglap, uninggha hem kulgumiz kiletti, hem könglimiz yirim bolatti.
- Ah! bu axirqi derisni men heqiqeten menggu untumaymen!
Birdinla chirkawning saiti 12 qitim soqti, ibadet qilish waqtining qongghuriqimu jaranglidi. Tashqiridin prusiye eskerlining kanay awazimu anglandi- ular meshiqtin chushkenidi. Xenmeyr ependi ornidin turdi, uning chirayi tatirip ketkenidi, u manga hichqachan mundaq bestlik- giganit körunmigenidi.
-Mining dostlirim, - didi u , - men ... Men ... , - Likin u dimi siqilip sözliyelmey qaldi.
U burulup qara taxtigha qarap, qoligha bor ilip, putun kuchi bilen chong- chong qilip:
- Yashisun fransiye! -digen xetlerni yazdi
Shuningdin kiyin, u bishini tamgha yölep, shu jayida turup qaldi, lam- jim dimey, bizge qol isharisila qildi:
- Ders tugidi, siler qaytinglar!
Toluqsiz ottura mektep edebiyat 1- qisim kitaptin élindi.