PDA

View Full Version : Bir Qisim Muhim Atalghular



Biliwéling
03-05-05, 13:18
http://www.bizuyghur.com tor bétidin élindi.

küytün deryasi__________qarasu deryasi.
chighshur deryasi___________jirghilang deryasi.
daxiyenzi deryasi_________qoshemchek deryasi.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=600


bu qanwarlaning "yatiqi"nining isimini bilemsiz?

bu janwarlaning "yatiqi"nining isimini bilemsiz?

men ughlumgha kitab uqup bérish jeryanida balilar kitablirining köpide (asasen terjime qilin'ghanlirida)birqisim atalghularni jayida ishletmeywatqanliqini yene kilip ayrim -ayrim atalghularnimu bir xil umumi namda atap terjime qilwatqanliqini körüp ,achchiqim keldi. (yiqinda téléwizordin bu heqtiki qisqa uchur anglap qaldim)ughlumgha öz chüshenchem buyuche atalghularni iniq ügettim.men bu jeryandiki atalghularni tordashlar bilen ortaqlashlaqchi,qini bille köreyli,bille tughrisidin tughrisini tapayli!
1.at,ishek,xichirlarning "yatiqi"---éghil.
2.quy,kala,öchkke,bughaqatarliqlarning"yatiqi"--qutan.
3.tuxo,ördek,ghazlarning"yatiqi"---katek.
4.itning---uwa.
5.tülke,börelerning ---in.
6.toshqanning---öy.
7.qushqach,qagha,paxtek,turghay,turulgha,qaraghuqa ..larning"yatiqi"---uwa.
8.kepterning"yatiqi"---kowak.
9.qalighachning"yatiqi"---changga.
10.müshükning"yatiqi"---öy.
qini dawam éting!
11
11herining"yatiqi"--künek
12.tögining"yatiqi"--qutan.

"qazaq kariz "dégen nam tughrisida
qazaq kariz, kariz PICHAN nahiyisi tuyuq yézisining zirip kariz kentining(ahaliler komutiti)
texminen bir kilométiér shimaligharaq qaylashqan.
bu kariz ni 1593- yili kérem niyaz dégen kishi qazghan.éytishlargha qarighanda u
kishining regi - rohi qazaqlargha uxshighachqa shu jaydiki kishiler (kiyinche kishiler leqem
qilwalghan )bu karizni qazaq kariz dep atashqan .shuning bilen "qazaq
kariz"dégen nam kilip chiqqan.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=545

dutar kariz"dégen nam tughrisida
bu karizni esli tuxti mayzin(mezin)qazghan."tuxti mayzin karizi"dep
atalghan,kiyin "dutar kariz"dep atalghan.
turpan wilayiti tewesidiki karizlar ichide uyghur sazlirining nami bilen
atilidighan karizdin peqet mushu karizla bulsa kirek
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=544

üzüm qurutush atalghulirheqqide

yurtimizning eng dangliq mehsulatliridin biri üzüm.men kichikimdin teklikte üzüm bilen hepleshkechkimu üzüm tughurisidiki maqalilerni ,xewerkerni qiziqiqp uquyttim.bir qisim gizit-jornallardighu "tek"ni tahazirghiche "üzüm tili"dep atawatidu.buni körsem etae ügün "üzüm derixi"dewalamdikin dep ensirepmu qalimen.her halda bu atalghu "tek"dep omumlishiwatidu.emma turpan déhqanlirining tarixtin buyan üzüm qurutushta ishlitidighan "chünje"ni metbuatlarda "üzüm qurutush öyi"dep ikki bughumluq hem menilik hem yighinchaq atalghuni söz birikmisi qilip ishlitiwatidu.men buni nezerde tutup üzüm qurutush eswap;irining atalghusini bu yerge yézip quyushni layiq taptim.
1.chünje---kisektin yaki xishtin yasilidu.chünjining shekli we neqishliqri xilmu -xil.(chünjining resimini bu yergechaplisan chiqmidi.)
2.chünjexamini--chünzqining shamal ütüshüp turidighan qisimigha silq,üzüm sorushqa eplik qilip yasalghan jay.
3.tiken---üzümni asidighan eswap.bu asasen chilan shaxliridin kichik balining bilikichilik tumluqtiki üzün ,yan shaxliri köp qisimini kisip ,tikinini kisiwitip yasilidu.
4.chaqqa--üzüm asidighan eswap.bu asasen qulda bilek tumluqidiki tüz yaghachqa 20 santimitir arliq quyup (+)sheklide tüshük tiship (tüshükning astinqi üstinkisi arliqida besh,alete santimitir arliq quyulidu.)bu ninggha üzümni köp asqili bulidu.
5.simperde---bu yiqinqi besh yil ichide peyda bulghan söz.chünjining uzunliqi ,igizlikige qarap chaqqa yaghichini qurulmiliq qilip her 10santimitirdin 15mitir etiraqpida sim ütküzüp simgha üzüm ésilidu.buningda üzüm hem yaxshi quruydu hem chünjining urnini köp igellimeydu.
6.chemek---chaqqining tüshikige ütküzilidighan 30,20 santimitirliq yaghach.jüjem,yulghun yaghichining chiwiqliri eng yaxshi matiriyal.
7.kula---tiken,chaqqani chünjining shipi(ügzisi)ge baghlaydighan aghamcha.chighirtmaq deydighan üsümlüktin aghamcha ishilip yasilidu.hazir bu usul qalaq usul dep sim ishlitiliwatidu.
(dawami bar)

8.pöken---(1)azraq nemliki bar (chala qurughan üzüm).(2)qurughan üzüm danisining chüshüp ketmigen béghishi.
9.qara sa(y)wa ü züm---yawa üzüm(uruqi bar ü zümler omomlashturulup yawa üzü m déyilidu.)ning quriqi.
10.qaraüzüm---kishmish üzümning tiken,chaqqa,simperdige ilghili bomighan iyin(sapiqidin ajrap ketken üzüm)ni aptapqa yéyip qurutughini.
11.yéshil üzüm---kishmish üzümning quruqi.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=546
Kuezeynekni choqum bilisiz.... emma kuezning ichige taqaydighininichu??
Uni "Qarchugheynek" deydiken..........
men bu sözni ürümchide "hawa armiye duxturxanisi"da anglighan.
men nöwiti kelgende bunimu qushup quyay. turpanda közeynekning burunning üstini bisip turudighan ikki yapilaq epchillik bilen wintilan'ghan nersini "qangsharliq"dep anglighan.
közümning körüsh quwitini ölchitip baqay dep soda saray aldidiki "közeynek dukini hem duxturxanisi"gha kirip turushumgha yéshi 70tin ashqan bir buway kilip :
- balam men 10kün burun bu közeynekni bu yerdin alghan ,qarang qangsharlqining biri chüshüp qaldi,almashturup béremdikin?-,dep soridi.
men shu chaghdila bu nersining "qangsharliq "diyilidighanliqini anglidim.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=550

nechche kün ilgiri "turpan géziti"din "qara uruqsizüzüm"dégen ibarini uchurattim.uni "qara nazinin"(奇妙无核)dep teriplishidiken.bu üzümni bizning ezdatlirimiz üstürmigenmu?bizde bu atalghu yuqmidi?dégen sual tughulidu elbette.bizde ezeldin uruqi bar üzüm,uruqi yoq üzüm dep ayrighan emes.uruqi yoq üzümni "kishmish",uruqi bar üzümni"yawa üzüm" dep atap kelgen.
kishmish üzümning eng keng külemde üstürülidighanliridin "aq kishmish,sériq kishmish "bar.bu üzümni "qara kishmish"dése k muwapiq.chünki bu üzümning shekli ,temi kishmish üzümge uxshaydu we bizning eneniwi qaraüzümning renggige uxshaydu. uni "qara uruqsizüzüm "dep yürüsh nehajet.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=570

"hushut"degen nam tughrisida
xushut --bir nahiyening nami ,bu namning kilip chiqishi ,1771-yili wolga deryasi buyliridin turghut qebili bilen bille xushut qebilisimu mushu jaygha köchüp kelgen .xushut dégen nam shu qebilining namidin kelgen.bu jayning uyghurche nami"téwilgha"idi.1938-yili xushut nahiyesi tessis qilin'ghan.

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=597

quttubi dégen nam tughrisida
qutubi ilgiri uyghurche "quttapa"(bexit tapar),xenzu che"gutana"(古塔巴)dep atilatti."yen sulalisi tarixi.jghrapiye tazkirisi"de " 古塔巴 "dep xatirlen'gen."gutaba" quttapaning xenzoche ahang terjimisidu.

niyaz kérimmining:"shinjangning qedimkikarwan yulliri"namliq kitabidin.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=599

Amika qizil yershari uzumi heqqide
dewirning tiriqqi qilishigha egiship chettin türlük kona-yéngi mehsularlar kirdi.shuninggha egiship atalghularmu tilimizgha singip kirdi.buni az dégendek bizde ezeldin bar bulghan atalghularning ornini hetta igilliwaldi.nechche yil ilgiri üzüm yurti dep nam alghan déyarimizgha yéngi üzüm sotrliri kirishke bashlidi.daghudugha bilen maxtap kingeytti.bahasini adettiki üzümlerning bhasidin alahide yuquri quyuwaldi.uni "Amirika qizil yershari uzumi(美球红,全球红)dep ataldi
némila qilsa qilsun,isimini tulumu ghelite quyuwaldi.pishqedem baghwen buwilardin biri:
-renggige qarisa qizil saywa iken.sheklige qarisa qashqir iken,temige qarisa qashqir bilen'ghuiche üzüm temi bar iken.tekning yupurmiqigha qirisa qara üzüm bilen qashqirning uturisidiken,eng yaxshisi buni "qizil qashqir"dések bulghidek-,dégen idi.miningchimu bu isim muwapiq.chünki,qashqir üzümning bizde keng üstürülwatqanliridin aq ashqir,kök qashqir bar.uni"amirika qizil yer shari üzümi"(美球红,全球红)dep atashning zörüryiti yoq.belkim qizil, yumulaq üzüm dégenni shundaq tarjime qilghan bulsa kérek.bizmu dorap terjime qilip yürgiche bizde ezeldin bar bulghan üzüm sotrlirining nami bilen atisaq.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=569

"moma","hornan"we "pom"


kündikik turmishimizda biz bilip -bilmey ishlitiwatqan sözlerning némilikinimu bilmey qalidikenmiz.mesilen :"moma"dep künüp kettuq.téléwizorlarda daim uchuraydu.xosh "momani qeshqer shéwiside "ho(r)nan"dep ataydu.momining türlirini qandaq ataymiz?turpan shéwiside "momani "pom"deydu.(pom-bir bughumluq soz)"fagaw"ni turpan shéwiside "lemberpom"dep ataydu."xujüer花卷"ni néme deymiz?biz herqaysi shiwilerdin tallap bularning türlirini ayrisaq bulmamdu.
keng tordashlarning oyliship béqishini ümüt qilimen.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=663

"Alwasti shehri" atalghusi....
Mezkur munber albumini koruwetip "Alwasti shehri" digen atalghuni korup qaldim... eniqki bu "魔鬼城" din biwaste terjime qilin'ghan soz..
Qaramaydiki tebi'iy shekillen'gen jayning ( hazirsayahet nuqtisi qilip bekitildi) esli ismi "Sheytankerish" bolup, yer sheklining alahide tuzulgenliki tupeylidin azraq shamal bolsila ajayip - gharayip awazlar anglinidu. Bu isim shu alahidilikke asasen qoyulghan iken... emma qachandin bashlap shundaq atalghanliqini bilmeydikenmen.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=668

men bayila bir dokanning wiwiskini kordum."...gizit setish dukini""...报 吧" idi.men ulardin sorisam "gezit-jurnal uqush,mushtiri bolush,yetkuzup berish,hetta uqup berish.."qatarkiqlarni qilidiken terJimisini jayigha chushmigen dep qaridim dostlar silrche qandaq terjime qilsaq bular?

bu sozning ingilizchisi mundaq iken.

Newspaper Bar

BAR sozining terjimisini men anglap baqmighan ikemen.. uni xenzularmu 吧 dep ishlitiwatidu ... emma bezi yerlerde biwaste terjimisi elinmisimu bolidiken:
Mesilen:
酒吧 -- Qawaq
网吧 -- Torxana
迪吧 -- Diskoxana ( Disco BAR)
....
Yuqurqi sozlerde asasliq menisi olturup paranglishidighan, ichishidighan yaki kongul achidighan kolliktip sorun digendek iken...
Hazir yene 话吧 ( Mexsus telefon mulazimiti bilen teminleydighan sorun) 情吧 ( Ashiq- meshuqlar qawiqi) digen sozlermu chiqti...
Esli Gezit digennimu terjime qilmay ishlitiwatqan yerde emdi BAR qoshulsa..... uffff...... Gezit qawiqi?
Terjime qilmaymu soz yasighili bolmasmu?
Kona uyghurche sozlerdin menidash sozlerni tapalmisaq, ozimiz Uyghur tili lughitide yoq birer tawushni yasapla, bu tawush mushu menini beridu dep izahliwetsekmu bolamdighandu?
Mesilen: NAT yaki GAT ( bilishimche bu bir boghumluq tawush Uyghurchida hechqandaq mena bildurmeydu....peqetla misal uchun) digen bu ikki sozning aldinqisi Telefon botkisini... keyinkisi Gezit qawiqi ni bildurudu dewetsek......
Xata gep qilip qoyghan bolsam kechurersiler.....

<baoba>ni,gezit dukini ,<huaba>ni tefunhana dap,<qingba>ni sozlash hana dap atisak bolidu !

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=660

sanji dégen nam tughrisida
sanjining esli nami "yangibaliq"(yéngisheher)idi.kiyinche türlük tillarda teleppuz qilish jeryanida "sanji"gha özgergen.mehmud qeshqirining "türki tillar diwani"da yangibaliq besh uyghur shehirining biri ,dep körsetken.
niyaz kérimi"shinjangdiki qedimki karwan yulliri"din.

sanji digenning menisi nime?
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=598

Tarixtiki merkizi sheherlirimiz heqqide tetur tepekkurler~

Uyghur tarixida alahide orun tutidighan we bizge otmushtin ta bugungiche almiship siyasiy-medeniyet.iqtisat merkezliridin bolup kiliwatqan Otuken ,Urumchi , Sakra'ul...Atush ,Balasaghun , Qashgher , Sullugh ,...qatarliq yurt namlirimizning istimal menasigha birilgen tebirlerning qalaymiqan bolushi bizning milliy tariximizni etrapliq yorutup birishimizge qara saye tashlap turuptu..peqir ana til sheydaliridin biri bolush supitim bilen mushu zeminda bugunmu qedimqi yiltizlirigha tutashqan halda yashawatqan millitimning ana tili-zaghra tilidin uchur izlep ashu yoqalghan-burmilan'ghan tariximizdin yip uchi izlesh taqezzasida his qilghanlirimni addiy bolsimu puttum . elwette bu mukemmel tarix emes!..emma mukemmel yizip chiqilmighan tarixnamilerge we heqliq yizilalmighan yurtimiz tarixigha tashlan'ghan shubhilik nezer we istihzaliq izahattur!...
..............
1- Otuken heqqide .

Hazirqi Monggul yaylaqliri qedimqi bowilirimiz yashighan qedim makandur!..u jay Hon-Ghuz-Ghur-Uyghurlarning siyasi,medeniy, soda merkezlirining biridur , shunga Otuken taghlirida jayliship dunyani istila qilghan bowilirimiz menggu tashlarda : "Tabghachqa yeqin tursanglar Hemminglar olisiler , Otuken tighida turup Tabghachqa elchi-karwan ewertsenglar silerge ghem bolmaydu , Otuken teghida menggu turuwersenglar elni menggu tutup turalaysiler " ( koltigin menggu tishi jenup terep 8-qur ) digen iken.., Otuken nami xuddi Qedim Qeshqerni "Ordukend" digendekla "Ordukend" sozining ozi bolup..qedim tarixning we qedim ana yurtning bizdin yiraqlishishi sewebidin Hazirqi Otuken'ge orun bergendur!...Otuken ning heqiqiy istimal menasi Merkizi sheher..yaki orda shehridur!....
.................
2- Urumchi heqqide .

Urumchi shehrining qedimqi istimal menasi heqqide az bolmighan izlinishlar boldi..emma kopinche Qerindash milletler yaki Sansikirt-Soghdi tiliridin izahat birish moda eqim bolup qaldi!..
Pexirlik Alimimiz Qurban Weli Kroran hem Urumchi namini Urumchiya-Talliq digen bolidu dep yazdi...
Men Bowimiz Mehmud Qeshqerining Turki tillar diwanining xxxxx bette : Urumchuk- Omuchuk digen bolidu...digen izahatidin we Urumchide hazirmu eqip yurgen "Omuchuk" heqqidiki riwayetlerge...Urumchining yene "Di xuar " digen namdimu teleppuz qilin'ghanliqigha asasen "Urumchi " digen bu sozning Diwanda tilgha elin'ghan "Orumchuk" ibarisi bilen zich baghlinishi bar dep qaraymen!..melumki ata-bowilirimiz Tebi'ettin halqighan kuchler we janiwarlargha choqun'ghan..shu seweptin Bugunki " Dun xuang" ni qedimde "Do Xan" dep atighan ikenler...Uyghur tilida hazirmu "Do-periler..Diwe.." digendek Sirliq xiyali obrazlar bardur!...Urumchining "Orumchuk-Omuchuk" bilen baghlinishi oxshashla "Do xan bilen Di xuar" ning "Diwe-Do-Omuchukke baghlinishi bilen parallil bolghan!.."Di xuar" bilen "Omuchuk Ghari -Do Ghari" digen bu Uyghurche soz arisida sewep-netijilik munasiwet yoq dep eytishqa ajizliq qilimiz..shunga "Urumchi" digen nam bilen "Orumchuk-Omuchuk" digen sap Uyghurche nam arisida choqumki zich sewep-netijilik tarixiy baghlinish bar!..bu heqte tepsili izlinish tolimu zorurdek his qilimen!..Qedimqi Urumching hawa kilimati heqqide gep ichishqa mende asas yoq..emma bugunki Urumchining choqumki otmush Urumchidinmu nemxush we soghuq ..hol-yeghin kop jay bolush ihtimali nahayiti zordur!..bundaq hawa kilimatidiki jayda hergizmu Tal-barang we uzum miwe birelmise kirek?....
....................
3-Sakra'ul heqqide .

Bugunki Yarkendning Qedimde yene Sakra'ul dep namimu bolghan..emma bumu hem bashqa yazma menbelerdin terjime-teleppuz asasida yasap chiqilghan sozdur...menche bolghanda Yurtlirimizda hazirmu mewjut bolghan jay namlirigha yandashturup Sakra'ulni Saqlar Ghol..dep terjime qilsaq we chushensek andin toghra bolamdikin?..chunki bugunki Ewirgul-Uyghurghol digen jay nami...we Yarkend nahiyeside hazirmu mewjut bolghan " Ish Qol "( ich ghol?..) digen namlar anglatqan mena bizni shundaq qiyasqa undeydu!..."Saklar Ghol " dimek yene Yarkend nahiyesining tarxtiki nopus zichliqi we Uyghurlarning kop jaylashqanlighidek alahidilikige hem uyghundur.."Saqlar Ghol " dimek.." Saqlar kop jay.." dimektur...
4-Atush -Balasaghun heqqide .

Atushtiki "Tehtiyun" nami bilen Yuqarqi "Saqlar ghol" ni birleshturup chushensek..."Textiyun" hergizmu " Hon texti" emes...belki "Tekti Hon " dimekturki bu jayning ademlirining tigi yiltizi Hon'gha tutishidu dimektur!...chunki "Text" digen bu soz bizge Parislardin kirgen... , Saq dimek hem " Sak-Saq-Sagh- ong qol dimektur!.. ...Saghun-Ong qol Hon dimektur , Sighun Samur ( Satuq Bughraxan'gha zeher birilgen jay..) "Saq Hun Samur" ...istimali Ong qol Honning Chongi...durki Samur..bilen Samiz...oxshash sozdur!..xuddi Semerqend ni Semiz kend - Semiz sheher digendekla Bala Saghun bilen Samur Saghun emiliyette Chong ong qol Hon bilen kichik-yaki Bala ong qol Honluqning bashqurush da'irisidki jay digenni bilduridu!....Menche bolghanda Qaraxaniler zamani we uning aldidiki zamanlarda Atush-Ordukend-Qeshqer etrapida Samir Saghun we Bala saghun namida bir sheherning ikki boligi yaki bir merkezdiki ikki sheher bolghan...Samir Saghun digen jay sultan satuq bughraxangha zeher birilgen jaydur...Belkim Doletning Sultan-Qaghanliri Samir Saghun da turghan bolushi mukin...Sahzadiler bolsa Bala Saghunda turghan bolushi mumkin..Saghun yaki Ata Saghun ibarilirige Mehmud Qeshqerining bergen tebiri : Ulugh nerse..buyuk nerse...Katta alim..Bilimlik tiwip...deigendek....
Balasaghun nami heqqide mohtirem alimimiz Qedirlik abdushukur muhemmed imin efendimiz bashqiche nuqtidin izlendi...Balasaghun shehrining tarixiy ornining muhumlighi yalghuzla Yusup Xas hajipning millet we dolet teweligini bikitishte muhim bolupla qalmastin belki Qaraxaniler zamanidiki we undin burunqi zamandiki yurtimiz tarixida muhim orun tutidighan bir yaki ikki chong sheherning Tarixi ornini elmiy biktish - bu arqiliq Uyghur tarixini elmiy sherhilesh jehettimu nahayiti muhim orun tutidu!...
5- Ordukend - Qeshqerning burunqi orni heqqide .

Sozumning aldida "Qeshqer edebiyatining 2003-yilliq 1-2-3-sanlirida Hormetlik Abla ehmidi ependimizning "Ordu , Ordu kend , Ordam " toghrisidiki bayanliri toghrisida ikki ighiz toxtalghum kilidu , Bu yazmida Orda xan pashayim digen bu jay Orda , Orda kend ning tarixiy orni qelip sherhilense kirek?..emma Bizning yurttimu bir jay bolup "Jeydixan pashayim" dep atilidu..bu ikki jay heqqide birlikke kelgen riwayet we tezkireler bar...Sultan Satuq Bughraxanning Xoten buddist uyghurlirigha elip barghan ghazat urushi sewebidin Sultan Satuq Bughraxanning uruq-tuqqanliri hem bu urushta olgendur...Orda xan pashayim , Jeydi xan pashayim..digen namlar emiliyette ashu Shehid-ghaziliq unwanigha erishken merhumlarning nesepnamisige yiltizdash xas isimlar bolup..hergizmu yer-jay nami bolmaslighi chong mumkinchiliktur!..Ordam , Ordixan pashayim..
Jeydi xan pashayim " digenler emiliyette "Shahzade ...Ordidiki padishah nesebidin ...Jihad urushida olup ketken padishahim..digendek Hormet we kochme menalarda chushunulse eng toghra bolurmikin?....Yingisar nahiyesining Harap yizisidiki qumluqta mewjut bolghan Ordam-Orda xenim digen namni hergizmu Turki tillar diwanida zikri qilin'ghan " Ordu - Balasaghun'gha yeqin bir sheher " digen pakitliq neqlge tedbiqlashqa we bu arqiliq Ordu-Ordukend digen qedim jay namlirini sherhileshke ..Qeshqerning jughrapiyelik tarixiy ornini ozgertish uchun menbe qilishqa bolmasmikin?...Ordu bolghan iken u jayda choqum Xan turidu!...Ordukend , Balasaghun , Sullugh digen bu jay tarixiy yazmilarda asasen yeqin jughrapiyelik orunlar teriqiside teswirlinidu...Ordukend ning Hazirqi Qeshqer shehrining burunqi orni ikenligide shek yoq..emma uning burunqi orni Xan oy dimu yaki Ordaxan pashayimdimu buni iniqlash muhim mesile!...menche Ordakend hazirqi Beshkirem yizisining etrapi we Peyziwat nahiyesining bir qismini oz ichige alghan jaylar bolup Satuq Bughraxan dewrige yeqin zamanlarda kelgen zor kelkun suyi sewebidin bu jay tashlinip qalghandur!..buninggha delilim : qeshqer-atush xelq qoshaqlirida mundaq diyilgen:
Qeshqer yoli peyzawat ,
shiker suyi qen-nawat ,
Yarim bilen bir bolsaq ,
cholni qilimiz awat ,
aqidu deryaliring
suliri suzuk
soygen yarimning xuyliri tuzuk ....
Bu qoshaqta eyni dewrdiki Ordukend-Qeshqer shehrining su apitide weyran qiliwitlgendin kiyinki yurtni qayta qurush weqeligi sozlen'gendur!... bu qoshaqtin az bolghandimu mundaq yip uchini tipish mumkin :
1)- Qeshqer Peyzawat bilen qoshna yaki yeqin ,Hazirqi Peyzawat nahiyesining Xenzuche namining Jiashi teleppuzida saqlinishi hem Kashgher shehrining ornining hazirqi Xan oy etrapida bolush ihtimalliqini ashuridu!...
2)-Suyining tatliqliqini "shiker suyi " dep atashtin bizge kilidighan yandashma mena shuki : hazirqi "Shiker kol" namida atalghan kolning suyi burunlarda choqum hazirqidek tuzluq emes..belki shikerdek tatliq bolghini uchun shiker kol dep qoyulghan!..bu suning menbe'i choqumki "suliri shikerdek" bolghan Tumen we Chaqmaq , Qizil deryaliri bolush ihtimalliqi eng zor!...
3)- Eyni dewrdiki kelkun apitide weyran bolghan Ordukend ni qayta qurush kureshliri xelqimiz arisida zor qizghinliq bilen elip birilghandur..shunga "yarim bilen bir bolsaq..cholni qilimiz awat " misraliri putulse kirek?
4)- "aqidu deryaliring suliri suzuk " misraliridin mena : sel apiti ketkendin kiyin derya suliri suzulgen..we xelqning qelbidiki lay-latqiliq kelkunning qorqunchisi tugep..yurtni qayta qurush qizghinliqi ashqandur!...
5)- Besh kirem namidin shuni qiyas qilimizki Besh kirem-Besh gemidurki Yer astigha kolap yasalghan waqitliq turalghu oyler Girem-Kirem..hazirqi Geme dep atalghandur..Besh kirem -besh gemidur..Kelkun apitidin aman qalghanlarning eyni dewrde Yer astigha waqitliq panahliq oy kolap olturushidin..bugunki Besh kirem nami bizge yadikar qalghandur..(Hettaki Ashu qetimqi zor kelkun apiti bilen bugunki Kelpin digen jay naminingmu alaqisi barliqi zor ihtimaldur..Kelpinliklerning Atushluqlar bilen nesl-yiltizdashliqqa ige ikenligi riwayet we hikayetlerde ilgiri surulidu!...Kelpin digen namni Kelkun-Kelbun..digen sozler bilen melum alaqisi yoq digili bolmaydu..yeni Balasaghun shehri su astida qalghanda bir boluk ademler bugunki atushqa kochken bolsa..yene bir boluk ademler bugunki Kelpin-Kelbun-bu terepke kelgenler...namida Kelpinge kochken bolushi mumkindur!...) dimek Besh kirem Ordakend ke yeqinla jayda bolushi zor ihtimalliqtur!...wahalenki Xan oy del Beshkirem-Peyzawat ottrisidadur!...
xulase kalam , Qashgher shehrining burunqi orni Ordaxan pashayim emes..belki Xan oy-Besh kirem-Peyzawat etrapida bolsa eng muwapiq...
undaq bolghan iken..Balasaghun sheri choqumki Alimimiz Abdushukur Muhemmed imin eytqandek Atush etrapliri bolsa toghra bolghan bolidu!...bizge yetken tarixiy yazmilardin bilimizki "Balasaghun Ordukendke yeqin jaylashqan "....Sullugh sheri Balasaghun'gha yeqin jayda.." , Balasaghun shehrining tarixiy ornini bilish uchun choqumki Ordukend bilen Sullugh shehrining ornini bilish we elmiy bikitish nahayiti muhim orunda turidu!...

6-Qeshqer namining istimal menasi heqqide .

Qeshqer namining istimal menasi heqqide nurghun izlinishler boldi...hetta peqirmu bu heqte Merhum Yusup Xas Hajip-"Qirghizistanda Qayta jan kirgen Jusup Balasaghuni Ugey" bowimizning 'Qutatghu Bilik" dastanida :
Bu begler ewi ati Qarshi turur ,
Bu Qarshi ichindeki Qarshi turur .
Digen ashu misraliri asasida Qeshqer dimek-Qarshi qir dimektur..menasi Qir Ordu digen boldi..dep eytqan idim...wahalenki Bu tolimu yuzekiy gep bolup qalghandekla?..shunga bu heqte yenimu ichkirilep matiryal kordum we ana til bostanida tepekkur qildim!..bayqidimki Qeshqer-Qashgher-Kashghir (yene zaghra janliq tilda Qashqa..mu diyilidu..)digen bu buyuk nam hergizmu otmush tetqiqatlarda eytilghandek "Kash nagar " Kahishgher " .."Qarshi qir" digenlik bolmaydiken...mende nime uchun yuqarqi namlargha kuchluk shubhe peyda boldi?...bugunki Qeshqerning zaghra tilda "Qashqa" dep atilishi we til ozgurushlirige tolimu passip bolghan Qirghiz-Qazaqlarning tilida hem Qashqar-Qasghar sheklide saqlinishidin men bir heqiqetni bayqighandek boldum!...Zeki Ellamilirimiz kuchep neqil alghandek "Qeshgher" dimeklik Qashtishini bilduridighan Qash Sozi bilen Hunerwen kasiplarning bilduridighan Gher sozidinmu emes...We yaki peqir eytqandek "Qarshi qir-Qir ordu"dinmu emes..belki Zaghra til-dixan tilida hazirmu istimaldin qalmighan Derya wadisi..Qirghaq menasidiki "Qash" bilen ( Diqqet..Qash teshi digen bu sozdiki Qashmu del Qirghaqtin suzuwelin'ghan tash menasida..) Ashu Tumen , Qizil , Chaqmaq deryasi wadisida..toghrisi derya Qashlirida yashighan Uyghur-Uyghuz-Ghur-Ghuz-Sak-Saq-Honlarning heqliq halda ozini atishidin kelgendur!..."Qash Ghur-Derya wadisidiki Ghurlar" diyilse nimishke bolmighudek?...Chunki Qeshqerning Qashghir , Kashgher , Kashghir , teleppuzlirimu bolghan , Uyghur janliq tilida "Ghur" ning "Ghar" , :Gher , "Ghir" ge almiship kilishi normal til hadisisidur!.."Uyqu" digen bu sozni Uyqum..Uyqam.. Uyqa.. Uyqisi.. disekmu bizge hichqandaq gheyrilik tuyulmisa kirek?...we yene bir ihtimalliq "Kash Ghar" dimeklik "Kash Ghar-Derya qirghaqlirigha jaylashqan Sheher" bolushimu ajiz ihtimalliqtur!...chunki Tilshunas Singqu Seli Tutung "Kash Baliq" dep bir atalghuni yizip qaldurghan!..bu qandaqtur terjimidin terjime qilish asasidiki xataliq bolmastin belki "Qashghar" ning istimal menasidin kilip chiqqan netije bolushi hem mumkindur!.."Kashghar" bilen "Kash Baliq" digen ikki atalghu mena jehette toluq masliqqa ige!.."Ghar" ning sheher menasi bar...shundaqla "Baliq"ningmu hem sheher menasi bar...Emma peqir kemine yenila Qashghar-Qashghur sheklini asas qilip Saq-Saklarning.... Honlarning Ong qol tarmiqi ikenligidek pakitni yitekchi qilip..Honlarning yene ozlirini Ghuz-Ghur depmu atighanliqini delil qilip turup Qizil -Tumen-Chaqmaq derya wadisida Sheher medeniyitide yashighan ashu qedim ata-bowilirimiz ozini heqliq halda Kash Ghur-Derya qirghaqlirida makanlashqan Ghur-Uyghurlar dep atighan bolushini zor ihtimalliq dep qaraymen!...Chunki Yituk tilshunas Singqu Seli Tutung { "Kash Baliq" digen bu atalghuni "Ijat" qilghan ashu dewrde "Shuanzangning terjimhali" din " Chusha" ni terjime qilishta Abla ehmidi ependimiz tehqiqligendek ozige tonushluq bolghan "Kash"ni ....esli tikistke sadiq bolghan halda "Kashgher"ning bash boghumi "Kash"ni toghra qelemge alghan bolsimu.."Axirqi boghumi bolghan "Gu"ni "Ghuz" yaki Ghur" dep terjime qilmastin.."Sheher" menasida "Baliq - 城 " depla terjime qilghan..bu seweptin Qeshqerning yene bir talash-tartish qozghighan ibarisi "Kash Baliq" meydan'gha kelgen!~..emiliyette "KashGhur" dep terjime qilghan bolsa tolimu aqilanilik we adilliq bolar ikentuq!...hetta Singqu Seli Tutung bowamgha tiximu hormitim Ashattikentuq!...Singqu Seli Tutungning "Shuanzangning Terjimhali" diki ashu "Kash baliq " Terjimisidin bizge yitidighan uchur shuki "Kash Baliq"ni yene "Kash Ghar" sheklide we "Kash Ghur-Kash Ghuz" sheklidimu Terjime qilish imkaniyiti bar!....undaqta "Qashgher" digen bu muqeddes makanimizning heqliq esli nami del "Derya qirghaq-Qashlirida yashighuchi Uyghurlar" digen bolidu!....

7-Sulugh namining istimali we Sulugh dolitining orni heqqide .

"Artuch namida ikki jay bar " digen bu diwan uchurigha asasen bugunki altin we ustun Atushni diwanda diyilgen ashu Artuch namidiki yurtlirimiz ikenligige mening bashqiche pikrim yoq!..emma Artush sozining istimalida azraq shubhilinish bar!..meyli diwanda Artuchqa bir derxning nami dep tebir birilsun..we meyli mohtirem Abdushukur Muhemmed imin efendimiz bugunki atush shehrining azaq mehelliside yer qatlimidin Artush derixning putunsuruk gewdisini tapsun...menche bolghanda Artuch nami ashu Atush derixining naminila bildurushi natayin!...Atushta hem eyni zamanda zor kelkun apiti bolghan..ashu kelkunde choqumki tagh ichidin zor latqilar bilen derexlermu eqip kilidu...lay-latqa qatlimida bir nechche yuz Atush derixining chokmisining saqlinip qelishi normal ehwal!..bu yerdiki eng gewdilik mesile..Atushta Artush derixining yerlishish ihtimali barmu yoqmu?...digen mesilimu emes..belki Artuch ning yene Artilip chush..Aratush-ariliqtiki chushup otidighan jay..yaki Balasaghun bilen Qeshqer arisidiki chushup otidighan jay digen menalarni hem bildurup kileleydighanliqida!..undaqta Mehmud Qeshqerini Artuch namigha tebir birishte xatalashqanmidur dep oylimay amalimiz yoq..wahalenki Artush Mehmud Qeshqeri yashighan zamandin xili ilgirimu mewjut yurtlirimizdindur!......bizni Artush..ariliqtiki chushup otidighan jay..istimaligha mejburlighan eqliy dewet del "Balasaghun bilen Qeshqerning yeqinlighi"dur!..halbuki yazma xatirilerge kore "Balasaghun bilen Sulughmu yeqin " jaylardin idi!...
undaqta Sullugh qedemiy shehrining orni nede?...Xenzuche tarixiy yazmilarda "Pentaoching" namidiki sheherning Sullugh qedimi shehrining orni ikenligi ilgiri surulmekte..emma menche bolghanda Sullugh qedemiy shehri hergizmu bugunki Pentaoching emestur!..buninggha delilim : Atush shehrining chaqmaq derya wadisida "Mor" Mora" "Murtum" namida buddah munari xarabiliki bar..men bu orunning tarixiy aqra korunushini ispatlap yurmeymen!...eng muhimu bu munarning Sultan Satuq Bughraxan yashighan dewrdinmu ilgirila mewjut iken'ligidin we bu munarning "Mor" , "Murtum ", "Mora" namining istimal menasidin "Sullugh" we "Balasaghun" namlirigha yip uchi izleymen , Qedimqi uyghur tilida Suni "Mor , Mur , " depmu atighanmiz!...Murtum , Mor , dimek del Su , Suyum..dimekliktur!..Murtum buddah munarisi bolsa del Ordu kend , Balasaghun , Sullugh qedimiy shehrini kelkun apitide weyran qilghan ashu balayi apetke Nezir-chiraq supisi ornida yasalghan ibadetxana bolushi mumkindur!..chunki kelkundin burunmu ashu jayni bar idi diyelmeymiz..egerde shundaq ihtimalliq bar diyilse eqilge sighmaydu..chunki sel apiti bu jaydin elwette otidu!...putun suruk sheherlerni eqitip ketken sel suyining Derya eqinigha jaylashqan Mora buddah munarini eqitip kitelmesliki mumkin emes!...undaqta "Mora" ning ashu kelkun bilen zich baghlinishi bar dep qaralsa...Mur ning Sullugh shehri bilen nime munasiwiti bar?...
Qedimqi tilimizda we bugunki tilimizda Su digen sozning Mur digen waryantii saqlan'ghandur..Muz digen soz bilen Mur digen soz xuddi Uyghur bilen Uyghuzdek..Oghuz , bilen Oghurdekla bir menbelik sozdur...Muz dimek yenila Mur dimektur..yeni Su dimektur!...halbuki Balasaghunning orni dep gumanda qarighan Saghun chaza digen jaydin Derya eqinini boylap mangsaq Shiker kolge barimiz...Shiker kol u teripi del Maralbishi-Barchuq diyaridur!..., Maral bishi , Aqsaq Maral , Barchuq digen bu jay namlirini Su sozi bilen baghlap istimal qilish tamamen mumkindur!...Maral bishi qandaqtur Bugha-maralning beshi emes belki " Mur el Bashi" durki-menasi " Sullugh Elining bashi..Sullugh elining Bashliqi " turudighan jaydur!...Bugunki Maralbishi nahiyeside bar bolghan 9 saray qedimiy shehri xarabisi bizge Sullugh qedemiy shehri heqqide uchur birelishi mukin emesmidur?..." Aqsaq Maral " namimu hem "Tokur Bugha-maral " menasini emes belki " Aq Sak Mur el - Aq Sak-Shimaliy Ong qol Honlarning Sullugh doliti " istimalini bireleydu!..Shuninggha mas halda "Barchuq" Namini hem " Burchuq-Murchoq- Su kop" jay..istimalida chushunush imkaniyiti bar!..melumki bugunki Turk tilida we qedimqi Uyghur-Turk tillirida "B" tawushi bilen "M" tawushi , "Z" tawushi bilen "R" tawushi , "Gh" tawushi bilen "Q" tawushi , "K" tawushi bilen "G" , "T" tawushi bilen "N" tawushi ortaq we shiwe perqliri sewebidin almashturulupmu qollunulghandur...Bugunki Turk tilida Suning tonglighan halitini Buz deydu..Buz del bizdiki Muzdur..Chuq-choq bolsa del bizdiki Jiq-kop sozlirining ozidur!..halbuki Barchuq-Burchuq ni Marchuq-Murchoq-Murjiq depmu atashqa mumkinchilik bardur!..Barchuqni sugha baghlap chushunushni ret qilghinimizdimu ..Mur El Bashi-Maral Bashi digen bu atalghuni Toqquz Saray Qedimiy sheher xarabisi we hazirqi Shiker kolge baghlinishliq halda chushensek..undaqta qedimqi Sullugh dolitining tarixiy orni we Balasaghun bilen Sighun samur-Saghun chaza..ning Ordukend-Qeshqer bilen bolghan jughrapiyelik jaylishish-baghlinishini munasiwetlirini qiyasen bileleymiz!........
Menche bolghanda Bugunki Mora xarabisi bilen Xan oy ning etrapi qedimqi Ordukend jaylashqan teweliktur...Mora xarabisining axiridiki Soghun chaza namidiki jay bolsa Balasaghun qedimqi shehrining ornidurki..Balsaghun shehrining axiridiraq Sullugh qedimiy shehri yaki Sullugh doliti bardur!...Toqquz saray emiliyette Sulugh elining Bashining qarargahi yaki Ordisidur!...Sulugh Elining orni Maralbashida qarar tapsa..dimek Balasaghun , Ordukendlermu tarixiy we milliy riyalliqqa uyghun halda ozining heqliq jayini tapqan bolidu!..Jusup Balasaghunimu Heqliq halda Yusup Xas Hajip namida oz yurtigha "qaytip kilidu! "....

( Bu heqte yenimu ichkirilep izlen'guchilerge az tola yip uchi bolsun uchunla yuqarqi his qilghanlirimni we tepekkurumdin kechkenlirini yizip qoydum...belkim waqit itibari we shara'it sewebidin yazmamda nurghun xataliq bolushi muqererliktur!..emma his qilghanlirim hergizmu ilmiyliktin yiraq..yaki millitim tarixi uchun ehmiyetsiz nersiler bolushi mumkin emes!...)

2004-yili 6-ayning 20-kuni Yekshenbe. Shehri Qaghaliq . T.T. Toghraq , Kulbe'iy Uyghuz .

_________________
Men soyermen ana zeminni ,
Zemin soyer yiltizlirimni .
Qum barxini qistap kelsimu ,
Komelmeydu basqan izimni!...

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=766

Miskin kariz dégen nam tughrisida

Pichan nahiyisining dalankariz yézidisi seyzi kariz kenitining sherqi shimaligha tughra kilidu.omumi uzunliqi 3500mitir .samut miskin dégenkishi qazdurghan iken ,shunga miskin kariz dep atalghan."miskin"u kishining leqimi bulup menisi ghérip,ajiz ,xeyalchan,qulilkide yoch dégen menide
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=794

Qorulchi karizi dégen nam tughrisida

qorulchi karizi dégen nam tughrisida


Pichan nahiyisining dighar yézisi yurmung kentining 2.5k .m gherbige turgha kilidu.umomi uzunliqi 1200métir.
bu kariz igisi lükchün wangining chuhapizetchiler etritide muhapizetchi bulghan iken.bu nam u kishining (jemetini)leqimi bulup qalghan hhem bu nam kariz nami bulghan.

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=795

Maxo kariz tughrisida


Pichan nahiye dighar yézisi tötkariz kenitining bir k.m shimaligha jaylashqan.omomiy uzunliqi 1480k .m .bu kariz eslide talip saqal dégen kishining karizi bulup "saqal karizi"dep atalghan .kopratsiyelishiish mezgilide kolliktipning maxosi(at éghili,dégen menide)mushu karizgha qurulghan bulghachqa eyni yillarning telibi bilen "maxokariz "dep atalghan.
"Maxokariz"___bu namda atilidighan bir nechche karizni uchrattim kiyin tuluqlaymen.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=796

Zirip kariz dégen nam tughrisida

Pichan nahiyisining tuyuq yézisining zirp kariz kentining turushluq urnigha jaylashqan.omomi uzunliqi 8500métir.
bu kariz 1622-yili zirip dégen kishi qazdurghan ,shu kishining nami bilen atalghan .Zirip kariz tarixi uzun karizlarning biri bulup hisaplinidu,epsoki süyi yéchinqi yillarda tamamen qurup ketken.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=797

Kariz chépishta yer asti meshgholati köp bolghachqa yorutush üchün quduq chiriqini ishlitidu.Kariz chiqining adette ,chigit,günjüt,kendir miyini yiqilghu qilidu.Piliki paxta ishilip on santidin yigirme santémétirghiche silinidu.Chong-kichikliki,sheklini resimdin körüng.






Qolumdiki bu quduq chiriqini buwamning buwisi)5- ejdat buwam,ejüm babam.Imin tursunning"urugh-tughqanlar atiliri"namliq maqalisigha asasen shundaq atidim(1870-we 1874-yilliri bizning karizni) hazir ata-anam hayat kechürwatqan karizni(mushu quduch chiriqida qazghan iken.Men jemetimizning bu tewerükini etiwarlap saqlawatimen.

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=910

uruq- tughqanlar atliri

aptori:Imin Tursun
menbe:"tarim ghunchiliri"jornili,2004 YIL8'9 san
kichik dostlar,siler ata jemet,ana jemet tughqanlarning namini tughghra atashni bilemsiler?bilmisenglar bilwilishinglar üchün ularning atilishini éytip bérey.
ejdadlirimiz nahayiti uzaq ötmüshtila uruq-jemetlirini ayrim-ayrimnamlar bilen atap periqlendügen.
qedimki wesiqe,kitap we xelq arisida kengrek istimal qilinidighan tughqanchiliq atlirini toplash we retlesh asasida ,uyghurlarning uruq-tughqan namlirini qéliplashturush zörüryiti tughuldi.
adette,"jemet'sözi "boy"ornida ishliritip,"ata jemet","ana jemet"dep ataymiz.eslide bu "ata buyan","ana buyan"déyilse ,uning tarixi yiltizini éniqlash we bir-birige baghlashqa uyghun kélidu."jemet"sözi jamaettin ixchamlan'ghan bulup,top menisini bildüridu."buyan"bir buyandain taralghanlar dégenni bildüridu.
ata buyan
7-ata_____aghun(ulugh ejdad)
6-ata_____qang bana
5-ata____ejum baba
4-ata____baba
3-ata____dada(buwa)
2-ata____ata(menning atisi)
1-ata____men yeni bala(ür-perzent)-ning atisi.
2-bala
3-newre
4-ewre
5-chewre
6-peynewre
7-kükünewre
ata terep tughqanlar
babagha-babaning aghisi_chong buwa.
babaghi-babaning inisi_kichik buwa.
dada-atining atisi,chong dada(ata-ughuz-qipchaq tilida dada déyilidu.)
dadagha-dadining aghisi_chong dada.
dadaghi-atining inisi_kichik dada.
dadaghana-dadining agha-inilirining xotunliri.
ata-özining tapqan atisi.
ataghi-atining aghisi_chong ata.
ataghi-atining inisi_kichik ata.
apagha,apaghi-atining acha -singilliri._hamma.
ür-perzent(ughul ür,qiz ür)
gha-aka,ini-uka____bir tughqan er qérindashlar.
acha-égiche(ayla,hede),singil____qizuka bir tughqan qérindashlar.
yengge-inigha nispeten aghining xotini.
newre(eslide ughul newre"turan",qiz newre"yégen"dep atalghan.)
newridash-turundaash-ikki tughqan.
ewre-newrining balisi.
ewridash-üch tughqan.
chewre-ewrining balisi.
chewridash-töt tughqan.
peynewre-chewrining balisi.
peynewridash-besh tughqan.
külüniewre-peynewrining balisi.
kükünewridash-alte tughqan.
ata buyandin tarqanlghan ata qayash,agha qayash,ini qayash,acha qayash,singil qayash,dep omumlashturulup éytilidu.
ana buyan

7-ana_____ögen moma
6-ana____ejum moma
5-ana_____boy muma
4-ana_____ulugh oma
3-ana _____moma
2-ana_____ana(menning anisi)
1-ana_____men,yeni bala(ür__perzent)ning
2-bala
3-newre
4-chewre
5-ewre
6-peynewre
7-kükünewre
ana terep tughqanlar

momagha---momisining aghisi
momaghi---mumisining inisi
ége moma---momisining achisi
iji moma---momisining singlisi
ana-öz anisi
anagha--anining aghisi______chong tagha.
anaghi-anining inisi____kichik tagha.
taghana-)tagha-ana)_____taghining xotunliri.
köküy-anining acha-singnglirining erliri.
chiqan-köküyning oghli.
soyan-köküyning qizi.
qiz

newridin kükünewrigiche.
ana boy newre,ana boy ewre,na boy chewre,ana boy peynewre,ana boy kükünewre.
kilin_ughulning xotuni.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=971

bir qisim haywanlarning atilishi we terjimisi
birqisim haywanörning atilishi heqqide
birqisim terjimanlar nemishqikin uyghlar tarixtin buyan turi buyiche ayrip keliwatqan bir qisim haywanlarning namini toghra terjime qilmaywatidu .bu tilwiziye terjimixhilikide korinerlik bulwatidu,dostlar ortaqlashaq.

1.at
erkigi:ayghir
chishshisi:baytal
balisi:alte ayliqtin kichik chaghda :taychaq.bir yildin ashsa :tay
pichiwetkini :axta
at topi:yilqa
bashqiche atilishi:tulpar,arghimaq,duldul
2.toge
erkigi:bughra
chishshisi:in'gan
pichiwetkini:atan
balisi:bir yilliqtin kichik waqtida botlaq.bir yildin ashsa :taylaq
toge topi:karwan(tizip adem terepidin yeteklense)
3.chushqa
erkigi:qawan
chishshisi:mikijin
balisi:küchük
4.qoy
erkigi:quchqar(pichiwetse érik)
chishshisi:saghliq
qéri quy:menko
balisi:üch ayliq bolghangha qeder quza.alte ay bulghanda quzichaq.bir yilliq bulghanda buylaq.
qoy topi:qoy padisi
5.kala
erkigi:buqa(pichiwetse:uy)
chishshisi:inek,siyér
balisi:yiligha tushmisa muzay.bir yildin ashsa erkek muzay "topaq(torpaq)',chishshi muzay"ghunajin(ghunijin)'déyilidu.
kala topi :pada

6.ochke

erkigi:téke
pichiwetkini :serke
chishshisi:ochke
balisi:ughlaq
bir yil ichide tughqan chishshi ughlaq:chiwish
qeni dostlar xata bolsa tughrilayli,kambulsa tuluqlayli!

Qoy balisi alte ayliq bolghanda paqlan (turpan tereplerde paxlan) déyilemdu qandaq?

http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=380

bu janwarlaning "teriti"nining namini bilemsiz?

bu janwarlaning "teriti"nining namini bilemsiz?

men ughlumgha kitab uqup bérish jeryanida balilar kitablirining köpide (asasen terjime qilin'ghanlirida)birqisim atalghularni jayida ishletmeywatqanliqini yene kilip ayrim -ayrim atalghularnimu bir xil umumi namda atap terjime qilwatqanliqini körüp ,achchiqim keldi. bulupmu biz uyghurlar haywanlarning türi,tipi,ularning yash alahidilikige qarap inchike türge ayrip kelgen.
bulupmu haywanlarning "teriti"ni birla xil atishi ménila emes balamnimu uygha saldi.bir küni kitap uqup bériwatsam:
-xata uqudung-?-dédi.men qiziqip soridim:
-némini?
-quyning puqi,dep uqudung.buwam ütkende karizgha barghanda "qumulaq"dégen.
-rast deysen,menmu bilimen.
-emise xata uquysen'ghu?
...
bu ughlum bilen ikkimizning söhpitidin bu atalghularni bu yerge yézish qararigha keldim.
1.quy, öchke,tushqan, tögilerning---qumulaq(qumbulaq)
2.at,kala,ishek,xichirlarning---tézek.
3.tuxo,ördek,ghazlarning---mayaq(birqisim déalikitlarda "puq"depmu ataydu.)
3.qushqach,paxtek,kepter...qatarliq qushlarning asasen---mayaq.
4.chashqan,küsötke,keslenchüklerning---mayaq.
5.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=540

"nahiye derijilik we muawin nahiye derijilik "atalghusi heqqide

axsham téliwizordin "...nahiye derijilik we muawin nahiye derijilik kadirlargha yighin ichildi."dégen xewerni anglap qaldim.men bu "nahiye derijilik we muawin nahiye derijilik" (县及,副县及)dégen atalghu heqqide uylinip qaldim.bu atalghu nahiyeningmu derijisi bulamdu,téxi muawini ,dégen oygha quyudu.eslide buni miningche "hakim derijilik ,muawin hakim derijilik"dep asa mentiqighe uyghun bulatti.bu atalghuni yenebashqa emellernimu bu usulda "bashqarma derijilik,muawin bashqarma derijilik..."dep ishlitidiken.bu yerdiki derije karidlarning emel derijisi,shunga bu atalghuni tughra ishlitishimiz kérek.
démek,"nahiye derijikik"ni "hakim derijilik"dep,"muawin nahiye derijilik"ni "muawin hakim derijilik"dep,atisaq.buningdin bashqa"muawin bashqarma derijikik,muawin nazaret derijilik ..."nimu yuqarqi usul bilen tughra atisaq.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=536

Zakun
Pat-patla kishilerning aghzidin:
"Taza bir li uqmaydighan ademken mawu"
"Oylap baqe~ Buning ishing dawlisi barmu yoq??"
................
digendek ibarilerni anglap turimiz. Bu yerdiki 理, 道理 atalghusigha qaysi zamanlarda kuenup qalduqkin eniq bilmeymen...
Bu suezni gezit - jornallardimu dawli dep eliwergenlikinimu kuerup turattuq. "li uqmaydighan" ni "yolsiz" dep, "daoli" ni "qanuniyet" ... digendek suezler bilen izahlap kelduq.
Bugun bir kitapni kuerup olturup, uningdiki munu qurlar ustide toxtilip qaldim:
Neqil:
Ma'arip ademge yashashni, qandaq yashashni uegitelishi kirek.Biz bu zakunni uelchem qilip turup, awwal dehqanlarning turmushi we emeliy ehtiyajigha, andin oqughuchilargha uegitiliwatqan bilimlerge qaritip, andin kuergen, hes qilghanlirimiz heqqide insap bilen oylinip xulase chiqarsaqla, mesilining qeyerdilikini bayqishimiz teske chushnmeydu.
__ Abduqadir. Jalalidin. "Medeniyet we mewjudliqimiz" 228-bet

Bu yerdiki zakun suezini "qa'ide","qanuniyet","prinsip" dep izahlisaq bolidu, Jalalidin ependimu meningche shu menide ishletken. Mushu boyiche bolghanda, "Biz berip uning bilen zakunliship kelili~!" digen jumlidiki "zakunlishish" digen suez esli "Dawlilishish" ning uyghurchisi emesmu? Mushundaq ishletsek tamamen boludighu?
Emdi yuquridiki ikki jumlige "zakun"ni ishlitip kuereyli:
"Taza bir zakun uqmaydighan ademken mawu~!"
"Oylap baqe~ Buning ishning zakuni barmu yoq?
....
Qizziq yeri "zakunlishish" desila, kishilerge "urushush","talishish" digendek menalarni beridu. Emeliyette bolsa zakunlishish digenlik arida ixtilap bolghan mesililerni hel qilish, ghezini ghaz, uerdikini uerdek qiliwetish digen gep. Bu xuddiy "petiwa" digen gepning esli menisi uezgirip hazirqidek "quruq gep","Aqmas ispat".... digendek menalarni berip qoyghinidekla ish emesmu?
Oylap baqsaq etrapimizda suezler jiqken. Gep bizning bayqishimizda iken...

Men bugun "Zakun" suezi Rus tilidiki "Zakon" digen suezdin kelgenlikini anglidim... esli menisi qanun iken... Biz dewatqan zakunlishish=> dawalishish digen gepken..... ufff...

qazaqlar qanunni "zang"deydu.

meningce bolsa "li" digenning ornigha Gherez disek,""dao li" digenning ornigha "Qanuniyet,Asas," digen sozlerni ishletsek muwapiqraqmikin? siz digendek "zakun" digen soz mening bilishimcimu roscidiki "qanun" digen soz dep qaraymen.
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=498

"qischaq"we "qisez"heqqide

bezide adem birer nersini oylap oltarsimu shu nerse isige kelmeydiken.yene bezide tasadipi yéngi uqumlar kishining yadigha kilip qalidiken.
ughulum ikkimiz aditimiz buyiche uyun uynap öylerni bomba chüshkendek qilwitimiz.ughulum hili u öyge chiqshaq hili bu öyge chiqip hardi bolghay "qursuqum achti"dep nan yigili turdi.men:
-badamni chiqip yigin,-dep ishim bilen benit boldum.
-badamni qisidighan,chaqidighan nersini tapalmidim.nege quydung!
-néme?
-badam,yangiaqni qisidighan-chaqidighan,qischaqchu?
men derhal qulumdiki ishni quyup balam bilen "qischaq"ning yéngi söz ikenlikni uninggha chüshendürdüm.yette yashtin ashqan ughulum süyünüp ketti.biz ikkiniz chay ichkech yene "qis","chaq"qa munasiwetlik sözlerni oyliduq.adette bu nerse nurghun aililerde bar.biz adette"badam chaqquch","yangaq chaqquch"...dégendek ataymiz."qischaq"ulargha qarighanda hem yighinchaq hem bir anglisila menisini bilgili bolidighan uqum emesmu?men yene oylandim.qulumgha "samsaq ezgüch"ni ilip turup qaldim.toghra buni"qisez"dések bolmamdu,dédim.yene uylandim.kochilarda "anar siqip anar süyi"chiqiridighanlarning uskisini uylidim.unimu"qisez"dések bolmidimu.ambur qisidu,kisidu uni"qiskes"dések,tokchilar ishlitidighan amüurning yenebir türi"qisidu,térisini soyidu"uni "qissoy"dések(qis+chaq,qis+ez,qis+soy,qis+kes...)...men yene oylandim.turmushushimizda bundaq biz nam quyalmighan atalghular köpken emesmu.men"qischaq","qisez"déyishni oylap omomlashtursaq bolmandu?dégen meqsette bu yerge yazdim. gerche bu söz teleppozda "qizbala"dégen menidiki"qizchaq"qa yiqin teleppuz qilinsimu yenila menisi iniq.bu méning shexsi köz qarishim.undaqta buning yasilish yollirini tehlil qilip baqayli.
bu atalghu birkken sözdur.undaqta birikken söz dégen néme?
ikki yaki uningdin artuq sözning béqinish-béqindurush yaki ige -xewer munasiwitide birikishidin hasil bolup,tawush we mene jehette ayrilmas bir gewde bulup ketken sözler birikken söz déyilidu.
undaqta birikken sözlerning yasilish shekli qandaq buludu?
1.isim +isim
mesilen:say+bagh,ay+nur,qara+may......
2.süpet+isim
mesilen:qizil+su,kök+kepter,sériq +buya...
3.san+sim
mesilen:besh+tam,besh+ériq,üch+üsteng...
4.isim+pél
mesilen:yingne+asqu,orun+basti,iz+bas...
5.pél+pél
mesilen:qis+chaq,qis+ez...
..
keng tordashlarning bu heqte oyliship körishini ,qimmetlik pikir teleplerni bérishini ümüt qilimen.[/b]
http://www.bizuyghur.com/erkin/viewtopic.php?t=993