PDA

View Full Version : Yawropaliqlarning neziridiki Uyghur jemiyiti(5)...Untulghan, Dunya teripidin tashliwetilgen millet.



Miras
19-10-04, 01:11
Uyhgur jemiyitining yeqinqi zamandiki behtsizkechurmishi we sansizlighan riyazatliri ularni ozlirining ichki meniwi entergiysidin mehrum qelipla qalamsatin, belki yene dunya bilen bolghan ariliqnimu yiraqlashturiwetkenidi. Shunglashqa, ottura asiya ekspeditsiye qizghinliqi koturulip, yawropaliq tewekkulchiler bu yerge kelishke bashlighan ashu dewrlerde Uyghurlar oz tarixidiki eng gheplet halette turwatatti. Nurghun ejnebiylar bu yerge kelishi bilen goya goya ozlirini zulmetlik ottura esirge berip qalghandek hes qilghanidi. Shundaq, bu yerde zamaniwi turmush esleheliri yoq idi, mashinlashqa nqatnash qorallirimu yoq idi, putkul milletni terbiyleydighan muarip sestimisi we medeniy keypiyat teximu yoq idi! Bu yerde peqet ayighi besiqmaydighan jidel-yeghiliqlar, oqup tugutelmeydighan towe-istiqparlar, dewr ozgersimu qelipi ozgermeydighan ijtimaiy ramkilar, ademni heyrette qaldurdighan nadanliqlar hokum surmekte idi.....
Mana mushundaq bir dewrde, oyghaq yawropa bilen gheplette qalghan Uyghur jemiyitining deslepki dialogi bashlandi.
Bir top ejnebiy tewekkulchiler oz tarixi we milliy medinyet miraslirigha nispeten qilchimu heqdarliq tuyghusi bolmighan, hazirqi zaman eghi we riqabet iqtidaridin mehrum qalghan , oz etirapidiki muhitqa passip masliship yashaydighan bu chechilangghu bu milletni sirittin kuzitishke kirishti....
1887-yili diyarimizda tekshurush elip barghan En’giliyilik Yangxaz bend Yerkenttiki Uyghur jemiyiti heqqide mundaq dep yazghanidi: “Yerkent mening bu qetimqi Shinjanggha qilghan sepirimdiki rng axirqi bazar, shundaqla men eng inchke tekshurush elip barghan jaylardin biri. Shunga, men bu jay heqqide korgen-anglighanlirimning hemmisni yezip chiqtim....Bu dewrdiki yerlik ahaliler oz-ozini teminleydighan tebiy igilikke tayinip, bir xil tinch we toxtam sudek ozgermes turmush kechuridiken. Qatmuqat taghlarning qorshawidin shekillen’gen tebiiy jughrapiylik tosaq ularni siritqi dunyadin kelidighan rehimsiz riqabettin chetke qalduruptu. Singgen nenigha shukri qilip yashaydighan turmush usuli ularni hemme nersige biperwaliq bilen qaraydighan, weziyettiki ozgurushlerning tesirige unchilik uchrap ketmeydighan qilip qoyuptu. Gerche bu yerde nurghun yeghiliqlar, inqilaplar yuz berip tursimu, emma bu ishlarning mutleq kopchiliki sirittin kelguchilerning oyuni hisaplinatti. Bu hokumranning ornigha yene birsi olturush, sulaliler almishish degenler bilen yerlik ahalining unchilik kari yoq idi. Bu ozgurushlerning hemmisige ular perwasizlarche inkas qayturatti. Buningdin herqandaq adem tebiiy halda mundaq xulasse chiqiralaydu: mundaq millet riqaberke berdashliq brelmeydu, ular yerge baghlan’gha nushshaq dehqan yaki yiraqni molcherliyelmeydighan elim-setimlar xalas. Yer terish we ushshaq iptidfaiy tijarettin bashqa , ulardin chong ishlarni kutkili bolmaydu. Ular kichikkine bir dunyagha qamalghan. Siritqi ellerdiki ozgurushlerni chushenmeydu, qashshaq, hayati kuchi yoq. Ular peqet bu yerdiki tar muhitqa passip halda masliship, oz rozoharini oz yeridin alsila kupaye. Qandaqla bolmisun, kuning seriqini korush ularning ularning turmush mizani, herqandaq bir weqe ularni chochutelmeydu, ularni segitelmeydu….”
Alberit Wun Lekokomu mundaq dep yazidu: “Bu yerde muarip uqumi intayin sus, eger bar diyilse hejilep oqush we yezish bilenla cheklinidu,xalas. Lekin, hemme kishi degudek bir qisim hisaplash bilimlirini bilidu. Putkul Uyghurlar rayunida birermu basmixana we yaki metbee esliheliri yoq. Emilyette ularning kallisi intayin otkur bolop, egerde ulargha yaxshi bolghan terbiylesh pursiti yaritip berilse, choqum netije yaritalaydu. Bu milletning tedriji zeipliship ketishining sewebi dep bu yerning hemmila yeride uchqatqili bolidighan we jemiyetning herqaysi qatlamlirigha sengip ketken qashshaqliq, chushkinlik hemde aldamchiliqtur…”
Lekok yene Turpandiki ahalilerni eslep mundaq dep yazidu: “Biz Turpan’gha kelip bir mezgil otkendin keyin, bu yerdiki yurt kattiliri bizni daim yoqlap turdi. Bir kuni biz chushken oyge Qazi , Axun we birqanche yurt motiberliri keldi. Biz ularni hormet-ehtiram bilen kutiwalduq. Bir az waqit otkendin keyin ular gep teshti:
__Teqsir, ikkiliri yiraq ellerdin bizning yurtimizgha musapir bolushup kelishipla, shunga bu yurtta mundaq boytaqq peti yurushsile qamlashmas. Eng yaxshisi, oy-uchaqliri bolop, bashlirini ongshiwelishsila, biz mushu wejidin kelduq.
__biz aliqachan toy qilip bolghan, ailimiz bar,_deduq heyranliq ichide.
__unisi bizge melum, ependim. Biraq, ikkilirining mezlumliri bu yerdin nahayiti yiraqta qaldi. Er kishi seperge chiqip uch aydin keyin xutunsiz yurse sherietke xilap bolidu, bizning yurtimizningmu xatirjemliki buzulidu. Shunga, bu yerde qaytanikaylanmaqliri berheqdur. Eger xalisila qazi ghujam bilen axunumning qizlirini emirlirige elishsila,-deyishti ular saqallirini siliship.
Bu geplerni anglap biz nahayti ongaysi halda qanduq hemde neme diyishimizni bilmey qalduq. Yurt katilirining bu teklibini qandaq qilip ularning konglini aghritmighan halda ret qilghili bolar-he?!
Men aldi bilen ulargha teshekkurumni bildurdim, andin mundaq dedim:
__Hormetlik aqsaqallar, silermu bilisiler, bu yerde hokumetning amballiri bar. Ular her heptide bir qetim bizning dolitimizning Beijingda turushluq bash elchisige bizning bu yerdiki ehwalimizni melum qilip turudu. Bash elchi bolsa bizning ehwalimizni Berlindiki Germaniye padishahigha yetkuzidu. Bizning dolitimizning qanunida bir erkekning peqet birla xutun elishi belgilen’gen. Nawada Germaniye padishahi bizning bu yerde yene xutun elip, oy-uchaqliq bolghunimizni anglap qalsa, siler dep beqinglar, bizni qandaq jazagha tartishi mumkin?…
__Yaq bilmeymiz, teqsir!-deyishti ular saqallirini yene bir qetim silap.
__Emise, men dep berey, herbirimizni yoghan kaltek bilen 25 qetim uridu!
Ular gepimizni anglap, bizning dolitimizning atalmish (jaza) sidin chochup ketishti we nahayiti epsuslan’ghanliqini bildurup ketishti.”
Gunnar Yarung ozining 1929-yili 9-ayda Qeshqerdiki orda mazirini ziyaret qilghan chaghdiki kechurmishlirini eslep mundaq yazidu: “…Biz mepige olturup Dushenbe degen kichik bazargha kelduq. Andin bazarni piyade aylanduq. Kishiler bizdin qattiq hetran bolushti. Ilgiri bir kimning Ferangis (fereng, yeni yawropaliq) ni korgenliki hechkimning eside qalmaptu. Bir top kishiler arqimizdin ergiship denggiche bardi. Ular dengge kirgendin keyin, toxtap bizning yurush-turushlirimizni kozutushke bashlidi. Biz ikkinchi kuni Achchiq degen jaygha yetip barduq. Bu yerdiki ahalilermu Dushenbidikige oxshash bizni korgili dengge yighildi. Biz ulardin burun yawropaliqlarni korgen-kormigenlikini sorisaq:
__Kichikimde bir perengni korgenidim, -dep jawap berdi ulardin bireylen. Men oqughan kitabimgha asasen, ashu yawropaliqni En’giliye arxiologi Awrel sityin bolsa kerek dep oylidim. Texminen buningdin 25 yil burun u bu yerge kelgenidi….”
Mana bu ejnebiy tewekkulchilerning qelimi astidiki oz dewrdiki Uyghur jemiyitining riyaliqi idi. Ular dunyani chushenmeytti, dunya heqqidiki yengi uchurlardin bixewer idi. Cheklik bostanliqlardiki cheklik yerlerge baghlinip, ewladmu-ewlad ozgermeydighan turmush muhiti ichide yashap kelgenidi. Shunglashqa, kopligen yawropaliqlar ularni bashqilar teripidin untulghan, dunya teripidin tashliwetilgenmillet, dep bilgenidi.
Eskertish: Miras jornili 2002-yillliq 2-sanidin elindi. Dawami bar.


Mubada ozimizning ata-bowilirimizning qedimqi ehwalliridin azraq chushenchige erishey dep qarisingiz, bu maqalini oqup qoysingiz bolidu.


http://bbs2.xilubbs.com/cgi-bin/bbs/view?forum=yulduzlar&message=933

Durus
19-10-04, 20:19
yahshi makala iken. rehmet