PDA

View Full Version : ULY we Tarihi Purset



Atawulla
01-05-05, 13:48
ULY we Tarihi Purset


Atawulla




Yeqinda Turkilog Dr. Kahar Barat “Uyghur Internet Yeziqi” timidiki köp qisimliq maqalisini elan qildi we qiliwatidu. Men buning 1-, we 2- qismini tepsili körüpchiqtim hem buning ichidiki besi idiyelerge bolghan piker we köz qarashlirimni oturgha qoyushni oylidim.

Aldi bilen, men Dr. Kahar Barat efendining Türkilogiye, Uyghur Tarih we Tilshunaschiliq pen sahalerdiki tetqiqat we chongqur ilmi bilimlirige hörmitimni bildürimen. Men gerche bu sahade bolmisammu, emma, Uyghur ali maarip sepida 11 yil tebi’i pen bilen shughunlan’ghan, Amerikigha kelgendin kiyinmu asasen pen tehnika bilen munasiwetlik oqush we ishlar bilen shughunlinip keliwatqan, hem bulturdin bashlap Stanford Uniwersitetida Uyghurche deris berish jeryanida Uyghur Kona we ULY yeziq toghrisida, bolupmu otkenki 3 yil ichide Uyghur latin yeziqi arqiliq pen we tehnika sahelerde qandaq paydiliq ishlarni qilish kerek digen timida kop izdengen bir addi Uyghur ziyali supitide bu maqalini yeziwatimen, eger közqarash we idiyelirimde yetersizlik, yaki hataliq bolsa semimi we ilmi halda tuzitish we tengqid piker berishinglarni ümüt qilimen.

Men 31-Martta, “ULY ni Qet’i Birlikke Keltureyli” digen 2 qisimliq maqalini yezip, aldi bilen biz chet’ellerdiki Uyghurlarning ishlitiwatqan “Chuwalchaq Latin Yeziqlirini” birlikke kelturushdiki pikir we teklibimni oturgha qoyghan idim. Yeqinqi ikki üch heptidin buyan bu toghurluqmu qizghin munaziriler boliwatidu, bolupmu Optik-Fizika Alimi, Ali Enginer, Dr. Erkin Sidick bu heqde helikop maqllarni yazdi. Hazir bolsa men ozemning ULY bilen hel qilishqa bolidighan bezi mesillerni otturgha qoymaqchi boliwatimen, chunki, bu mesillerni otuurgha hem qoyidighan peytmu kelgendek qilidu.

Hemmimizge ayanki, 290 million nopusqa ige Amerika 6 milliyart noposdin kop bolghan dunya ihtizadining zor bir qismini yaritidu. Yuqiri Pen we Tehnikasidin yaritilghan ihtizadi bayliqmu uning chong bir qismini igenleydu. En’glische tilida yezilghan programlar bilen tuzulgen Yumshaq Detal Mewsulatliri dunya bazirini manapoliye qildi disek hata bolmaydu. Amerikidin bashqa, yumshaq detallardimu dunyaning ilghar sewiyeside turidighan milletler mesilen, En’giliye, Yaponiye, Israliye, Yindiistan, Finlandiye, Germaniye we bashqa tereqi tapqan ellermu, Englische tilida yumshaq detallirini ishlep chiqiridu. Yindistanni alsaq uning asasi maaripi En’glische bolghachqa bular bu sahade shiddep bilen tereqi qiliwatqan dunyada yumshaq detal tehnika mewsulatliri we enginerlerni yetish turup chiqiridighan bir baza bolup qaldi, hem bu sanahetdin yaritilghan ihtizadi kirim dowlet ihtisadini yeqinqi 10 yil ichide yuksek derijige koterdi.

Likin, hihtayning bu sanaettiki ehwalini alsaq, bir tereptin eytqanda ularni peqet teleylik diyishkila bolidu. Chunki Hihtayning bazirini, Bill Gate Microsoft Meshghulat Systemliri (MS Windows Operating Systems), we munasiwetlik mewsulatlirini tetqiq qilish, tereqi qildurush, hem ularni Amerika baziridila emes belki putun dunyagha omumlashturushdiki bazar strategiyesining asasi orunigha qoyghanliqidin boldi. Dimek, Bill Gate heli burunla millionlighan mebleqlerni selip, Hihtaygha ohshash baziri chong dowlet yaki setiwilish qudiriti zor, Ihtizadi kuchluk milletlerning bazirini igenlesh uchun ishlirini bashlap, gerche bezi milletlerning yeziqliri, Kompyuter yumshaq detallarni berpa qilishta nahite qiyin bolghan bolsimu hech ikkilenmey bu tillarni tetqiq qilidighan alim we enginerlarni ishletti we nurghun ihtizadi mebleq salghan idi. Mesilen, Hihtayche, Yaponche, Erepche, Hebro bolupmu Grische (Yonan) tilardiki “MS Windows Operating System” larni shu arqiliq ishlep bu bazarlni tezdin igenlidi.

Gerche hihtaylamu 80-yilining bashliridin tartipla minglighan tetqiqat we tehnika kuchlirini we mebleqlirini serip qilip ozining Kompyuter Meshghulat Systemisini ishlepchiqirishqa tirishqan bolsimu likin emelge ashuralmidi, bu yerdiki eng mohim mesile Til we Yeziq mesilisi idi. Likin ularning hazir yumshaq detallrda birqeder ilghar we omumlashqan bolghini ularning Til we Yeziqidin emas, belki, Bill Gatening kozligen bipayan baziridin koriwalghili boldi. (Hihtaylar hazir Linix ning “Ochuq Kode”, yeni, “Open Code” arqiliq, ozining “Meshghulat Systemisi” ni ishlewatidu, likin tehi bazargha salghini yoq).

Emdi, Uyghurlargha kelsek, gerche, bizning minglighan Komputer yumshaq detal tetqiqatchilirimiz, enginerlirimiz (meyli weten ichi yaki sirtide bolsun), we uninggha serip qilidighan millionlighan dollarlirimiz hazirche bolmisimu, emma, Uyghur ziyaliler Latin Yeziqimizning bu jehette nahayite zor alahidiligi, yushurun we qudiret kuchi hem shundaqla parlaq istiqpali barliqigha ishinip keldi. UKY ning layesimu del mushundaq bir tarihi sharahitide otturgha qoyulghan dep oylaymen, yeni, Uyghur Kompyuter Mutihassisler we Tilshunaslar, bolupmu chet memliketlerni korgen, oqughan Uyghur yash ziyaliler ichide jiddi munazirler yeni bir qetim otturgha chiqishi, emma, bu qetim hokumet teripidin mejburlash emes, belki, mesuliyetjanlighi bolghan Tebi’i penchiler we tilshunaslar teripidin bashlandi we ilmi muakimiler kündilik munderijige qoyuldi.

Shu nerse bizge ayanki, gerche bizning mukemmel, birlikdiki, guzel we Dr. Kahar Barat ependi eytqandek “Chempion” yeziqimiz - “Uyghur Kona Yeziqimiz” bolghini bilen, bu yeziq uchqandek tereqi qiliwatqan pen tehnika, bolupmu, Kompyuter ilmi we Internet we uchur tehnikisigha zadi egiship bolalmidi, bu mesile 90-yillarning oturliridin bashlap tehimu roshenlishishge bashlanghan idi, bu bir riyalliq. Likin, ULY ni Kona yeziqimizning, yeni UEY ning “Ong Qol Weziri” qilip, uning bilen paralil ishlitish bizning hazirqi milli menpetimizge tamamen uyghun dep oylaymen.

Emma, shundaq eytishqa boludiki, ULY peqqet Uyghurlarning yeziq we hetdat ishlirini bir terep qilish we Web betlirini yasashta qulayliq bolupla qalmastin, belki, uning bilen nurghun ishlarni qilghili bolidighan bir qudiretlik yeziq. Eger biz bu pursetni ching tutup ish qilsaq nahite qisqa waqit ichide biz yumshaq detal saheside bir yuksek sewiyege yeteleymiz, ishimiz herzaman Hihtayning nersilirini terjimeqilish bilen otush emes, belki ulardin eng bolmighanda 5 yil aldida mangalaymiz, hem wetenni otur asiyediki bashqa Turki qerindash milletlerge Yumshaq detal export qilidighan bir baza qilishqa tamamen bolidu, emma bu ishni weten ichi we sirtidiki millet perwer pentehnika hadimler, tilshunaslar we tetqiqaychilar, ilghar sodigerler qanche tiz ortaq bir pikirge kelse, hem bir nishanni boylap mangsa, yeni ozimizning eng ali mempetini birinji orungha qoyghan asasda ish tutsaq, bu ishe shunche yahshi bolidu we tez emelge ashidu. Eger, hemmimiz ozimizning bülgen senimimizni dessep yürsek, ziyan bashqa kishlerge emes, belki ezimizge, yeni Uyghur millitige bolidu. Biz tahirdin achiq sawaq elishimiz lazim.

Emma, qilidighan bu ishlar ustidin tetqiqat elip berish we izdinish yiraqni köreleydighan stratigiyelik talant bolghan Uyghur ziyaliler, tebi’i pen alimliri we bashqa penlerdiki ziyalilerning birlikte elip berishni telep qilidighan bir ish we qilishqa tegishlik burichi dep oylaymen. Zamanning ehtiyajimu bizni shu qistaqqa ekiliwatidu. Shunga, biz bu ishta ewlatlirimizgha biz qilishqa tegishlik ishlarnimu tashlap berish emes, belki ulargha nime pen we tehnika miras qaldurimiz digen sualgha jawap tepish we kelgüsige plan tüzüshimiz lazim eliwette.

2005- Yil 30-April

Buning dawami bar

Dilmurat Barat
01-05-05, 16:05
Hörmetlik Atawulla ependim:
ULY toghurluq ötkende yazghan maqalingizni we buda yéziwatqan maqalingizni tepsili uqup chiqtim, sizning ULY toghurluq chungqur izdinip, xelqimizni qayil qilghidek ispatlar bilen yazghan we yéziwatqan maqalingiz ULYning tézdin xelqimiz arisida omumlishishigha bir ilmiy asas sélishta kam bolsa bolmaydighan közqarash ikenligi hemmeylenge ayan bolmaqta, sizge ohshash ULYni omumlashturush toghrisida yéqindin beri Erkin Sidiq ependimning teshebusigha awaz qoshup Tildil, ULY,UKY, Mushtiri,Yashisun Birlik namliridiki ependim/hanilarning yoquri süpetlik maqaliliri bu meydanda keyni-keynidin ilan qilinip ULYni omomlashturushta yéngi bir weziyet shekillenmekte,men bundaq weziyetning shekillinishini uzundin béri kutiwatattim, mana emdi ULYning birikishide chong bir qédem tashliwatimiz. Bu toghurluq xelqimizdin chiqqan ataghliq tarihshunas Qahar Barat ependimmu öz pikirini bérip ilmi maqala yéziwatidu, menmu Qahar Barat ependimning yazghanlirigha öz pikirimni bérey digen idim biraq yéziwatqan maqalisining ahirini saqlashni layiq kördim.
Atawulla ependim pikiringizning dawamini kütüp:

Hörmet bilen Canadadin:

Dilmurat Barat

Mushtiri
01-05-05, 20:31
Hörmetlik Atawullah ependim!

Dilmurat Barat ependim tilgha élip ötkinidek, intayin halqiliq bir mesilini otturigha qoyupsiz. Derweqe 4-5 yilning aldida wetende bashlighan bes-munazirining (ULY ni omumlashturush heqqidiki) chet'eldiki milletperwer zatlirimiz we wetensöyer ziyalilirimiz shundaqla her sahediki tetqiqatchi alimlirimiz teripidin otturigha qoyulushi kishini intayin xushal qilsa, buning bunchilik kéchikip qélishi kishini qattiq azablaydu. Qandaqla bolmisun Erkin Sidick ependimning mushundaq achquchluq bir peytte ULY ni omumlashturush üchün dadil qedem tashlishi we sizning buni tekitlishingiz til bilen teswirligüsiz derijidiki xushallinarliq bir ish.
Meqsedke kelsek, sizning bu pikringiznimu xuddi Erkin Sidick ependimning teshebbusini qollighandek qizghin qollaymen hemde ULY ning burunraq omumlishishi üchün küchümning yétishiche tirishimen.
Sizning burunqi maqaliliringiznimu intayin söyüp oqughantim. Bunimu hem chongqur ishtiyaq bilen oqudum. Bu maqalini oqughandin kéyin goya ULY ni omumlashturush pütünley emelge éship, ümid uchqunliri chaqnap, tengdashsiz gelibe sadaliri yangrawatqandek, pütün Uyghurlargha bext qushi külümsirep béqiwatqandek güzel we qaynaq his –tuyghulargha chömüp kettim.
Axirda, dunya mediniyitige zor töhpilerni qoshup öchmes iz qaldurup ketken ejdadlirimizgha warisliq qilip, Uyghur millitining yéngidin qed kötürüp zeper qochushi üchün mana mushundaq yaxshi eserlerni köplep yézip turushingizgha (bu barliq wetenperwer zatlarni öz ichige alidu, elwette), shuningdek Uyghurlar üchün pütün küchini serip qilip jan pidaliq bilen xizmet qiliwatqan pütkül Uyghur ziyaliliri, alimliri, tetqiqatchiliri we her sahediki mutexessislirining nishanigha burunraq yétishige tilekdashliq bildürüp:

Ali éhtiram bilen,

Mushtiri