Hergiz Oqup qalmang!
27-04-05, 06:13
ULY ning Tarixiy Tereqqiyati (1)
Bu maqalini hergiz oqup qalmang! Chünki bek uzun hem köp nersilerni bilip qélishingiz mumkin.
http://www.uyghurscholars.org/Bio/ULY.htm tor bétidin élindi.
Uyghur Yeziqi Heqqide
Eslidiki menbesige berish uchun, bu yerni cheking
( http://www.misran.cn/modules.php?name=NukeWrap&page=uyghurlar/til_yeziq/index.htm)
(1)
Hazirgha qeder élip bérilghan tetqiqat netijiliri Uyghurlarning yéziq tarixining ikki ming yillar etrapida ikenlikini ispatlap turghan bolsimu, lékin mushu uzaq tarixiy jeryanda qollinilghan yéziqlar we yéziq islahatliri heqqide parche - parche maqaliler (1) élan qilin'ghandin bashqa, Uyghur yéziq tarixi heqqide héchbolmighanda melum bir yéziq dewri heqqide mukemmel birer emgek meydan'gha kelmidi. ((1) Bu yerde Qurban Weli qatarliq bir qisim tetqiqatchilirimizning mushu sahediki emgekliri közde tutulidu.)
Wéy Süyyi xanim bilen Abduréshit Sabit ependi bu jehette téxiche qolgha élinmighan témilar ichidiki hazirqi zaman Uyghur yéziq tereqqiyati heqqide izdendi. Wéy Süyyi xanim "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" namliq bu emgikini Italiyide chiqidighan "Merkiziy asiya jurnili" (Central Asiatic Journal) (In'glizche) ning 1993 - yilliq 3 -, 4 - sani (Omumiy 37 - san) da élan qildi. Bu maqalide Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin buyanqi Uyghur yéziqi heqqidiki islahatlar keltürüp chiqarghan ijabiy, selbiy tesirler bayan qilin'ghan.
Abduréshit Sabit ependi "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat ehwali" namliq bu maqalisini "Shinjang tezkirisi" jurnilining 1994 - yilliq 3 - sanida élan qildi. Maqalide 1949 - yilidin buyanqi Uyghur yéziq tereqqiyati heqqide ünümlük pikirler bayan qilin'ghan. Lékin yuqiriqi maqalilerde azadliqtin buyanqi yéziq islahatliri heqqide pikirler éytilmighan. Hazirqi zaman Uyghur yéziqi heqqide söz qilish üchün bizningche choqum gepni eng bolmighanda mushu esirning béshidin bashlashqa toghra kélidu.
Biz bu maqalimizde 20 - esirdin buyan, bolupmu erep élipbesi asasidiki chaghatay Uyghur yéziqidin hazirqi zaman Uyghur yéziqigha ötüsh jeryanidin 1984 - yilidiki imla qa'idisi békitilgen'ge qeder bolghan bir pütün tarixiy dewrdiki Uyghur yéziqining omumiy ehwali, shundaqla yéqinqi oy yil (1984 - Yildin 1994 - yilighiche) ichide yéziq islahati heqqide otturigha chiqqan bezi mesililer heqqidiki köz qarishimizni otturigha qoyup ötimiz. (2) 20 - Esirgiche bolghan ariliqta Uyghurlar herxil ijtima'iy, tarixiy, siyasiy sewebler tüpeyli her xil sistémidiki yéziqlarni qollanidi. Ularning ichide bir qeder uzun hem ünümlük, omumyüzlük qollan'ghanliridin soghdi yéziqi, orxon - yénsey yéziqi, qedimki Uyghur yéziqi, erep yéziqi, erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi (Sowét Uyghurliri arisida 1947 - yilidin ta hazirghiche qolliniliwatidu. Shinjang Uyghurliri arisida 1956 - 1958 - yilighiche sinaq teriqiside yolgha qoyulghan), Latin élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi (Aptonom rayonimizda 1960 - yildin 1964 - yilighiche sinaq qilinip 1965 - yili 4 - aydin 1982 - yilining axirighiche omumyüzlük qollinilghan), hazirqi zaman Uyghur yéziqlar ichidiki üch asasliq yéziq heqqide qisqiche toxtilip ötimiz:
8 - Esirde Uyghurlar fonétika, boghum birliship ketken orxun - yénsey (Türk - ronik) yéziqini ishletken. 9 - Esirning otturlirida Uyghurlarning gherbke köchüshige egiship bu yéziq asta - asta ishlitishtin qépqalghan. Turpan quju Uyghur xanliqi teweside soghdi yéziqi asasida ishlen'gen qedimki Uyghur yéziqi taki 15 -, 16 - esirlergiche, köp qisim Uyghurlar islam dinigha köchken waqitqiche ishlitilgen. Shinjangning gherbiy - jenubiy qismida bashqiche özgirish yüz bergen. U jaylardiki türkiy tilida sözleshküchi xelqler ottura sherq islam medeniyitining sherqqe sürülüshi netijiside islam dinigha kirgen. Qeshqer sherqtiki islam medeniyitining eng meshhur merkizige aylandi. Buning tesiride bu yerdiki xelqlerning ijtima'iy munasiwet, qanun, sen'et hayatida özgirish boldi. Jümlidin ereb élipbesi bu rayonda omumlashti. Islam jihad herikiti bilen yerlik siyasiy küchler tereqqiyatining birlishishi netijiside ereb yéziqi qeshqerdin tedrijiy sherqqe sürüldi. Ereb élipbesi asasidiki chaghatay Uyghur yéziqi 14 - esirdin bashlap merkiziy asiyadiki türkiy xelqler arisida omumyüzlük qollinilghandin tartip taki hazirqi yéziq islahatighiche dawamliship keldi.
20 - Esir til - yéziq nahayiti téz tereqqi qilghan dewr boldi. Nurghunlighan yéngi dölet we aptonom rayonlarning barliqqa kélishige egiship nurghun tillar ma'arip we kündilik turmushta ishlitishtin resmiy tilgha aylandi. Merkiziy asiyadila yéqinqi dewrde türkiy til sistémisigha tewe tillar köpiyip 30 gha yetti. (1) Merkiziy asiyadiki Uyghur, Qazaq, Qirghiz qatarliq türkiy til sistémisigha tewe xelqlerning tilliri sabiq sowét ittipaqida étnik ayrima islahati élip bérilip, ittipaqdash jumhuriyetler, aptonom jumhuriyetler qurulghandin kéyin, özlirining musteqil yéziqigha ige boldi. ((1) é. Ténshö: "Türkiy tillar tetqiqatigha muqeddime" junggo ijtima'iy penler neshiriyati 1981 - yili (Béyjing) Xenzuche neshri 16 - bet) (3) 20 - Esirning bashlirida hazirqi zaman Uyghur edebiy tili we yéziqi heqqide eng deslep tarim wadisidin ottura asiyagha köchken Uyghurlar arisida ghulghula boldi. 1921 - Yili tarixiy, ijtima'iy ehwal we térritoriye sewebidin olturaqlashqan jayigha asasen özlirini "Qeshqerlik", "Xotenlik", "Qumulluq", "Ghuljiliq" (Yaki "Taranchi") dep atiwalghan, lékin mahiyette ortaqliqqa ige bolghan Uyghur millitining buningdin kéyin eslide mewjut bolup turghan "Uyghur" dégen nami toluq asas bilen ishlitish tamamen qayil qilarliq derijide ispatlan'ghandin kéyin, munazire nuqtisi sowét Uyghurlirining ortaq edebiy tiligha qaysi di'alékt (Qeshqer di'alékti yaki ghulja di'alékti) ni asas qilish kérek, dégen bashqa bir mesilige buraldi. Bu munazire Uyghur yéziqidiki "Kembegheller awazi", "Azadliq géziti", "Sherq heqiqiti géziti", "Qizil shepeq géziti", "Inqilabiy sherq", "Lénin yolida mangayli" qatarliq gézit - jurnallarda taki 1930 - yillarghiche dawamlashti. (1) (A. T. Heyderop: "Sowét ittipaqidiki Uyghurlarning edebiy tilni berpa qilish jeryani", "Qeshqer pédagogika inistituti ilmiy jurnili" 1993 - yil 4 - san) bu munaziriler dawamida Uyghur yéziqi heqqidimu nurghun pikirler otturigha qoyuldi. S. Shakir janop Uyghur yéziqi we uning imlasi heqqide ijabiy pikirlerni otturigha qoydi. (2) Bu jeryanda erep élipbesi asasidiki kona yéziqni tüzitish, toluqlash, özgertish tedbirliri jiddiy élip bérildi. Shu munasiwet bilen 1925 - yil 7 - ayning 18 - küni almatada Uyghur ziyalilirining qatnishishi bilen 1 - qétimliq til - yéziq ilmiy muhakime yighini ötküzülüp, shu waqitqa qeder qollinip kelgen erep élipbesi qismen islah qilinip, Uyghur tilining xususiyetlirige deslepki qedemde layiqlashqan 27 herptin terkip tapqan élipbe qollinildi. (1) (Abduréshit Sabit: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat jeryani", "Shinjang tezkirisi" 1994 - yil 3 - san) bu yéziq sowét ittipaqida 1920 - yillardin 1936 - yili latin yéziqi ishltilgen'ge qeder qollinildi. (2) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkizi asiya jurnili 993 1- yili 3 -, 4 - san, én'glizche neshiri latin élipbesi eng deslep sowét ezerbeyjanda (1925 - Yili) resmiy qollinildi. Shuningdin kéyinki ikki yil ichide bu yéziq tedrijiy halda bashqa jumhuriyetlerdimu omumlashti. (3) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yili 3 -, 4 - san. énglizche neshri) 1926 - yilidin bashlap Qazaqistan, özbékistan we Qirghizistanda turushluq bir türküm Uyghur ziyaliyliri we oqutquchilar ereb élipbesi asasidiki Uyghur yéziqini latin élipbesi asasidiki Uyghur yéziqigha özgertish heqqide teklip - pikirlerni we herxil layihilerni otturigha qoyup, birqanche qétim muzakire qilishti. 1928 - Yil 4 - ayning 29 - künidin 5 - ayning 4 - künigiche özbékistanda semerqend shehride ottura asiyadiki Uyghur ziyaliylirining qatnishishi bilen 1 - qétimliq Uyghur til - yéziq ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Yighinda Uyghur yéziqining élipbesi we atalghular mesilisi nuqtiliq muzakire qilindi. (1) (Abduréshit Sabit: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat jeryani", "Shinjang tezkirisi" 1994 - yil 3 - san) bu qétimqi yighinda sowét Uyghurliri latin yéziqini ishlitish heqqide muhakime élip bérilip, latinlashturulghan bu élipbening 32 herptin terkib tépishi tewsiye qilindi. Lékin, latinlashturulghan bu yéziq taki 1930 - yili 2 - qétimliq Uyghur tili muhakime yighini almatada échilghan'gha qeder ishlitilmidi. (2) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yil 3 - 4 - san én'glizche neshri.) 1930 - Yili 5 - ayda almata shehride "2 - Qétimliq Uyghur tili muhakime yighini" chaqirilip, 1 - qétimliq yighinning latin élipbesi asasidiki yéziqqa köchüsh heqqidiki qarari maqullandi. Bu waqitta qobul qilin'ghan latin élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi töwendikiche: (3) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yili 3 -, 4 - san. énglizche neshri)
(Resim 1)
Sowét ittipaqidiki ottura asiya jumhuriyetliride silawyanlashturush herikiti 30 - yillarning kéyinki yérimida bashlan'ghan bolup, 1938 - yili Qazaqlar uni qobul qildi. Lékin Uyghurlar uni taki 1946 - yilighiche ishletmidi. Shu yili bu élipbe yene mongghuliyide qollinildi. Latinlashturulghan élipbege qarighanda, silawyan élipbesi herbir til üchün oxshimighan shekilde tüzüldi. Lékin eyni waqitta Rus tilidin kirgen sözler bashqa tillardimu Rus tili imla qa'idisi boyiche yézilghachqa, bashqa tillardiki silawyan herpliri köpeydi. Mesilen, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi 41 herptin teshkil tapqan bolup, eslidikidin toqquz herp éship ketkenidi. Sabiq sowét ittipaqining ottura asiya rayonidiki jumhuriyetliride til - yéziq heqqidiki bes - munaziriler shundaq qiziq dawamlashqan bir peytte, jahaletlik shinjang rayonida til - yéziq muhakimilirige nöwen yoq idi. 1933 - Yili shéng shisey hoquq tutqandin kéyin, özini sowéttiki milliy ishlar programmiliri bilen pishshiq tonush dep kökke kötürüp, sowét ittipaqi bilen bolghan ittipaqliqini kücheytip, sowéttta qollinilghan milliy terkibni ayrishqa munasiwetlik hemme katégoriyilerni shinjangda qollandi. 1935 - Yilidiki 2 - qétimliq xelq qurultiyida shéng shisey shinjangdiki xelqlerni 14 étnik guruppigha (Milletke) ayridi. Hemde herbir millet üchün yarim - ayrim Xenzuche nam berdi. (1) (Borhan shehidi: "Shinjangning 50 - yili" milletler neshiriyati 1986 - yil. Béyjing. 528 - 529 - Bet.) Hazirqi zaman Uyghur yéziqi shéng shiseyning atalmish "Milletler barawerliki" siyasitini yolgha qoyushi bilen shinjangda keng da'iride ishlitildi. Lékin shinjangdiki Uyghurlar sowét Uyghurlirining 1930 - 1940 - yillardiki deslepte latin yéziqini qollinishtin tedrijiy silawyan yéziqigha köchüsh herikitige egeshmidi. 1936 - Yili hashim göher baqi dégen kishi teripidin tüzülüp, ghuljida hüsiyin yunus metbe'eside bésilghan ili wilayetlik medeniy aqartish uyushmisi teripidin tarqitilghan "éLipbe" dersliki hazirqi zaman Uyghur yéziqida bésilghanidi. Uningda ereb tilidin kirgen sözlerni yézishta qollinilidighan belgiler kirgüzülmigen. 1935 - Yilidin bashlap "Shinjang géziti" ning Uyghurchisi neshir qilindi. Uningda erep tilidin kirgen söz atalghularni yézishta qollinilidighan
(Resim 9)
herpliri peqet erepche söz atalghularni yézishtila qollinilip, Uyghur tiligha xas sözlerde qollinilmidi. Shéng Shiseyning sowét ittipaqining tesirige uchrishi we egishishi bilen Shinjangda tunji qétim yéziq islahati boldi. 1937 - Yili shinjangdiki ziyalylarning erep élipbesi asasidiki Uyghur élipbesini san we tertip jehettin sowét Uyghurliri qolliniwatqan latin élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi bilen oxshash qilishqa qoshuldi. Jedwel 2 shinjang Uyghurliri 1937 - yilidin ilgiri qollan'ghan élipbe (Resim 0)
jedwel 3 Shinjang Uyghurliri 1937 - yili tüzgen élipbe (Resim 8)
1946 - yili üch wilayet milliy armiyisi bilen gomindang hökümiti otturisida "11 Maddiliq bitim" imzalinishtin burun xelq wekilliridin élin'ghan pikirlerde wekiller "Döletning memuriy organliri we edliye organlirining hüjjet - matériyalliri musulmanlarning ezeldin bar bolghan yéziqi (Uyghur yéziqi -- a) da yézilsun; bashlan'ghuch, ottura we aliy mekteplerning hemmiside musulmanlarning ezeldin bar bolghan til - yéziqida ders ötülsun, dégen pikirde ching turghan. Netijide, "11 maddiliq bitim " Ning 3 -, 4 - tarmaqlirida mushu mezmundiki pikirlerge diqqet qilinip " döletning memuriy organliri we ediliye organlirining xet - alaqiliride dölet tili we musulmanlar tilliri teng qollinilidu. Xelqning hökümetke sun'ghan erz - iltimaslirini öz millitining yéziqida yézishqa ruxset qilinidu; bashlan'ghuch mektepler bilen ottura mekteplerde dölet tili mejburiy ders bolup kiridu. Aliy mekteplerning oqutush weziyitige qarap ders ötüshte dölet tili bilen musulmanlar tili teng qollinilidu " Dep belgilendi. 1946 - Yili 25 kishidin terkib tapqan ölkining hökümet hey'etlirining 2 - qétimliq yighinida maqullan'ghan " shinjang ölkilik hökümet programmisi " éLan qilindi. Uning "G. Ma'arip " Qismining 9 - tarmiqida " bashlan'ghuch, ottura mekteplerde shu milletning til - yéziqida ders ötülidu. Lékin ottura mektepte dölet tili oqushqa tégishlik ders qilinidu. Aliy mekteplerde bolsa, oqu - oqutush éhtiyajigha qarap dölet tili bilen musulman tili teng qollinilidu " Dep belgilendi. Bu eyni waqittiki üch wilayet rehberlirining öz til - yéziqigha bolghan yüksek mes'uliyitini ipadilidi. Netijide Uyghur til - yéziqi qanuniy orun'gha ige bolup, ma'arip we hökümet xizmetliride ishlitishke bashlidi. 1946 - Yili ölkilik ma'arip nazariti bashlan'ghuch mekteplerning 1 - yilliq oqughuchiliri üchün yéngi élipbe tüzüp élan qildi. Bu élipbe 27 herptin teshkil tapqanidi. Jedwel 4 1946 - yili tüzülgen Uyghur élipbesi:
(Resim 7)
Shinjang rayonida erep élipbesini islah qilip, uni Uyghur tili fonétikisigha maslashqan Uyghur élipbesige aylandurush üchün jiddiy tutush qiliniwatqan chaghda, 1947 - yil 2 - ayning 4 - künidiki sabiq sowét ittipaqi aliy sowétining qarari boyiche latin iélipbesi asasidiki yéngi élipbege köchürüldi. Uningda rus élipbesidiki 33 herp toluq qobul qilin'ghandin bashqa, Uyghur tilining özige xas fonimilirini ipadilesh üchün sekkiz herp yasalghan. Shundaq qilip, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi 41 herptin teshkil tapqanidi. Jedwel 5 1947 - yilidiki sowét Uyghurliri ishletken silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi
(Resim 6)
Mana bular 1949 - yilidin ilgiriki shinjang we sabiq sowét ittipaqidiki bir qanche qétimliq yéziq islahatliri. Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyinki 40 nechche yilliq tarixiy jeryanda Uyghur yéziqi heqqide yene nurghun islahatlar, özgirishler boldi. Bu xil islahat we özgirishlerni tarixiy jehettin üch basquchqa bölüshke bolidu: (4) Eyni waqitta shinjang sowét ittipaqidiki neshriyat orunlirining tarqaqliqi we özi xalighan imla qa'idisi boyiche neshir ishliri bilen shoghullan'ghanliqi tüpeylidin, shu waqittiki Uyghur edebiy yéziqi heqiqeten qalaymiqan idi. 1937 - Yili élip bérilghan islahat peqet ziyaliylar bilenla cheklinip qélip, peqet rayon we ölke derijilik bezi gézitlerdila ishlitildi. " Shinjang géziti " 1935 - Yilidin bashlap Uyghur tilida neshir qilindi. Bu gézit 1937 - yilidiki élipbeni ishlitishke mayil idi. Bu gézit gerche shinjangning hemme jaylirigha tarqitilghan bolsimu lékin, qatnash qolaysizliqi tüpeylidin chet, yiraq jaylargha yétip baralmidi. Eyni waqittiki junggoda ichki urush élip bériliwatqan apetlik yillarda az sanliq milletler til - yéziqini ölchemleshtürüshni muzakire qilish we omumlashturush heqqide söz échish mumkin emes idi. Uyghur imla qa'idisining bundaq bolushidiki yene bir seweb, tashkent we almatadiki ikki neshiriyat orni öz aldigha imla qa'idisi turghuzup, neshir ishliri bilen shoghullandi. 1940 - Yillarda we 1950 - yillarning bashlirida Uyghur we qazaq yéziqida chiqidighan matériyallar shinjanggha kirgüzüldi (Asasliq ili, altay, tarbaghatay wilayetlirige). 1950 - Yillargha kelgende, Uyghur yéziqidiki perqler asasliq muhakime témisigha aylinip qaldi. 1949 - 1956 - Yillar 1949 - yili Jungxua xelq jumhuriyiti qurulush harpisida ibrahim mutiy ependi teripidin tüzülüp, toluqlap békitilgen imla qa'idisi 1948 - yil 12 - ayning 15 - küni we 1949 - yil 1 - ayning 8 - künidiki " shinjang géziti " De élan qilindi. Buningda deslepki qedemde Uyghur élipbesi, Uyghur tilidiki qoshumchilar, bashqa tillardin kireen sözlerning imlasi, tinish belgiliri qatarliqlar muqimlashturuldi. Buning bilen Uyghur tili sözlirini erep, paris tilining alahidiliki boyiche her kishi özi bilgenche yazidighan bashbashtaqliq tügitilip, imla deslepki bir normigha sélin'ghan. Lékin ereb élipbesi yenila öz tertipi boyiche toluq qobul qilin'ghan. Uyghur tilidiki sozuq tawushlar üchün ayrim belge belgilenmigen, sozuq tawushlarning imlasi, ahangdashliqi, ajizlishishi, üzük tawushlarning nöwetlishishi, bashqa tillardin kirgen sözlerning imlasi heqqide qa'idiler tüzülmigen. 1951 - Yili 5 -, 6 - aylarda almatada " meslihet yighini " Chaqirilip, ereb élipbesi asasidiki Uyghur edebiy tilini, imla qa'idisini we élipbeni birlikke keltürüsh muzakire qilindi. Yighinda " sherq heqiqiti " We " qazaq éli " Jurnilidin jélilowa imsaxan bilen exmetop iminjan " ereb élipbesi asasidiki Uyghur edebiy tilining imla qa'idisi toghrisida " We qadir hesenop bilen m. Roziyopning " ikki jurnalda ishlitilgen edebiy atalghularni ölchemleshtürüsh toghrisida " Namliq ikki qarari maqullandi. Bu qétimqi élipbening 1937 - yilidiki élipbe bilen bolghan perqi töwendikiche: 1) élipbe tertipi jehette 1951 - yili tüzülgen élipbede tashkent Uyghurliri ishletken élipbe tertipi qollinildi. 2) Sozuq tawushlar jehette " e " We " i " Tawushi perqlendürüldi. 3) Yéngi imla qa'idisi meydan'gha keldi. Shundaq qilip 1951 - yilidiki Uyghur élipbesi öz dewri üchün eng yéngi we eng mukemmel élipbe bolup, tashkent we almatada keng qollinildi. Jedwel 6 1951 - yilidiki Uyghur élipbesi
------------------------------------- a, b, p, t, j, ch, x, h, d, r, z, j, s, sh, gh, q, f, k, g, ng, i, y, y, l, m, n, w, o, u, e -------------------------------------
bu élipbe we imla qa'idisi shinjanggha kirgüzülgen bolsimu, lékin shinjangda herqandaq derijidiki bir hökümet orgini teripidin étirap qilinmidi. Shundaq bolushigha qarimay, 1951 - yilidin bashlap shinjanggha qaritilghan medeniyet siyasiti, türlük til - yéziqta neshir qilin'ghan matériyallar wasitisi bilen tarixtin buyanqi eng yuqiri derijide singip kirdi. Mushu waqitta qazaqistan penler akadémiyisi Uyghurshunasliq inistituti 1949 - yilidin buyan tetqiqatini shinjang Uyghur til - yéziqigha merkezleshtürgenidi. éLimizdimu merkiziy hökümet shu waqittin bashlap az sanliq millet tillirini tetqiq qilidighan mexsus xadimlarni terbiylesh programmisini tüzüshke kirishti. Junggo penler akadémiyisining til inistituti (Hazirqi junggo ijtima'iy penler akadémiyisi) 1951 - yili etiyazdin bashlap az sanliq milletler tilliri mutexessislirini terbiyileydighan kurslarni échishqa bashlidi. 1950 - Yilining küz peslide merkiziy hökümet gherbiy shimal we gherbiy jenubtin ibaret ikki asasliq az sanliq millet rayonigha " qérindashlar salimini yetküzüsh " Wekiller ömikini ewetti. Wekiller ömikining qarmiqida birdin tilshunas bar idi. Penler akadémiyisidiki wang jün gherbiy shimalgha ewetilgen bolup, qaytip barghandin kéyin shinjangdiki az sanliq milletler tili toghrisida doklat yazdi. Bu mushu rayonidiki til saheside élip bérilghan eng deslepki tetqiqat doklati idi. 1950 - Yili 10 - ayda " shinjangda tinchliq we xelqchilliqni himaye qilish ittipaqi " Til - yéziq yighini chaqirip, " shinjang til - yéziq komitéti " Qurushni qarar qildi. Eowuyüen 1951 - yil 2 - ayning 5 - küni maqullighan qararigha asasen, 1951 - yili 12 - ayning axirida " shinjang ölkilik az sanliq milletler til - yéziqini muzakire qilip, islah qilish hey'iti " Teshkil qilindi. 1952 - öLkilik xelq hökümitining 10 - qétimliq hey'etler mejliside " shinjang milletler til - yéziqini muzakire qilip, yétekchilik qilish hey'iti " Qurush qarar qilindi. Yéngidin teyinlen'gen hey'et ezaliri yighin échip, almatada ishlen'gen " Uyghur edebiy tilining qisqiche imla qa'idiliri " Ni sinaq teriqiside ishlitishni qarar qildi. Lékin, " hey'et " Ning xizmiti 1954 - yili Uyghur edebiy tilining imla qa'idisi tüzülgendin kéyin bashlandi. Bu chaghda tüzülgen Uyghur élipbesi 30 herptin teshkil tapti. Jedwel 7 1954 - yili tüzülgen Uyghur élipbesi
(Resim 5)
1954 - yili shinjang milletler til - yéziq komitétining sabiq mudiri mexmut zeydi tüzgen " Uyghur edebiy tilining qisqiche imla qa'idisi " éLan qilindi we bu imla qa'idisining almatada tüzülgen imla qa'idisini asas qilghanliqi izahlandi. Bu imla qa'idisi 1954 - yili 3 - ayda shinjang milletler til - yéziqini muzakire qilip yétekchilik qilish hey'iti munasiwetlik orunlardin wekil qatnashturup chaqirghan til - yéziq xizmiti yighinida maqullandi. Bu layihe sabiq shinjang ölkilik xelq hökümitining testiqi bilen 1954 - yil 5 - ayning 1 - künidin bashlap pütün shinjangda omümyüzlük qollinish qarar qilindi. Bu qétimqi imla qa'idiside Uyghur edebiy tilining élipbesi, sozuq we üzük tawushlarning imlasi, lewleshken boghumlarning tesiri, bezi tawushlarning nöwetlishishi, bashqa tillardin kirgen sözlerning imlasi, qoshumchilarning imlasi, boghum köchürüsh qa'idisi qatarliq bir yürüsh qa'idiler bérilgen. Buning bilen Uyghur tilining we Uyghur yéziqining xususiyetlirige muwapiqlashqan ilmiy qa'idiler deslepki qedemde otturigha qoyulghan. Atalghularni toghra ishlitishning til emeliyitige uyghunlashqan bir yürüsh prinsipliri, bashqa tillardin kirgen sözlerni toghra yézishning deslepki qa'idiliri otturigha qoyulghan. Bu qétimqi élipbede Uyghur tilida musteqil fonima süpitide qollinilmaydighan peqet erep - pars tilidin kirgen sözlerni yézishta ishlitilidighan " t ", "", "", "", "", "", "", " Gh " Din ibaret sekkiz herp Uyghur élipbesidin chiqirip tashlandi. Shundaqla Uyghur élipbeside kam bolsa bolmaydighan sozuq tawushlar üchün " a ", " E ", "é", " I ", " O ", " U " Din ibaret alte herp qoshuldi. Bu qétimqi imla qa'idisi heqqidiki qarar 1951 - yilidiki qarar (Almata yighinida maqullan'ghan) din héchqanche perqlenmisimu, lékin bu yighinning muhim ehmiyiti junggo kommunistik partiyisining élimizdiki az sanliq milletler til - yéziqi qa'ide - permanlirini tüzüsh we uninggha yétekchilik qilishning bashlinishi boldi.
1954 - Yili sabiq sowét ittipaqi ottura asiya jumhuriyetliridin kelgen medeniyet tesiri yuqiri basquchqa kirdi. Derslik matériyallar, markis, én'glis, lénin, sitalin eserliri, siyasiy teshwiqatlar, shuningdek tashkent we almata neshriyatliri neshir qilghan hékaye, romanlar hemme jayda, yeni aliy mekteplerning yataqliridin tartip bashlan'ghuch mektep hetta shexsilerning öyliridimu tépilidighan boldi. Uningdin bashqa, 1950 - yillarda pütün junggoda til, iqtisad, medeniyet qatarliq tereplerde sowétqa egishish ewj alghanidi. Shunga eyni waqitta mexmut zeydi we shinjang til - yéziq komitétining Uyghur imla qa'idisini ishleshte sowét almata nusxsisini asas qilishi ejeplinerlik emes idi.
1950 - Yillarning otturilirida az sanliq milletler tilliri üstidiki tetqiqatlar nahayiti téz tereqqiy qilghan bolup, qisqa mezgil ichide Uyghur, qazaq, mongghul tillirini silawyanlashturushni meqset qilghan islahatlar bashlandi.
1955 - Yili 12 - ayda béyjingda tunji qétimliq az sanliq milletler tili ilmiy muhakime yighini échildi. Uning asasiy meqsiti, az sanliq milletler tili üstidiki tetqiqatni chongqurlashturush we yéziqi muwapiq bolmighan milletlerning yéziq islahatini qollash, yéziqi bolmighan milletler üchün yéziq ijad qilishni ilhamlandurush idi. Yighinda 1956 - yilining axiridin burun az sanliq milletler yéziqini layihilesh we islah qilishni omumyüzlük tereqqiyatqa érishtürüsh telep qilindi. Shundaq qilip 1956 - yili 700 kishidin terkib tapqan yette az sanliq millet til - yéziqini tetqiq qilish guruppisi teshkillinip, dölet penler akadémiyisi teripidin 42 az sanliq millet rayonigha ewetildi. 6 - Guruppa shinjanggha orunlashturuldi.
Mushundaq shara'itta Uyghur we bashqa milletlerning til - yéziqini qéliplashturush, ölchemleshtürüshtin ibaret jiddiy wezipige muwapiqlishish üchün, partiye we xelq hökümitining qarar qilishi bilen 1956 - yili shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq tetqiqat komitéti quruldi. Bu organ qurulghandin kéyin, milletler til - yéziq xizmiti saheside nurghun emeliy xizmetlerni ishlidi. Aptonom rayonning eyni waqittiki rehbiriy kadirliri we ilmiy xadimlar erep élipbesi asasidiki Uyghur kona yéziqining uzundin buyan saqlinip kelgen yétersizliklirini tüzitish üchün Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe qatarliq milletlerning yéziqini silawyanlashturush heqqide teklip, layihe, teshebbuslarni otturigha qoyushti. Bu teklip, layihilerni aptonom rayonluq xelq hökümiti mexsus yighin échip, muzakire qilishni qarar qildi. Bu qarargha asasen, 1956 - yil 8 - ayning 13 - künidin 22 - künigiche ürümchide aptonom rayonluq 1 - qétimliq milletler til - yéziq ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Yighinda memliketlik milletler ishliri komitéti, junggo penler akadémiyisi til tetqiqat orni, merkiziy milletler shöyüeni qatarliq orunlardin bir qisim alimlar, mutexessisler shundaqla qazaqistanning til we medeniyet wekiller ömiki teklip bilen qatnashti.
Yighinda junggo kommunistik partiyisi shinjang Uyghur aptonom rayonluq komitétining shujisi wang énmaw tebrik sözi sözlidi. Merkiziy milletler ishliri komitéti medeniy ma'arip bashqarmisining bashliqi, junggo penler akadémiyisi az sanliq milletler tillirini tetqiq qilish ornining mu'awin bashliqi ying yürén " milletler til - yéziq xizmitining hazirqi ehwali we bu heqte birnechche pikir ", Junggo penler akadémiyisi az sanliq milletler tillirini tetqiq qilish ornining mu'awin bashliqi proféssor fu mawji " yéziq layihisi we Uyghur yéziining imlasini tüzitish toghrisida birnechche pikir ", Junggo penler akadémiyisining til ishliri boyiche meslihetchisi, sowét mutexessisi g. Sérdyochinko " shinjang Uyghur aptonom rayonidiki milletler til we yéziqliri heqqide ", Shinjang Uyghur aptonom rayonluq milletler til - yéziq tetqiqat komitétining mu'awin mudiri elqem extem " shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq tetqiqat komitétining xizmet doklati " Qatarliq témilarda doklat berdi.
Yighin jeryanida shinjang Uyghur aptonom rayonimizdiki Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe milletlirining kona yéziqlirini özgertip, silawyan élipbesi asasidiki yéngi yéziqqa köchüsh mesilisi, Uyghur edebiy tili we uning atalghulirini ishlesh mesilisi, shundaqla til saheside ishlen'gen xizmetler, qolgha keltürüleen netijiler, ishleshke tégishlik wezipiler muzakire qilindi.
Yighin axirida, shinjang Uyghur aptonom rayonidiki milletlerning til - yéziq ilmiy yighinining qarari otturigha qoyuldi we maqullandi. Shinjang Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe milletlirining yéziqini özgertish we yéziqi yoq milletlerning yéziq taritiwélishigha yardem bérish toghrisida töt maddiliq qarar (1956 - Yil 12 - ayning 31 - küni komitét ezalirining 13 - sanliq mejliside maqullan'ghan) ni élan qildi. Bu qarar shu yili 31 - dékabr küni shinjang Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti teripidin testiqlinip, küchke ige boldi. Bu xewer " shinjang géziti " Ning 1957 - yili 2 - ayning 9 - künidiki Xenzuche, Uyghurche sanlirigha bésildi. Lékin bu qarar shinjangda 1957 - yili élip bérilghan yerlik milletchilikke we hoquqdarlargha qarshi turush herikitining netijiside bir yaqqa tashlinip qaldi. Shuningdek, 1958 - yili Xenzu tilining latinlashturulghan fonitékiliq élipbesi élan qilin'ghandin kéyin, silawyan yéziqini qollinish döletning birlikidin ayrilghanliq, dep qaraldi.
Uyghurlarning eyni waqittiki yerlik til - yéziq yighini latin yéziqigha bolghan qiziqishini ipadilep turghan shara'itta, silawyan élipbesini tallishi tarixiy, ijtima'iy, siyasiy asasqa ige idi. Buning ichide siyasiy asas muhim orunda turatti. Bu yerdiki siyasiy asas déginimizde, merkezning siyasiy yolyoruqliri közde tutulidu. Eyni waqitta sowét merkiziy asiya xelqliri we mongghuliye jumhuriyiti silawyan yéziqigha köchüp bolghan bolup, élimiz özining sotsiyalistik qoshniliri bilen bolghan " altun dewr " Ni bashtin kechürmekte idi. Shuningdek junggo - sowét dostluq munasiwiti eng yuqiri basquchqa kötürülgenidi. Shu sewebtin élimizning gherbiy shimal rayonliridiki xelqlerning silawyan yéziqini tallishigha kommunistik partiye we merkiziy hökümettin yolyoruq bérilgenidi.
Shinjangning üch wilayet rayonida 1940 - yillarda köp qisim ziyaliylar silawyan yéziqi bilen tonush idi. 1949 - Yilidin kéyin shinjangning memuriyitidiki nurghun orunlar shu ziyaliylar bilen toldurulghanidi. Eyni dewrde üch wilayet ölke ornigha wekillik qilatti. Buni shu yerdiki ziyaliylarning köp bolushi belgilen'gen. Eger bu yéziq élimizde Xenzu tili élipbesi we bashqa az sanliq milletler üchün ortaq qollinilghan bolsa, " sotsiyalistik a'ile " Ning " dostluqi " Ning muhim belgisi, simwoli bolghan bolatti. Meshhur sowét tilshunasi, akadémik sérdyochinko élimiz teripidin merkiziy milletler inistitutining meslihetchilikige teklip qilin'ghanidi. Uningdin bashqa, türklogiye we tajik til mutexessislirimu béyjinggha teklip qilin'ghan bolup, ular az sanliq milletler til - yéziqi tetqiqati bilen shoghullandi. Yuqiriqi sewebler tüpeyli, sédyochinko zor tirishchanliq körsetken bolsimu, sowétning silawyanlashturush tejribisi Xenzu tili fonétika élipbesi tüzüshke mes'ul ziyaliylar teripidin qobul qilinmidi. Ular yenila latin élipbesini muwapiq kördi. éLimizdiki türkiy tilida sözlishidighan xelqler bilen mongghul xelqining tili üchün silawyan élipbesini qollinish sowét milliy siyasitining zor ghelibisi idi.
Uzaq ötmey " barche güller tekshi échilish, hemme éqimlar bes - beste sayrash " Fangjéni yolgha qoyuldi. Mushundaq shara'itta, junggo mongghul tili muhakime yighini (Yighin'gha béyjing we shinjangdin wekil qatnashqan) échilip 33 herp we ikki qoshumche belgidin terkib tapqan yéngi silawyanche mongghul élipbesi tüzüp chiqildi. Shu yili 8 - ayda, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq komitétigha silawyan yéziqini qollinish toghrisida körsetme berdi. Shuning bilen bu qarar maqullinip, til - yéziq komitéti teripidin Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe, özbék, tatar tilliri üchün silawyanche élipbe tüzüldi. Yuqirida bayan qilip ötülgen yighin bu jehette töwendiki töt prinsipni asas qilghanidi:
1) Bir yéziq sistémisi choqum tilning fonétika bilen grammatika alahidilikini eks ettürüp bérishi we ishlitishke muwapiq kélishi kérek.
2) Medeniyet almashturushning qolayliq bolushi üchün " qérindash milletler " Ning herp shekli imkan qeder oxshash bolushi kérek.
3) Herbir herp choqum éniq, asan oqughili bolidighan we bashqa herptin asan perqlendürgili bolidighan bolushi kérek.
4) Ilim - pen, téxnika bilimlirini igilesh we medeniyetning tereqqiy qilishi üchün qolayliq bolushi kérek.
Shuningdek erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining nuqsanliri mundaq körsitildi:
1) Erep yéziqi erep tilining ichki qanuniyetlirini yeni tawush sistémisini, grammatik qurulushini közde tutup meydan'gha keltürülgen bolup, erep tili üchün xizmet qilip kelgen we kelmekte. Lékin erep tili bilen Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar tilliri bashqa - bashqa ichki qanuniyetleree we alahide xususiyetlerge ige ikki sistémidiki tillardur. Erep we türkiy tillarning tawush sistémisi pütünley bir - birige oxshimaydu.
Tawushlarni ipadilesh üchün qoshqan herplirimizmu özige xas ayrim herplerni yaritish bilen emes, erep yéziqida éship - téship yatqan chékit we peshlerni köpeytish yoli bilen boldi. Netijide, chékit, peshtin zérikip ketken xelqimiz metbu'atta köp qiyinchiliq bilen terghip qilishimiz we ishlitip aware bolushimizgha qarimay, u herplerni emelde qobul qilmidi. Az sanliq kishilerdin bashqa nurghun kishiler ulardin paydilinalmidi.
2) Yéziq sawat chiqirishqa, oqush, yézishta asan we eplik bolushi lazim idi. Erep élipbesi asasidiki yéziqning bu jehettimu birmunche nuqsanliri bar. Hazir Uyghur tilining xususiyetlirige xas 32 herp üchün erep yéziqi aran 30 herp bérilgen bolsimu, emma herbir herp bashtin, otturidin, axiridin qoshulidighan, ayrim kélidighan dep bir nechchige bölünidu. Shundaq qilip 30 herp 111 xil shekilni keltürüp chiqiridu. Uning üstige mushu 111 xil bir - biridin anche perqlinip ketmeydu. Eger 111 shekilni bir - biridin ayrip turghan 120 chékit, alte hemze, üch peshni ayrip tashlisaq, asasiy shekil 16 din ashmaydu. Mesilen, a, b, o, k, b, d, r, i, l, m, s, , h, , o, e
Erep élipbesi asasidiki yéziqning murekkep bolushi, sawat chiqirishni we oqush, yézishni qéliplashturushtin tashqiri, imladiki turaqsizliq we qalaymiqanchiliqqa seweb bolmaqta.
3) Yéziq shekil jehettin bir - biridin keskin perq qilishi, pen - téxnikida paydilinishqa eplik bolushi kérek idi. Biz ishlitiwatqan bu yéziq bu telepkimu uyghun kelmeydu. Hazir qolliniwatqan yéziqning murekkeplik we qalaymiqanchiliqi metbu'atta xataliqlarning köp bolushigha seweb bolmaqta. Bir chish yaki chékitning artuq yaki kam bolushi sözlerni bir menidin yene bir menige aylanduruwétip, jümle mezmunini buzup qoyidu. Chékit we chishlarning sunup kétishi siyasiy jehettin bezi xataliqlarning yüz bérishige sewebchi bolghanning üstige, iqtisadiy jehettinmu döletke nurghun ziyan keltürmekte.
4) Erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi bizning qérindash xelqlerning tillirida chiqiwatqan edebiyattin paydilinishqimu dexli qilmaqta. Yene bir tereptin, Xenzu xelqining bizning tilimizni öginishigimu qiyinchiliq tughdurmaqta.
Shuning bilen bir waqitta, silawyan yéziqining alahidilikliri mundaq körsitildi:
1) Erep élipbesi Uyghur tilidiki sekkiz sozuq tawushqa aran üch herp bérilgen bolsa, silawyan élipbesi Uyghur tilidiki sekkiz sozuq tawushqa sekkiz herp béreleydu (Buning altisi silawyan élipbeside bar herpler, ikkisi türkiy tillar sistémisida sözlishidighan xelqler silawyan élipbesi asasida yéziq yaritish jeryanida silawyan élipbesidin paydilinip tüzgen herplerdur).
Uyghur tilidiki üzük tawushlarghimu silawyan élipbesidin (Esli silawyan yéziqining üzük tawush herpliri we esli silawyanchigha sowét ittipaqidiki türkiy tillar sistémisida sözlishidighan xelqler teripidin qoshulghan herplerdin paydilinip) yéterlik miqdarda herp alghili bolidu. U herplerning oqulushi türkiy tillar sistémisida sözlishidighan bashqa xelqlerde oqulushi bilen pütünley dégüdek yéqin kélidu.
2) Silawyan yéziqida herbir tawush shekil jehettin bir - biridin keskin perq qilidighan musteqil herpler bilen ipade qilinidu.
3) Silawyan élipbesi asasidiki yéziqqa köchüsh bilen sowét ittipaqining sotsiyalizim qurush ishliridiki ilghar tejribiliridin, zamaniwilashqan pen - téxnikisidin, sowét ittipaqidiki türkiy til sistémisidiki qérindash xelqlerning ilmiy we bedi'iy edebiyatidin ongushluq paydilinish imkaniyitige ige qilidu.
4) Silawyan élipbesi asasidiki yéziq Uyghur, qazaq, qirghiz xelqliri we bashqa xelqler hem ularning ziyaliyliri üchün yat yéziq emes. 1954 - Yilidin bashlap toluqsiz ottura mekteplerning 5 - yilliqida silawyan élipbesi asasidiki yéngi yéziqni öginish yolgha qoyuldi.
Silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte asaslan'ghan prinsiplar mundaq körsitildi:
1) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, hazirqi Uyghur milliy edebiy tilining xususiyetliri, yeni Uyghur janliq tilidiki ré'al tawushlar asas qilindi. Shunga, Uyghur edebiy tilidiki 32 asasiy tawush üchün xas 32 belge élish tekitlendi.
2) Yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, bir tawushqa bir herp élish prinsipigha asaslinip turup, silawyan élipbesidin Uyghur adebiy tilining tawush xususiyetlirini toluq ipadilep béreleydighan herplerdin imkaniyetning bariche toluq we eynen paydilinish közde tutuldi. Mundaq prinsip boyiche élin'ghan herpler jem'iy 24 bolup, ular , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , din ibaret.
Bulardin tashqiri peqet Uyghur tilidila bar tawushlar üchün silawyan élipbesidiki herplerning adettiki sheklini saqlash sherti asasida, bu herplerge bezi qoshumche belgiler qoshulup yasalghan Uyghur edebiy tilning özige xas xususiyetlirini ipadileydighan sekkiz herp kirgüzüldi.
3) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, tilshunasliq ilmining tughqan tillarni birlikke keltürüsh yönilishige asaslinip, her xil tillarda bir xil éytilidighan tawushlarni oxshash herpler bilen belgilesh közde tutuldi.
4) Silawyan élipbesidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, Uyghur tilining tawush xususiyetliri we shu kemgiche ishlinip kéliwatqan yéziq traditsiyisi közde tutuldi. Shuning üchün Uyghur tilining tawush sistémisida yoq , , , herpliri layihimizge kirgüzülmidi. Shundaqla rus tilining imla qa'idisi üchün éhtiyajliq bolghan orfografik belgiler (, , Gha oxshash qosh tawushluq belgiler) Uyghur tili traditsiyiside adet bolmighanliqi üchün we Uyghur tilining giramatik xususiyitige kirgüzülmidi. Shundaq qilip rus tiligha xas , , , , , , belgilirini yéziq layihimizge kirgüzmiduq.
5) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining élipbe tertipini tüzüshte, mundaq prinsipni közde tuttuq: esli silawyan élipbe tertipi saqlan'ghan halda Uyghur tiligha xas yéngidin qoshulghan herplerni ( Lerni) shu herplerning shekil jehettin oxshashliqigha we guruppilishish tertipige asasen tégishlik herplerning arqisigha qoydi.
Shundaq qilip bu qétimqi yighin silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqini ongushluq layihilep chiqti. Yighinda ziya semidi bu qétimqi silawyan yéziqini omumlashturush meqset qilin'ghan kéyinki on yilliq pilan we programmilarni xulasilidi. Yighin töwendiki toqquz türlük qararni maqullidi:
1) Uyghur silawyan élipbesining 32 herptin teshkil tépishigha qoshulush (Sowét Uyghurliri 41 herp ishletken).
2) Sowéttiki qazaq silawyan élipbesini shinjangdiki qazaqlar üchün oxshash qollinish bilen birge, amal qilip herp sanini azaytish (Kéyin 40 herp ishlitildi).
3) Sowét qirghizliri ishletken silawyan élipbesini shinjangdiki qirghizlar üchün qollinish.
4) Shinjangdiki mongghullar aldinqi yili ichki mongghulda échilghan til - yéziq muhakime yighinda belgilen'gen mongghul silawyan élipbesini qollinish.
5) Shinjangdiki shibeler üchün 34 herptin tüzülgen silawyan élipbesini qollinish.
6) Shinjangdiki özbék we tatarlar sowéttiki özbék we tatarlar bilen oxshash bolghan silawyan élipbesini qollinish.
7) Aktipliq bilen tajik, manju, sériq Uyghur, sala qatarliq milletlerning yéziq tetqiqat xizmitige ishtirak qilish.
8) Erep élipbesidin silawyan élipbesige köchüshtin ibaret yéziq islahati xizmiti murekkep we müshkül xizmet bolup, uni yolgha qoyush jeryanida intayin éhtiyatchan bolush, burunqi imla qa'idisini yéngi imla qa'idisi tüzülgiche ishlitip turush.
9) Jem'iyetning herqaysi qatlamliri boyiche, yéngi yéziqni omumlashturush komitéti qurush, ma'arip programmisi, kéreklik neshriyat wasitiliri bilen yéziqni omumlashturush.
Bu qararning ikkinchi qismida, merkiziy dé'aléktni edebiy til üchün ortaq qollinish körsitilip, ghulja teleppuzini ölchemlik teleppuz qilish belgilendi. Shuningdek qararda yene edebiy tilni tereqqiy qildurush üchün mexsus atalghu tüzidighan organlarni qurush telep qilindi. Netijide, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq komitéti junggo penler akadémiyisining rehberlikide bu xizmetlerge mes'ul bolidighan boldi.
Shundaq qilip silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining élipbesi töwendikidek békitildi:
Jedwel slawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi
(Resim 4)
Bu élipbe 1956 - yilidin 1958 - yilighiche élimizning gherbiy shimal rayonidiki az sanliq milletler üchün ishlitildi.
Shübhisizki, Uyghurlarning silawyan élipbesini qollinishi bir xil meghlubiyet, chékinish idi. Bu qandaqtur téxnikiliq jehettiki kemchilik bolmastin, eyni waqittiki solchil siyasetning netijisi idi. Bu sowét ittipaqidiki merkiziy asiya xelqlirining yéziq islahatining tekrarlinishi bolup, uning sewebini tilshunasliq éhtiyaji dégendin köre siyasiy éhtiyaj dégen tüzük. Shinjangdiki az sanliq milletler sowét ottura asiyadiki qérindashlirigha medeniyet jehette yüzlen'genliki sewebidin, eyni waqittiki junggo - sowét munasiwitining yéqinlishishi bilen bir tüz siziqta élip bérilghan heriket idi. Bu ehwal junggo - sowét munasiwiti yiriklishishke bashlighanda éniq ipadilendi.
Bu maqalini hergiz oqup qalmang! Chünki bek uzun hem köp nersilerni bilip qélishingiz mumkin.
http://www.uyghurscholars.org/Bio/ULY.htm tor bétidin élindi.
Uyghur Yeziqi Heqqide
Eslidiki menbesige berish uchun, bu yerni cheking
( http://www.misran.cn/modules.php?name=NukeWrap&page=uyghurlar/til_yeziq/index.htm)
(1)
Hazirgha qeder élip bérilghan tetqiqat netijiliri Uyghurlarning yéziq tarixining ikki ming yillar etrapida ikenlikini ispatlap turghan bolsimu, lékin mushu uzaq tarixiy jeryanda qollinilghan yéziqlar we yéziq islahatliri heqqide parche - parche maqaliler (1) élan qilin'ghandin bashqa, Uyghur yéziq tarixi heqqide héchbolmighanda melum bir yéziq dewri heqqide mukemmel birer emgek meydan'gha kelmidi. ((1) Bu yerde Qurban Weli qatarliq bir qisim tetqiqatchilirimizning mushu sahediki emgekliri közde tutulidu.)
Wéy Süyyi xanim bilen Abduréshit Sabit ependi bu jehette téxiche qolgha élinmighan témilar ichidiki hazirqi zaman Uyghur yéziq tereqqiyati heqqide izdendi. Wéy Süyyi xanim "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" namliq bu emgikini Italiyide chiqidighan "Merkiziy asiya jurnili" (Central Asiatic Journal) (In'glizche) ning 1993 - yilliq 3 -, 4 - sani (Omumiy 37 - san) da élan qildi. Bu maqalide Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin buyanqi Uyghur yéziqi heqqidiki islahatlar keltürüp chiqarghan ijabiy, selbiy tesirler bayan qilin'ghan.
Abduréshit Sabit ependi "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat ehwali" namliq bu maqalisini "Shinjang tezkirisi" jurnilining 1994 - yilliq 3 - sanida élan qildi. Maqalide 1949 - yilidin buyanqi Uyghur yéziq tereqqiyati heqqide ünümlük pikirler bayan qilin'ghan. Lékin yuqiriqi maqalilerde azadliqtin buyanqi yéziq islahatliri heqqide pikirler éytilmighan. Hazirqi zaman Uyghur yéziqi heqqide söz qilish üchün bizningche choqum gepni eng bolmighanda mushu esirning béshidin bashlashqa toghra kélidu.
Biz bu maqalimizde 20 - esirdin buyan, bolupmu erep élipbesi asasidiki chaghatay Uyghur yéziqidin hazirqi zaman Uyghur yéziqigha ötüsh jeryanidin 1984 - yilidiki imla qa'idisi békitilgen'ge qeder bolghan bir pütün tarixiy dewrdiki Uyghur yéziqining omumiy ehwali, shundaqla yéqinqi oy yil (1984 - Yildin 1994 - yilighiche) ichide yéziq islahati heqqide otturigha chiqqan bezi mesililer heqqidiki köz qarishimizni otturigha qoyup ötimiz. (2) 20 - Esirgiche bolghan ariliqta Uyghurlar herxil ijtima'iy, tarixiy, siyasiy sewebler tüpeyli her xil sistémidiki yéziqlarni qollanidi. Ularning ichide bir qeder uzun hem ünümlük, omumyüzlük qollan'ghanliridin soghdi yéziqi, orxon - yénsey yéziqi, qedimki Uyghur yéziqi, erep yéziqi, erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi (Sowét Uyghurliri arisida 1947 - yilidin ta hazirghiche qolliniliwatidu. Shinjang Uyghurliri arisida 1956 - 1958 - yilighiche sinaq teriqiside yolgha qoyulghan), Latin élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi (Aptonom rayonimizda 1960 - yildin 1964 - yilighiche sinaq qilinip 1965 - yili 4 - aydin 1982 - yilining axirighiche omumyüzlük qollinilghan), hazirqi zaman Uyghur yéziqlar ichidiki üch asasliq yéziq heqqide qisqiche toxtilip ötimiz:
8 - Esirde Uyghurlar fonétika, boghum birliship ketken orxun - yénsey (Türk - ronik) yéziqini ishletken. 9 - Esirning otturlirida Uyghurlarning gherbke köchüshige egiship bu yéziq asta - asta ishlitishtin qépqalghan. Turpan quju Uyghur xanliqi teweside soghdi yéziqi asasida ishlen'gen qedimki Uyghur yéziqi taki 15 -, 16 - esirlergiche, köp qisim Uyghurlar islam dinigha köchken waqitqiche ishlitilgen. Shinjangning gherbiy - jenubiy qismida bashqiche özgirish yüz bergen. U jaylardiki türkiy tilida sözleshküchi xelqler ottura sherq islam medeniyitining sherqqe sürülüshi netijiside islam dinigha kirgen. Qeshqer sherqtiki islam medeniyitining eng meshhur merkizige aylandi. Buning tesiride bu yerdiki xelqlerning ijtima'iy munasiwet, qanun, sen'et hayatida özgirish boldi. Jümlidin ereb élipbesi bu rayonda omumlashti. Islam jihad herikiti bilen yerlik siyasiy küchler tereqqiyatining birlishishi netijiside ereb yéziqi qeshqerdin tedrijiy sherqqe sürüldi. Ereb élipbesi asasidiki chaghatay Uyghur yéziqi 14 - esirdin bashlap merkiziy asiyadiki türkiy xelqler arisida omumyüzlük qollinilghandin tartip taki hazirqi yéziq islahatighiche dawamliship keldi.
20 - Esir til - yéziq nahayiti téz tereqqi qilghan dewr boldi. Nurghunlighan yéngi dölet we aptonom rayonlarning barliqqa kélishige egiship nurghun tillar ma'arip we kündilik turmushta ishlitishtin resmiy tilgha aylandi. Merkiziy asiyadila yéqinqi dewrde türkiy til sistémisigha tewe tillar köpiyip 30 gha yetti. (1) Merkiziy asiyadiki Uyghur, Qazaq, Qirghiz qatarliq türkiy til sistémisigha tewe xelqlerning tilliri sabiq sowét ittipaqida étnik ayrima islahati élip bérilip, ittipaqdash jumhuriyetler, aptonom jumhuriyetler qurulghandin kéyin, özlirining musteqil yéziqigha ige boldi. ((1) é. Ténshö: "Türkiy tillar tetqiqatigha muqeddime" junggo ijtima'iy penler neshiriyati 1981 - yili (Béyjing) Xenzuche neshri 16 - bet) (3) 20 - Esirning bashlirida hazirqi zaman Uyghur edebiy tili we yéziqi heqqide eng deslep tarim wadisidin ottura asiyagha köchken Uyghurlar arisida ghulghula boldi. 1921 - Yili tarixiy, ijtima'iy ehwal we térritoriye sewebidin olturaqlashqan jayigha asasen özlirini "Qeshqerlik", "Xotenlik", "Qumulluq", "Ghuljiliq" (Yaki "Taranchi") dep atiwalghan, lékin mahiyette ortaqliqqa ige bolghan Uyghur millitining buningdin kéyin eslide mewjut bolup turghan "Uyghur" dégen nami toluq asas bilen ishlitish tamamen qayil qilarliq derijide ispatlan'ghandin kéyin, munazire nuqtisi sowét Uyghurlirining ortaq edebiy tiligha qaysi di'alékt (Qeshqer di'alékti yaki ghulja di'alékti) ni asas qilish kérek, dégen bashqa bir mesilige buraldi. Bu munazire Uyghur yéziqidiki "Kembegheller awazi", "Azadliq géziti", "Sherq heqiqiti géziti", "Qizil shepeq géziti", "Inqilabiy sherq", "Lénin yolida mangayli" qatarliq gézit - jurnallarda taki 1930 - yillarghiche dawamlashti. (1) (A. T. Heyderop: "Sowét ittipaqidiki Uyghurlarning edebiy tilni berpa qilish jeryani", "Qeshqer pédagogika inistituti ilmiy jurnili" 1993 - yil 4 - san) bu munaziriler dawamida Uyghur yéziqi heqqidimu nurghun pikirler otturigha qoyuldi. S. Shakir janop Uyghur yéziqi we uning imlasi heqqide ijabiy pikirlerni otturigha qoydi. (2) Bu jeryanda erep élipbesi asasidiki kona yéziqni tüzitish, toluqlash, özgertish tedbirliri jiddiy élip bérildi. Shu munasiwet bilen 1925 - yil 7 - ayning 18 - küni almatada Uyghur ziyalilirining qatnishishi bilen 1 - qétimliq til - yéziq ilmiy muhakime yighini ötküzülüp, shu waqitqa qeder qollinip kelgen erep élipbesi qismen islah qilinip, Uyghur tilining xususiyetlirige deslepki qedemde layiqlashqan 27 herptin terkip tapqan élipbe qollinildi. (1) (Abduréshit Sabit: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat jeryani", "Shinjang tezkirisi" 1994 - yil 3 - san) bu yéziq sowét ittipaqida 1920 - yillardin 1936 - yili latin yéziqi ishltilgen'ge qeder qollinildi. (2) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkizi asiya jurnili 993 1- yili 3 -, 4 - san, én'glizche neshiri latin élipbesi eng deslep sowét ezerbeyjanda (1925 - Yili) resmiy qollinildi. Shuningdin kéyinki ikki yil ichide bu yéziq tedrijiy halda bashqa jumhuriyetlerdimu omumlashti. (3) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yili 3 -, 4 - san. énglizche neshri) 1926 - yilidin bashlap Qazaqistan, özbékistan we Qirghizistanda turushluq bir türküm Uyghur ziyaliyliri we oqutquchilar ereb élipbesi asasidiki Uyghur yéziqini latin élipbesi asasidiki Uyghur yéziqigha özgertish heqqide teklip - pikirlerni we herxil layihilerni otturigha qoyup, birqanche qétim muzakire qilishti. 1928 - Yil 4 - ayning 29 - künidin 5 - ayning 4 - künigiche özbékistanda semerqend shehride ottura asiyadiki Uyghur ziyaliylirining qatnishishi bilen 1 - qétimliq Uyghur til - yéziq ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Yighinda Uyghur yéziqining élipbesi we atalghular mesilisi nuqtiliq muzakire qilindi. (1) (Abduréshit Sabit: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining tereqqiyat jeryani", "Shinjang tezkirisi" 1994 - yil 3 - san) bu qétimqi yighinda sowét Uyghurliri latin yéziqini ishlitish heqqide muhakime élip bérilip, latinlashturulghan bu élipbening 32 herptin terkib tépishi tewsiye qilindi. Lékin, latinlashturulghan bu yéziq taki 1930 - yili 2 - qétimliq Uyghur tili muhakime yighini almatada échilghan'gha qeder ishlitilmidi. (2) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yil 3 - 4 - san én'glizche neshri.) 1930 - Yili 5 - ayda almata shehride "2 - Qétimliq Uyghur tili muhakime yighini" chaqirilip, 1 - qétimliq yighinning latin élipbesi asasidiki yéziqqa köchüsh heqqidiki qarari maqullandi. Bu waqitta qobul qilin'ghan latin élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi töwendikiche: (3) (Wéy Süyyi: "Hazirqi zaman Uyghur yéziqining 1950 - yilidin buyanqi tereqqiyati" merkiziy asiya jurnili 1993 - yili 3 -, 4 - san. énglizche neshri)
(Resim 1)
Sowét ittipaqidiki ottura asiya jumhuriyetliride silawyanlashturush herikiti 30 - yillarning kéyinki yérimida bashlan'ghan bolup, 1938 - yili Qazaqlar uni qobul qildi. Lékin Uyghurlar uni taki 1946 - yilighiche ishletmidi. Shu yili bu élipbe yene mongghuliyide qollinildi. Latinlashturulghan élipbege qarighanda, silawyan élipbesi herbir til üchün oxshimighan shekilde tüzüldi. Lékin eyni waqitta Rus tilidin kirgen sözler bashqa tillardimu Rus tili imla qa'idisi boyiche yézilghachqa, bashqa tillardiki silawyan herpliri köpeydi. Mesilen, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi 41 herptin teshkil tapqan bolup, eslidikidin toqquz herp éship ketkenidi. Sabiq sowét ittipaqining ottura asiya rayonidiki jumhuriyetliride til - yéziq heqqidiki bes - munaziriler shundaq qiziq dawamlashqan bir peytte, jahaletlik shinjang rayonida til - yéziq muhakimilirige nöwen yoq idi. 1933 - Yili shéng shisey hoquq tutqandin kéyin, özini sowéttiki milliy ishlar programmiliri bilen pishshiq tonush dep kökke kötürüp, sowét ittipaqi bilen bolghan ittipaqliqini kücheytip, sowéttta qollinilghan milliy terkibni ayrishqa munasiwetlik hemme katégoriyilerni shinjangda qollandi. 1935 - Yilidiki 2 - qétimliq xelq qurultiyida shéng shisey shinjangdiki xelqlerni 14 étnik guruppigha (Milletke) ayridi. Hemde herbir millet üchün yarim - ayrim Xenzuche nam berdi. (1) (Borhan shehidi: "Shinjangning 50 - yili" milletler neshiriyati 1986 - yil. Béyjing. 528 - 529 - Bet.) Hazirqi zaman Uyghur yéziqi shéng shiseyning atalmish "Milletler barawerliki" siyasitini yolgha qoyushi bilen shinjangda keng da'iride ishlitildi. Lékin shinjangdiki Uyghurlar sowét Uyghurlirining 1930 - 1940 - yillardiki deslepte latin yéziqini qollinishtin tedrijiy silawyan yéziqigha köchüsh herikitige egeshmidi. 1936 - Yili hashim göher baqi dégen kishi teripidin tüzülüp, ghuljida hüsiyin yunus metbe'eside bésilghan ili wilayetlik medeniy aqartish uyushmisi teripidin tarqitilghan "éLipbe" dersliki hazirqi zaman Uyghur yéziqida bésilghanidi. Uningda ereb tilidin kirgen sözlerni yézishta qollinilidighan belgiler kirgüzülmigen. 1935 - Yilidin bashlap "Shinjang géziti" ning Uyghurchisi neshir qilindi. Uningda erep tilidin kirgen söz atalghularni yézishta qollinilidighan
(Resim 9)
herpliri peqet erepche söz atalghularni yézishtila qollinilip, Uyghur tiligha xas sözlerde qollinilmidi. Shéng Shiseyning sowét ittipaqining tesirige uchrishi we egishishi bilen Shinjangda tunji qétim yéziq islahati boldi. 1937 - Yili shinjangdiki ziyalylarning erep élipbesi asasidiki Uyghur élipbesini san we tertip jehettin sowét Uyghurliri qolliniwatqan latin élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi bilen oxshash qilishqa qoshuldi. Jedwel 2 shinjang Uyghurliri 1937 - yilidin ilgiri qollan'ghan élipbe (Resim 0)
jedwel 3 Shinjang Uyghurliri 1937 - yili tüzgen élipbe (Resim 8)
1946 - yili üch wilayet milliy armiyisi bilen gomindang hökümiti otturisida "11 Maddiliq bitim" imzalinishtin burun xelq wekilliridin élin'ghan pikirlerde wekiller "Döletning memuriy organliri we edliye organlirining hüjjet - matériyalliri musulmanlarning ezeldin bar bolghan yéziqi (Uyghur yéziqi -- a) da yézilsun; bashlan'ghuch, ottura we aliy mekteplerning hemmiside musulmanlarning ezeldin bar bolghan til - yéziqida ders ötülsun, dégen pikirde ching turghan. Netijide, "11 maddiliq bitim " Ning 3 -, 4 - tarmaqlirida mushu mezmundiki pikirlerge diqqet qilinip " döletning memuriy organliri we ediliye organlirining xet - alaqiliride dölet tili we musulmanlar tilliri teng qollinilidu. Xelqning hökümetke sun'ghan erz - iltimaslirini öz millitining yéziqida yézishqa ruxset qilinidu; bashlan'ghuch mektepler bilen ottura mekteplerde dölet tili mejburiy ders bolup kiridu. Aliy mekteplerning oqutush weziyitige qarap ders ötüshte dölet tili bilen musulmanlar tili teng qollinilidu " Dep belgilendi. 1946 - Yili 25 kishidin terkib tapqan ölkining hökümet hey'etlirining 2 - qétimliq yighinida maqullan'ghan " shinjang ölkilik hökümet programmisi " éLan qilindi. Uning "G. Ma'arip " Qismining 9 - tarmiqida " bashlan'ghuch, ottura mekteplerde shu milletning til - yéziqida ders ötülidu. Lékin ottura mektepte dölet tili oqushqa tégishlik ders qilinidu. Aliy mekteplerde bolsa, oqu - oqutush éhtiyajigha qarap dölet tili bilen musulman tili teng qollinilidu " Dep belgilendi. Bu eyni waqittiki üch wilayet rehberlirining öz til - yéziqigha bolghan yüksek mes'uliyitini ipadilidi. Netijide Uyghur til - yéziqi qanuniy orun'gha ige bolup, ma'arip we hökümet xizmetliride ishlitishke bashlidi. 1946 - Yili ölkilik ma'arip nazariti bashlan'ghuch mekteplerning 1 - yilliq oqughuchiliri üchün yéngi élipbe tüzüp élan qildi. Bu élipbe 27 herptin teshkil tapqanidi. Jedwel 4 1946 - yili tüzülgen Uyghur élipbesi:
(Resim 7)
Shinjang rayonida erep élipbesini islah qilip, uni Uyghur tili fonétikisigha maslashqan Uyghur élipbesige aylandurush üchün jiddiy tutush qiliniwatqan chaghda, 1947 - yil 2 - ayning 4 - künidiki sabiq sowét ittipaqi aliy sowétining qarari boyiche latin iélipbesi asasidiki yéngi élipbege köchürüldi. Uningda rus élipbesidiki 33 herp toluq qobul qilin'ghandin bashqa, Uyghur tilining özige xas fonimilirini ipadilesh üchün sekkiz herp yasalghan. Shundaq qilip, silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi 41 herptin teshkil tapqanidi. Jedwel 5 1947 - yilidiki sowét Uyghurliri ishletken silawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi
(Resim 6)
Mana bular 1949 - yilidin ilgiriki shinjang we sabiq sowét ittipaqidiki bir qanche qétimliq yéziq islahatliri. Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyinki 40 nechche yilliq tarixiy jeryanda Uyghur yéziqi heqqide yene nurghun islahatlar, özgirishler boldi. Bu xil islahat we özgirishlerni tarixiy jehettin üch basquchqa bölüshke bolidu: (4) Eyni waqitta shinjang sowét ittipaqidiki neshriyat orunlirining tarqaqliqi we özi xalighan imla qa'idisi boyiche neshir ishliri bilen shoghullan'ghanliqi tüpeylidin, shu waqittiki Uyghur edebiy yéziqi heqiqeten qalaymiqan idi. 1937 - Yili élip bérilghan islahat peqet ziyaliylar bilenla cheklinip qélip, peqet rayon we ölke derijilik bezi gézitlerdila ishlitildi. " Shinjang géziti " 1935 - Yilidin bashlap Uyghur tilida neshir qilindi. Bu gézit 1937 - yilidiki élipbeni ishlitishke mayil idi. Bu gézit gerche shinjangning hemme jaylirigha tarqitilghan bolsimu lékin, qatnash qolaysizliqi tüpeylidin chet, yiraq jaylargha yétip baralmidi. Eyni waqittiki junggoda ichki urush élip bériliwatqan apetlik yillarda az sanliq milletler til - yéziqini ölchemleshtürüshni muzakire qilish we omumlashturush heqqide söz échish mumkin emes idi. Uyghur imla qa'idisining bundaq bolushidiki yene bir seweb, tashkent we almatadiki ikki neshiriyat orni öz aldigha imla qa'idisi turghuzup, neshir ishliri bilen shoghullandi. 1940 - Yillarda we 1950 - yillarning bashlirida Uyghur we qazaq yéziqida chiqidighan matériyallar shinjanggha kirgüzüldi (Asasliq ili, altay, tarbaghatay wilayetlirige). 1950 - Yillargha kelgende, Uyghur yéziqidiki perqler asasliq muhakime témisigha aylinip qaldi. 1949 - 1956 - Yillar 1949 - yili Jungxua xelq jumhuriyiti qurulush harpisida ibrahim mutiy ependi teripidin tüzülüp, toluqlap békitilgen imla qa'idisi 1948 - yil 12 - ayning 15 - küni we 1949 - yil 1 - ayning 8 - künidiki " shinjang géziti " De élan qilindi. Buningda deslepki qedemde Uyghur élipbesi, Uyghur tilidiki qoshumchilar, bashqa tillardin kireen sözlerning imlasi, tinish belgiliri qatarliqlar muqimlashturuldi. Buning bilen Uyghur tili sözlirini erep, paris tilining alahidiliki boyiche her kishi özi bilgenche yazidighan bashbashtaqliq tügitilip, imla deslepki bir normigha sélin'ghan. Lékin ereb élipbesi yenila öz tertipi boyiche toluq qobul qilin'ghan. Uyghur tilidiki sozuq tawushlar üchün ayrim belge belgilenmigen, sozuq tawushlarning imlasi, ahangdashliqi, ajizlishishi, üzük tawushlarning nöwetlishishi, bashqa tillardin kirgen sözlerning imlasi heqqide qa'idiler tüzülmigen. 1951 - Yili 5 -, 6 - aylarda almatada " meslihet yighini " Chaqirilip, ereb élipbesi asasidiki Uyghur edebiy tilini, imla qa'idisini we élipbeni birlikke keltürüsh muzakire qilindi. Yighinda " sherq heqiqiti " We " qazaq éli " Jurnilidin jélilowa imsaxan bilen exmetop iminjan " ereb élipbesi asasidiki Uyghur edebiy tilining imla qa'idisi toghrisida " We qadir hesenop bilen m. Roziyopning " ikki jurnalda ishlitilgen edebiy atalghularni ölchemleshtürüsh toghrisida " Namliq ikki qarari maqullandi. Bu qétimqi élipbening 1937 - yilidiki élipbe bilen bolghan perqi töwendikiche: 1) élipbe tertipi jehette 1951 - yili tüzülgen élipbede tashkent Uyghurliri ishletken élipbe tertipi qollinildi. 2) Sozuq tawushlar jehette " e " We " i " Tawushi perqlendürüldi. 3) Yéngi imla qa'idisi meydan'gha keldi. Shundaq qilip 1951 - yilidiki Uyghur élipbesi öz dewri üchün eng yéngi we eng mukemmel élipbe bolup, tashkent we almatada keng qollinildi. Jedwel 6 1951 - yilidiki Uyghur élipbesi
------------------------------------- a, b, p, t, j, ch, x, h, d, r, z, j, s, sh, gh, q, f, k, g, ng, i, y, y, l, m, n, w, o, u, e -------------------------------------
bu élipbe we imla qa'idisi shinjanggha kirgüzülgen bolsimu, lékin shinjangda herqandaq derijidiki bir hökümet orgini teripidin étirap qilinmidi. Shundaq bolushigha qarimay, 1951 - yilidin bashlap shinjanggha qaritilghan medeniyet siyasiti, türlük til - yéziqta neshir qilin'ghan matériyallar wasitisi bilen tarixtin buyanqi eng yuqiri derijide singip kirdi. Mushu waqitta qazaqistan penler akadémiyisi Uyghurshunasliq inistituti 1949 - yilidin buyan tetqiqatini shinjang Uyghur til - yéziqigha merkezleshtürgenidi. éLimizdimu merkiziy hökümet shu waqittin bashlap az sanliq millet tillirini tetqiq qilidighan mexsus xadimlarni terbiylesh programmisini tüzüshke kirishti. Junggo penler akadémiyisining til inistituti (Hazirqi junggo ijtima'iy penler akadémiyisi) 1951 - yili etiyazdin bashlap az sanliq milletler tilliri mutexessislirini terbiyileydighan kurslarni échishqa bashlidi. 1950 - Yilining küz peslide merkiziy hökümet gherbiy shimal we gherbiy jenubtin ibaret ikki asasliq az sanliq millet rayonigha " qérindashlar salimini yetküzüsh " Wekiller ömikini ewetti. Wekiller ömikining qarmiqida birdin tilshunas bar idi. Penler akadémiyisidiki wang jün gherbiy shimalgha ewetilgen bolup, qaytip barghandin kéyin shinjangdiki az sanliq milletler tili toghrisida doklat yazdi. Bu mushu rayonidiki til saheside élip bérilghan eng deslepki tetqiqat doklati idi. 1950 - Yili 10 - ayda " shinjangda tinchliq we xelqchilliqni himaye qilish ittipaqi " Til - yéziq yighini chaqirip, " shinjang til - yéziq komitéti " Qurushni qarar qildi. Eowuyüen 1951 - yil 2 - ayning 5 - küni maqullighan qararigha asasen, 1951 - yili 12 - ayning axirida " shinjang ölkilik az sanliq milletler til - yéziqini muzakire qilip, islah qilish hey'iti " Teshkil qilindi. 1952 - öLkilik xelq hökümitining 10 - qétimliq hey'etler mejliside " shinjang milletler til - yéziqini muzakire qilip, yétekchilik qilish hey'iti " Qurush qarar qilindi. Yéngidin teyinlen'gen hey'et ezaliri yighin échip, almatada ishlen'gen " Uyghur edebiy tilining qisqiche imla qa'idiliri " Ni sinaq teriqiside ishlitishni qarar qildi. Lékin, " hey'et " Ning xizmiti 1954 - yili Uyghur edebiy tilining imla qa'idisi tüzülgendin kéyin bashlandi. Bu chaghda tüzülgen Uyghur élipbesi 30 herptin teshkil tapti. Jedwel 7 1954 - yili tüzülgen Uyghur élipbesi
(Resim 5)
1954 - yili shinjang milletler til - yéziq komitétining sabiq mudiri mexmut zeydi tüzgen " Uyghur edebiy tilining qisqiche imla qa'idisi " éLan qilindi we bu imla qa'idisining almatada tüzülgen imla qa'idisini asas qilghanliqi izahlandi. Bu imla qa'idisi 1954 - yili 3 - ayda shinjang milletler til - yéziqini muzakire qilip yétekchilik qilish hey'iti munasiwetlik orunlardin wekil qatnashturup chaqirghan til - yéziq xizmiti yighinida maqullandi. Bu layihe sabiq shinjang ölkilik xelq hökümitining testiqi bilen 1954 - yil 5 - ayning 1 - künidin bashlap pütün shinjangda omümyüzlük qollinish qarar qilindi. Bu qétimqi imla qa'idiside Uyghur edebiy tilining élipbesi, sozuq we üzük tawushlarning imlasi, lewleshken boghumlarning tesiri, bezi tawushlarning nöwetlishishi, bashqa tillardin kirgen sözlerning imlasi, qoshumchilarning imlasi, boghum köchürüsh qa'idisi qatarliq bir yürüsh qa'idiler bérilgen. Buning bilen Uyghur tilining we Uyghur yéziqining xususiyetlirige muwapiqlashqan ilmiy qa'idiler deslepki qedemde otturigha qoyulghan. Atalghularni toghra ishlitishning til emeliyitige uyghunlashqan bir yürüsh prinsipliri, bashqa tillardin kirgen sözlerni toghra yézishning deslepki qa'idiliri otturigha qoyulghan. Bu qétimqi élipbede Uyghur tilida musteqil fonima süpitide qollinilmaydighan peqet erep - pars tilidin kirgen sözlerni yézishta ishlitilidighan " t ", "", "", "", "", "", "", " Gh " Din ibaret sekkiz herp Uyghur élipbesidin chiqirip tashlandi. Shundaqla Uyghur élipbeside kam bolsa bolmaydighan sozuq tawushlar üchün " a ", " E ", "é", " I ", " O ", " U " Din ibaret alte herp qoshuldi. Bu qétimqi imla qa'idisi heqqidiki qarar 1951 - yilidiki qarar (Almata yighinida maqullan'ghan) din héchqanche perqlenmisimu, lékin bu yighinning muhim ehmiyiti junggo kommunistik partiyisining élimizdiki az sanliq milletler til - yéziqi qa'ide - permanlirini tüzüsh we uninggha yétekchilik qilishning bashlinishi boldi.
1954 - Yili sabiq sowét ittipaqi ottura asiya jumhuriyetliridin kelgen medeniyet tesiri yuqiri basquchqa kirdi. Derslik matériyallar, markis, én'glis, lénin, sitalin eserliri, siyasiy teshwiqatlar, shuningdek tashkent we almata neshriyatliri neshir qilghan hékaye, romanlar hemme jayda, yeni aliy mekteplerning yataqliridin tartip bashlan'ghuch mektep hetta shexsilerning öyliridimu tépilidighan boldi. Uningdin bashqa, 1950 - yillarda pütün junggoda til, iqtisad, medeniyet qatarliq tereplerde sowétqa egishish ewj alghanidi. Shunga eyni waqitta mexmut zeydi we shinjang til - yéziq komitétining Uyghur imla qa'idisini ishleshte sowét almata nusxsisini asas qilishi ejeplinerlik emes idi.
1950 - Yillarning otturilirida az sanliq milletler tilliri üstidiki tetqiqatlar nahayiti téz tereqqiy qilghan bolup, qisqa mezgil ichide Uyghur, qazaq, mongghul tillirini silawyanlashturushni meqset qilghan islahatlar bashlandi.
1955 - Yili 12 - ayda béyjingda tunji qétimliq az sanliq milletler tili ilmiy muhakime yighini échildi. Uning asasiy meqsiti, az sanliq milletler tili üstidiki tetqiqatni chongqurlashturush we yéziqi muwapiq bolmighan milletlerning yéziq islahatini qollash, yéziqi bolmighan milletler üchün yéziq ijad qilishni ilhamlandurush idi. Yighinda 1956 - yilining axiridin burun az sanliq milletler yéziqini layihilesh we islah qilishni omumyüzlük tereqqiyatqa érishtürüsh telep qilindi. Shundaq qilip 1956 - yili 700 kishidin terkib tapqan yette az sanliq millet til - yéziqini tetqiq qilish guruppisi teshkillinip, dölet penler akadémiyisi teripidin 42 az sanliq millet rayonigha ewetildi. 6 - Guruppa shinjanggha orunlashturuldi.
Mushundaq shara'itta Uyghur we bashqa milletlerning til - yéziqini qéliplashturush, ölchemleshtürüshtin ibaret jiddiy wezipige muwapiqlishish üchün, partiye we xelq hökümitining qarar qilishi bilen 1956 - yili shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq tetqiqat komitéti quruldi. Bu organ qurulghandin kéyin, milletler til - yéziq xizmiti saheside nurghun emeliy xizmetlerni ishlidi. Aptonom rayonning eyni waqittiki rehbiriy kadirliri we ilmiy xadimlar erep élipbesi asasidiki Uyghur kona yéziqining uzundin buyan saqlinip kelgen yétersizliklirini tüzitish üchün Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe qatarliq milletlerning yéziqini silawyanlashturush heqqide teklip, layihe, teshebbuslarni otturigha qoyushti. Bu teklip, layihilerni aptonom rayonluq xelq hökümiti mexsus yighin échip, muzakire qilishni qarar qildi. Bu qarargha asasen, 1956 - yil 8 - ayning 13 - künidin 22 - künigiche ürümchide aptonom rayonluq 1 - qétimliq milletler til - yéziq ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Yighinda memliketlik milletler ishliri komitéti, junggo penler akadémiyisi til tetqiqat orni, merkiziy milletler shöyüeni qatarliq orunlardin bir qisim alimlar, mutexessisler shundaqla qazaqistanning til we medeniyet wekiller ömiki teklip bilen qatnashti.
Yighinda junggo kommunistik partiyisi shinjang Uyghur aptonom rayonluq komitétining shujisi wang énmaw tebrik sözi sözlidi. Merkiziy milletler ishliri komitéti medeniy ma'arip bashqarmisining bashliqi, junggo penler akadémiyisi az sanliq milletler tillirini tetqiq qilish ornining mu'awin bashliqi ying yürén " milletler til - yéziq xizmitining hazirqi ehwali we bu heqte birnechche pikir ", Junggo penler akadémiyisi az sanliq milletler tillirini tetqiq qilish ornining mu'awin bashliqi proféssor fu mawji " yéziq layihisi we Uyghur yéziining imlasini tüzitish toghrisida birnechche pikir ", Junggo penler akadémiyisining til ishliri boyiche meslihetchisi, sowét mutexessisi g. Sérdyochinko " shinjang Uyghur aptonom rayonidiki milletler til we yéziqliri heqqide ", Shinjang Uyghur aptonom rayonluq milletler til - yéziq tetqiqat komitétining mu'awin mudiri elqem extem " shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq tetqiqat komitétining xizmet doklati " Qatarliq témilarda doklat berdi.
Yighin jeryanida shinjang Uyghur aptonom rayonimizdiki Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe milletlirining kona yéziqlirini özgertip, silawyan élipbesi asasidiki yéngi yéziqqa köchüsh mesilisi, Uyghur edebiy tili we uning atalghulirini ishlesh mesilisi, shundaqla til saheside ishlen'gen xizmetler, qolgha keltürüleen netijiler, ishleshke tégishlik wezipiler muzakire qilindi.
Yighin axirida, shinjang Uyghur aptonom rayonidiki milletlerning til - yéziq ilmiy yighinining qarari otturigha qoyuldi we maqullandi. Shinjang Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe milletlirining yéziqini özgertish we yéziqi yoq milletlerning yéziq taritiwélishigha yardem bérish toghrisida töt maddiliq qarar (1956 - Yil 12 - ayning 31 - küni komitét ezalirining 13 - sanliq mejliside maqullan'ghan) ni élan qildi. Bu qarar shu yili 31 - dékabr küni shinjang Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti teripidin testiqlinip, küchke ige boldi. Bu xewer " shinjang géziti " Ning 1957 - yili 2 - ayning 9 - künidiki Xenzuche, Uyghurche sanlirigha bésildi. Lékin bu qarar shinjangda 1957 - yili élip bérilghan yerlik milletchilikke we hoquqdarlargha qarshi turush herikitining netijiside bir yaqqa tashlinip qaldi. Shuningdek, 1958 - yili Xenzu tilining latinlashturulghan fonitékiliq élipbesi élan qilin'ghandin kéyin, silawyan yéziqini qollinish döletning birlikidin ayrilghanliq, dep qaraldi.
Uyghurlarning eyni waqittiki yerlik til - yéziq yighini latin yéziqigha bolghan qiziqishini ipadilep turghan shara'itta, silawyan élipbesini tallishi tarixiy, ijtima'iy, siyasiy asasqa ige idi. Buning ichide siyasiy asas muhim orunda turatti. Bu yerdiki siyasiy asas déginimizde, merkezning siyasiy yolyoruqliri közde tutulidu. Eyni waqitta sowét merkiziy asiya xelqliri we mongghuliye jumhuriyiti silawyan yéziqigha köchüp bolghan bolup, élimiz özining sotsiyalistik qoshniliri bilen bolghan " altun dewr " Ni bashtin kechürmekte idi. Shuningdek junggo - sowét dostluq munasiwiti eng yuqiri basquchqa kötürülgenidi. Shu sewebtin élimizning gherbiy shimal rayonliridiki xelqlerning silawyan yéziqini tallishigha kommunistik partiye we merkiziy hökümettin yolyoruq bérilgenidi.
Shinjangning üch wilayet rayonida 1940 - yillarda köp qisim ziyaliylar silawyan yéziqi bilen tonush idi. 1949 - Yilidin kéyin shinjangning memuriyitidiki nurghun orunlar shu ziyaliylar bilen toldurulghanidi. Eyni dewrde üch wilayet ölke ornigha wekillik qilatti. Buni shu yerdiki ziyaliylarning köp bolushi belgilen'gen. Eger bu yéziq élimizde Xenzu tili élipbesi we bashqa az sanliq milletler üchün ortaq qollinilghan bolsa, " sotsiyalistik a'ile " Ning " dostluqi " Ning muhim belgisi, simwoli bolghan bolatti. Meshhur sowét tilshunasi, akadémik sérdyochinko élimiz teripidin merkiziy milletler inistitutining meslihetchilikige teklip qilin'ghanidi. Uningdin bashqa, türklogiye we tajik til mutexessislirimu béyjinggha teklip qilin'ghan bolup, ular az sanliq milletler til - yéziqi tetqiqati bilen shoghullandi. Yuqiriqi sewebler tüpeyli, sédyochinko zor tirishchanliq körsetken bolsimu, sowétning silawyanlashturush tejribisi Xenzu tili fonétika élipbesi tüzüshke mes'ul ziyaliylar teripidin qobul qilinmidi. Ular yenila latin élipbesini muwapiq kördi. éLimizdiki türkiy tilida sözlishidighan xelqler bilen mongghul xelqining tili üchün silawyan élipbesini qollinish sowét milliy siyasitining zor ghelibisi idi.
Uzaq ötmey " barche güller tekshi échilish, hemme éqimlar bes - beste sayrash " Fangjéni yolgha qoyuldi. Mushundaq shara'itta, junggo mongghul tili muhakime yighini (Yighin'gha béyjing we shinjangdin wekil qatnashqan) échilip 33 herp we ikki qoshumche belgidin terkib tapqan yéngi silawyanche mongghul élipbesi tüzüp chiqildi. Shu yili 8 - ayda, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq komitétigha silawyan yéziqini qollinish toghrisida körsetme berdi. Shuning bilen bu qarar maqullinip, til - yéziq komitéti teripidin Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, shibe, özbék, tatar tilliri üchün silawyanche élipbe tüzüldi. Yuqirida bayan qilip ötülgen yighin bu jehette töwendiki töt prinsipni asas qilghanidi:
1) Bir yéziq sistémisi choqum tilning fonétika bilen grammatika alahidilikini eks ettürüp bérishi we ishlitishke muwapiq kélishi kérek.
2) Medeniyet almashturushning qolayliq bolushi üchün " qérindash milletler " Ning herp shekli imkan qeder oxshash bolushi kérek.
3) Herbir herp choqum éniq, asan oqughili bolidighan we bashqa herptin asan perqlendürgili bolidighan bolushi kérek.
4) Ilim - pen, téxnika bilimlirini igilesh we medeniyetning tereqqiy qilishi üchün qolayliq bolushi kérek.
Shuningdek erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining nuqsanliri mundaq körsitildi:
1) Erep yéziqi erep tilining ichki qanuniyetlirini yeni tawush sistémisini, grammatik qurulushini közde tutup meydan'gha keltürülgen bolup, erep tili üchün xizmet qilip kelgen we kelmekte. Lékin erep tili bilen Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar tilliri bashqa - bashqa ichki qanuniyetleree we alahide xususiyetlerge ige ikki sistémidiki tillardur. Erep we türkiy tillarning tawush sistémisi pütünley bir - birige oxshimaydu.
Tawushlarni ipadilesh üchün qoshqan herplirimizmu özige xas ayrim herplerni yaritish bilen emes, erep yéziqida éship - téship yatqan chékit we peshlerni köpeytish yoli bilen boldi. Netijide, chékit, peshtin zérikip ketken xelqimiz metbu'atta köp qiyinchiliq bilen terghip qilishimiz we ishlitip aware bolushimizgha qarimay, u herplerni emelde qobul qilmidi. Az sanliq kishilerdin bashqa nurghun kishiler ulardin paydilinalmidi.
2) Yéziq sawat chiqirishqa, oqush, yézishta asan we eplik bolushi lazim idi. Erep élipbesi asasidiki yéziqning bu jehettimu birmunche nuqsanliri bar. Hazir Uyghur tilining xususiyetlirige xas 32 herp üchün erep yéziqi aran 30 herp bérilgen bolsimu, emma herbir herp bashtin, otturidin, axiridin qoshulidighan, ayrim kélidighan dep bir nechchige bölünidu. Shundaq qilip 30 herp 111 xil shekilni keltürüp chiqiridu. Uning üstige mushu 111 xil bir - biridin anche perqlinip ketmeydu. Eger 111 shekilni bir - biridin ayrip turghan 120 chékit, alte hemze, üch peshni ayrip tashlisaq, asasiy shekil 16 din ashmaydu. Mesilen, a, b, o, k, b, d, r, i, l, m, s, , h, , o, e
Erep élipbesi asasidiki yéziqning murekkep bolushi, sawat chiqirishni we oqush, yézishni qéliplashturushtin tashqiri, imladiki turaqsizliq we qalaymiqanchiliqqa seweb bolmaqta.
3) Yéziq shekil jehettin bir - biridin keskin perq qilishi, pen - téxnikida paydilinishqa eplik bolushi kérek idi. Biz ishlitiwatqan bu yéziq bu telepkimu uyghun kelmeydu. Hazir qolliniwatqan yéziqning murekkeplik we qalaymiqanchiliqi metbu'atta xataliqlarning köp bolushigha seweb bolmaqta. Bir chish yaki chékitning artuq yaki kam bolushi sözlerni bir menidin yene bir menige aylanduruwétip, jümle mezmunini buzup qoyidu. Chékit we chishlarning sunup kétishi siyasiy jehettin bezi xataliqlarning yüz bérishige sewebchi bolghanning üstige, iqtisadiy jehettinmu döletke nurghun ziyan keltürmekte.
4) Erep élipbesi asasidiki Uyghur yéziqi bizning qérindash xelqlerning tillirida chiqiwatqan edebiyattin paydilinishqimu dexli qilmaqta. Yene bir tereptin, Xenzu xelqining bizning tilimizni öginishigimu qiyinchiliq tughdurmaqta.
Shuning bilen bir waqitta, silawyan yéziqining alahidilikliri mundaq körsitildi:
1) Erep élipbesi Uyghur tilidiki sekkiz sozuq tawushqa aran üch herp bérilgen bolsa, silawyan élipbesi Uyghur tilidiki sekkiz sozuq tawushqa sekkiz herp béreleydu (Buning altisi silawyan élipbeside bar herpler, ikkisi türkiy tillar sistémisida sözlishidighan xelqler silawyan élipbesi asasida yéziq yaritish jeryanida silawyan élipbesidin paydilinip tüzgen herplerdur).
Uyghur tilidiki üzük tawushlarghimu silawyan élipbesidin (Esli silawyan yéziqining üzük tawush herpliri we esli silawyanchigha sowét ittipaqidiki türkiy tillar sistémisida sözlishidighan xelqler teripidin qoshulghan herplerdin paydilinip) yéterlik miqdarda herp alghili bolidu. U herplerning oqulushi türkiy tillar sistémisida sözlishidighan bashqa xelqlerde oqulushi bilen pütünley dégüdek yéqin kélidu.
2) Silawyan yéziqida herbir tawush shekil jehettin bir - biridin keskin perq qilidighan musteqil herpler bilen ipade qilinidu.
3) Silawyan élipbesi asasidiki yéziqqa köchüsh bilen sowét ittipaqining sotsiyalizim qurush ishliridiki ilghar tejribiliridin, zamaniwilashqan pen - téxnikisidin, sowét ittipaqidiki türkiy til sistémisidiki qérindash xelqlerning ilmiy we bedi'iy edebiyatidin ongushluq paydilinish imkaniyitige ige qilidu.
4) Silawyan élipbesi asasidiki yéziq Uyghur, qazaq, qirghiz xelqliri we bashqa xelqler hem ularning ziyaliyliri üchün yat yéziq emes. 1954 - Yilidin bashlap toluqsiz ottura mekteplerning 5 - yilliqida silawyan élipbesi asasidiki yéngi yéziqni öginish yolgha qoyuldi.
Silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte asaslan'ghan prinsiplar mundaq körsitildi:
1) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, hazirqi Uyghur milliy edebiy tilining xususiyetliri, yeni Uyghur janliq tilidiki ré'al tawushlar asas qilindi. Shunga, Uyghur edebiy tilidiki 32 asasiy tawush üchün xas 32 belge élish tekitlendi.
2) Yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, bir tawushqa bir herp élish prinsipigha asaslinip turup, silawyan élipbesidin Uyghur adebiy tilining tawush xususiyetlirini toluq ipadilep béreleydighan herplerdin imkaniyetning bariche toluq we eynen paydilinish közde tutuldi. Mundaq prinsip boyiche élin'ghan herpler jem'iy 24 bolup, ular , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , din ibaret.
Bulardin tashqiri peqet Uyghur tilidila bar tawushlar üchün silawyan élipbesidiki herplerning adettiki sheklini saqlash sherti asasida, bu herplerge bezi qoshumche belgiler qoshulup yasalghan Uyghur edebiy tilning özige xas xususiyetlirini ipadileydighan sekkiz herp kirgüzüldi.
3) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, tilshunasliq ilmining tughqan tillarni birlikke keltürüsh yönilishige asaslinip, her xil tillarda bir xil éytilidighan tawushlarni oxshash herpler bilen belgilesh közde tutuldi.
4) Silawyan élipbesidiki yéngi Uyghur yéziqining layihisini tüzüshte, Uyghur tilining tawush xususiyetliri we shu kemgiche ishlinip kéliwatqan yéziq traditsiyisi közde tutuldi. Shuning üchün Uyghur tilining tawush sistémisida yoq , , , herpliri layihimizge kirgüzülmidi. Shundaqla rus tilining imla qa'idisi üchün éhtiyajliq bolghan orfografik belgiler (, , Gha oxshash qosh tawushluq belgiler) Uyghur tili traditsiyiside adet bolmighanliqi üchün we Uyghur tilining giramatik xususiyitige kirgüzülmidi. Shundaq qilip rus tiligha xas , , , , , , belgilirini yéziq layihimizge kirgüzmiduq.
5) Silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqining élipbe tertipini tüzüshte, mundaq prinsipni közde tuttuq: esli silawyan élipbe tertipi saqlan'ghan halda Uyghur tiligha xas yéngidin qoshulghan herplerni ( Lerni) shu herplerning shekil jehettin oxshashliqigha we guruppilishish tertipige asasen tégishlik herplerning arqisigha qoydi.
Shundaq qilip bu qétimqi yighin silawyan élipbesi asasidiki yéngi Uyghur yéziqini ongushluq layihilep chiqti. Yighinda ziya semidi bu qétimqi silawyan yéziqini omumlashturush meqset qilin'ghan kéyinki on yilliq pilan we programmilarni xulasilidi. Yighin töwendiki toqquz türlük qararni maqullidi:
1) Uyghur silawyan élipbesining 32 herptin teshkil tépishigha qoshulush (Sowét Uyghurliri 41 herp ishletken).
2) Sowéttiki qazaq silawyan élipbesini shinjangdiki qazaqlar üchün oxshash qollinish bilen birge, amal qilip herp sanini azaytish (Kéyin 40 herp ishlitildi).
3) Sowét qirghizliri ishletken silawyan élipbesini shinjangdiki qirghizlar üchün qollinish.
4) Shinjangdiki mongghullar aldinqi yili ichki mongghulda échilghan til - yéziq muhakime yighinda belgilen'gen mongghul silawyan élipbesini qollinish.
5) Shinjangdiki shibeler üchün 34 herptin tüzülgen silawyan élipbesini qollinish.
6) Shinjangdiki özbék we tatarlar sowéttiki özbék we tatarlar bilen oxshash bolghan silawyan élipbesini qollinish.
7) Aktipliq bilen tajik, manju, sériq Uyghur, sala qatarliq milletlerning yéziq tetqiqat xizmitige ishtirak qilish.
8) Erep élipbesidin silawyan élipbesige köchüshtin ibaret yéziq islahati xizmiti murekkep we müshkül xizmet bolup, uni yolgha qoyush jeryanida intayin éhtiyatchan bolush, burunqi imla qa'idisini yéngi imla qa'idisi tüzülgiche ishlitip turush.
9) Jem'iyetning herqaysi qatlamliri boyiche, yéngi yéziqni omumlashturush komitéti qurush, ma'arip programmisi, kéreklik neshriyat wasitiliri bilen yéziqni omumlashturush.
Bu qararning ikkinchi qismida, merkiziy dé'aléktni edebiy til üchün ortaq qollinish körsitilip, ghulja teleppuzini ölchemlik teleppuz qilish belgilendi. Shuningdek qararda yene edebiy tilni tereqqiy qildurush üchün mexsus atalghu tüzidighan organlarni qurush telep qilindi. Netijide, shinjang Uyghur aptonom rayonluq til - yéziq komitéti junggo penler akadémiyisining rehberlikide bu xizmetlerge mes'ul bolidighan boldi.
Shundaq qilip silawyan élipbesi asasidiki Uyghur yéziqining élipbesi töwendikidek békitildi:
Jedwel slawyan élipbesi asasidiki Uyghur élipbesi
(Resim 4)
Bu élipbe 1956 - yilidin 1958 - yilighiche élimizning gherbiy shimal rayonidiki az sanliq milletler üchün ishlitildi.
Shübhisizki, Uyghurlarning silawyan élipbesini qollinishi bir xil meghlubiyet, chékinish idi. Bu qandaqtur téxnikiliq jehettiki kemchilik bolmastin, eyni waqittiki solchil siyasetning netijisi idi. Bu sowét ittipaqidiki merkiziy asiya xelqlirining yéziq islahatining tekrarlinishi bolup, uning sewebini tilshunasliq éhtiyaji dégendin köre siyasiy éhtiyaj dégen tüzük. Shinjangdiki az sanliq milletler sowét ottura asiyadiki qérindashlirigha medeniyet jehette yüzlen'genliki sewebidin, eyni waqittiki junggo - sowét munasiwitining yéqinlishishi bilen bir tüz siziqta élip bérilghan heriket idi. Bu ehwal junggo - sowét munasiwiti yiriklishishke bashlighanda éniq ipadilendi.