PDA

View Full Version : Uluschilar kimler ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu (Exmetjan Qasimi)



Unregistered
28-05-08, 20:54
Uluschilar kimler ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu

Exmetjan Qasimi

Xelqimizning azadliq herikiti we uninggha uluschilarning qilghan xiyaniti



Mes'ut, eysa, we ular bilen bille qurday, chinggiz, ghulam hamidke oxshash in'gliz tamakisini chekken, amérika piwisini ichken, mustemlikichiler kiyimini kiygen, ikki adem sözleshkili tursa qulaqliri ding turidighan bir türküm shübhilik unsurlar ürümchige kelgen waqitliridila xelq ularning yürüsh – turushigha qarap ulardin qattiq nepretlen'gen idi. U waqitlarda xitay mustemlikichilirining qamchiliridin témip turghan qan téxi qurumighachqa ulardin éhtiyat qilghan xelqning derdi ichide idi. Bitim boldi, xewp ketti. Tunjuqturup turghan mustemlikichilik türmisining ishiki qiya ichilishi bilen, uninggha kirgen sap erkinlik hawasidin nepes alghan esirlerde yéngi roh yéngi quwwet peyda boldi. Ular bashlapqi kündila pütün qehri ghezipini xitay mustemlikchiliridin artuqraq goya ming bir qiyinchiliqta uzaq méhnet qilip, nurghun terlirini aqquzup ozuq térip, uni éghir musheqqetler bilen pushurup, andin yeymiz dep turghan ashqa ogha salidighan xa'in ene shular dep bilip pütün wujudi bilen ulargha qarishi chiqti. Heqiqette mustemlikichilerdin aldi bilin ene shular xewplikrek ikenlikini özlirining nurghun yilliq küresh tejribisi we tebi'iy sezgüsi bilen xelqimiz bashtila bilgen idi: lékin ghulja terep milliy azadliq küresh sépige ixtilap chüshmisun dégen meqsette mes'ut, eysalar bilen muresse qilghinini körgen xelq özini birla toxtatqan idi. Bir tereptin mes'ut, eysa we ularning shaykilliri inqilabi wilayetler bilen merkizi hökümet tinchliq bitim toghruluq muzakire yürgüzülüwatqan waqitlirida, ghulja wekillirini xitayning ichki ehwali bilen tonushturghan bolup, ularning ichige kirip ularning teleplirini bilip élip xitay terepke yetküzüsh wezipisini orundisa ikkinchi tereptin munapiqlarche inqilabchilarni maxtap, ularning ishenchige ige bolushqa tirishtiler. Ghulja wekilleri aldida yilanche tolghinip, qanjuq ittek erkilep, tülkilik qilip «biz yurt, millet qayghusida yürduq emdi bizni bu yerdin siler qoghlimisanglar, biz milletning paydisi üchün padichiliq xizmiti bolsimu artquzsaq» dégen yumshaq sözlirige qarap ghulja wekillirimu heqiqette bularda millet, weten muhebbiti bar bolsa bular köp yillardin béri wetendin ayrilip emdi yene uninggha xiyanet qilmas dégen pikrige kélip, ötken 10-15yil bulargha bir nerse ögetkendur dégen oyi netijiside ular bilen muresse qilishqa bashlidi, bularning: «biz milletchimiz», «biz xelqchimiz»,«biz insaniyetchimiz» dégen sho'arlirini körüp heqiqette bular bilen heriket birlikini temin étip kételeymiz dégen ümidni qildi. Ghulja wekillirining ular bilen bashta muresse qilghinining asasi sewebi ene shu idi. Lékin bir yil ular bilen birge ishlesh netijisi ularning héch nerse ögenmigenlikini qarighularche yurtni halaketke ilip mangidighanliqini we ularning öz muqeddeslirige érishish üchün millet qénining deryalap éqish bilen héch kari yoq ademler ikenlikini ispat qildi. Ularda qanchilik prinsip, zerriche wijdan yoqluqini, ularning heriket tejribisi emelde körsetti: dunyaning qaysi burjikini almang, qaysi milletning meslek igisi erbablirini almang ular milliy azadliq mesilisige kelgende ézilgen millet azadliq herikiti utuq qazinip kétip barghan peytte milliy azadliq küresh sépining birlikini temin qilmaq üchün barliq küchni serp qilidu. Hetta, özini qurban qilishqa razi bolidu. Egerde bu «milletchiler»de millitige muhebbet bolghanda elwette ular öz millitining milliy azadliq herikiti muweppeqiyet qazinip kétip barghanda u heriket qandaq shekilde barmisun shu chong utuq qazinip kétip barghan sepni mustehkemleshke, we barliq talash mesililerni shuning yoligha birlikini temin étish üchün sélip bergen bolar idi. Ular emelde néme qildi? Eksinche xitay mustemlikchilirining bölgünchilik duttarigha usul oynap, mensepni dep milletni chong halaketchilik xewpi astigha qoydi. Xelqimizning utuqluq azadliq herikitige chong xiyanet qildi. Mustemlikichiler milliy azadliq herikitini boghush we pütünley yoqitish üchün bir tereptin mustemlikichilerning tüp négizlik siyasitidin bixewer bolghan nadan ademlerni aldap, öz xelqingdin bashliq berduq dep bir türküm xelqni uning arqisidin egeshtürüp xelqimizning mustehkem milliy azadliq birlik sépige bölgünchilik sélish meqsiti bilen bolsa ikkinchi tereptin öz menpe'etige qaychi kelsimu milliy azadliq heriket muweppeqiyitidin qorqup böre yep ketse ketsun, sanga bolmisun dégen prinsipni aldigha qoyup özige ziyan bolsimu, bizning xelqimizge héch nerse bermeslik prinsipini qattiq tutqan, mustebit xitay mustemlike da'iriliri nurghun yillar chong mustemlikichiler béqip asrap kelgen, jeligürlerdin paydilinish qattiq qararigha keldi. Jeligürlerning biri ölkining yuqiriqi hakimiyet ornini ishghal qilghandin kiyin özining kélechikidin qorqqan xelq halaketlikning aldini ilish üchün qarshiliq dolquni kötürdi.
Ghulja terep, xelqimizning bu herikitige biterep bolup yene xelq düshmenliri bilen muressechilik qilish mes'uliyitini öz üstige élishni muwapiq körmestin ular qanunsiz ishghal qilghan hökümet terkibige kirishni layiq tapmastin özlirining qarshiliqini bayan qildi.
Xelqimizning hemmisi ghulja terep wekillirining bu herikitini birdin – bir xelqning menpe'etini himaye qilish üchün qaritilghan heriket dep bilip ulargha bolghan, étiqadi, ishenchi, yenimu bir derije ashti. Ayrim qalaq ademlirimiz, xelqimiz arisigha bölgünchilik sélish üchün we éngini zeherlesh üchün héch nersidin tartinmay qiliwatqan teshwiqlirige we ular ixtiyarigha bérip qoyghan metbu'atta mustemlikichilirining sadiq itliri – mes'utqa oxshash xelq düshmenlirining, qoy térisini yépip körsitishke urunushliri. «Mes'ut ependim zamanida pütün yaxshiliq ishlarning asasi qorulushqa bashlidi. ....»: «Yurt xelqi, merkezge qarita bir qeder berding shéker!» dégen'ge oxshash chirayliq sözler, shéker ornigha zeher bériwatqanliqini ayrip alalmighan éngimiz yéngilishqan. Ayrim ademlirimizning ghulja terep néme üchün bulargha düshmenlik qilidiken, alla tabarek weta'ala: «innema möhminine ehwa fesselamubin ehwane kum»dep tursa, bular musulman'gha düshmenlik qilishning ornigha ular bilen muresse qilsa bolmasmu? Dégen oygha kélishi mumkin biz ulargha shul ayetning yuqirisidiki ayetni yaki süre töwbediki, «ya'eyyuhal lezine ameno tenexxudu we aba ikum we ixwanikum ul banes tehbul kapiru elel iman wemen bedulehum méni kum pa'ilanike wumul zalimu,»dégen ayetni eslep ötüshni ötünimiz. Ular düshmen sépige ötkenlerdin bolghachqa, ular qarshi terepte turghan düshmenlerdinmu esheddiyrek düshmen bolup hésablinidu. Alla tabarek weta'ala, peyghemberlirimizge ulargha nisbeten rehimsiz bolushni buyruydu. «Ya'eyyuhal nebi jahizul kupparu wel munapiqine we eza eleyhim we qalu hum jehennem webih selmesir» undaq bolghandin kiyin bul mustemlikichiler bilen bir sep teshkil qilip xelqimizning qan bedilige alghan erkinlik hoquqlirini qayta tartip élishqa qest qilghuchi munapiqlar bilen yene muresse qilish yene mumkinmu? Elwette mumkin emes. Zadi néme üchün ular sözide milletchimiz, xelqchimiz dep warqirap emelde xelqimizning azadliqigha qarshi we öz millitige qarshi, xelqchilliq siyasiyge qarishi heriket qilidu? Uni bilmek üchün «ependiler» kimler? Kimning paydisi üchün xizmet qilidu? Kimlerning emiri bilen heriket qilidighanliqini yaxshi chüshinish we bilish lazim.

Ependiler kimler, we néme üchün ular öz xelqining menpe'etige qarshi ish qilidu?

Bu so'algha jawab bermek üchün ölkimizning jughrapiyiwi ehwali we kéyinki 70 - 80 yildiki xelq'ara ehwallar bilen bir tonushup chiqmaq lazim
Bizning ölkimiz, shimal, we gherbi shimalda s s s r (sowét sotsiyalistik résbuplikilar ittipaqi teyyarlighuchidin) bilen sherqi shimalda, mongghul xelq jumhuriyiti sherqte, gensu, sherqi jenubta chingxey ölkisi, jenubta, tibet, hindistan, gherbte afghanistan bilen chégridash ölkidur. Bizning ölkimiz xitaylar teripidin istila étilgen waqitlarda in'glizlar bilen fransuzlar hindistanni taliship madiras etrapida zembirekler étishmaqta idi, téxi bizning gherbi shimaldiki qoshnimiz ablay xan idi. Téxi xitay döliti mustemlike emes idi. Téxi afriqa qit'esining ichige yawropaliqlardin héchkim kirip baqmighan idi. Qisqisi dunya téxi mustemlikichiler teripidin bölünüp bolunmighan, téxi en'gliyige oxshash chong mustemlikichi döletning aldigha ötidighan héchkim yoq idi. Uningdin kéyin köp sular éqip ketti. Dunya ehwaligha nurghun özgirishler kirdi, in'glizlar hindistan'gha mustehkem orunliship bolmay turup uning chong mustemlikiliridin biri shimali amérika qoshma shtatliri, in'gliz mustemlikichilirige qarshi qozghilang kötürüp istiqlaliyet élan qildi. In'glizlar amérikida tartqan ziyanni qaplimaq üchün barliq küchi bilen afriqini ishghal qilishqa we bashqa jaylardin mustemlike élishqa aldiraydu. Awstraliye, kap, malta, giyuyana, malaya, natal, biju, nali'id, bérma, négiriye, sherqi afriqa, shimali borni'o, roduziba, uganda we bashqilarni u yerdiki yerlik xelqlerning qanlirini deryalap aqquzup in'glizlar tartip alidu. Fransuzlar, aljir, gherbi afriqa, madaghasqar, we hindi, xitaylarni tartip alidu.
Charrusiye hökümiti, qazaq yüzliri, qoqan, buxara, we xiwa xanliqlirini bésip alidu. 19-Esirning axirlirighiche yer kürisi jahan'gir döletler teripidin bölünüp bolidu. 19- Esirning axirlirida burunqi kona jahan'gir döletler bilen hésabqa qila'alarliq – yéngi jahan'gir döletler peyda bolidu. (Gérmaniye, amérika qoshma shtatliri, yaponiye) bular yer kürisini kona mustemlikichiler bölüp élip bolghanliqtin mustemliksiz qélishtilar. Yéngi jahan'gir döletler tereqqiy tapqanséri dunya mustemlikilirini qaytidin bölüp élishni telep qilidu. Kona mustemlikichiler öz mustemlikilirini saqlap qilishqa tirishidu.
Kona mustemlikichilerdin qoral küchi bilen ularning mustemlikilirini tartip élish pilanini qurghan yingi jahan'girlardin biri yéngi tereqqiy tapqan gérmaniye jahan'girliki 20-esirning béshida özining urush hazirliqini körüp bolghan idi. U bir tereptin kona jahan'gir döletlirining öz –ara bolghan qarmu –qarshiliqidin paydilinip, ikkinchi tereptin ul téxi hazirliq körüp bolmighan fransiye we rusiye bilen tézlikte urush bashlap ularni yéngip bolghandin kiyin en'gliye bilen urush bashlash pilanini qurghan idi. Xususen 1914-yili urush bashlashtin awal, gérmaniye, en'gliyini derhal sekrep urushqa kiridu dep oylimighan idi. Chünki en'gliyining mustemlikiliride u waqitlirida xususen irélandiyide, ehwal éghir idi, shuning üchün gérmaniye, rusiye, fransiye, we en'gliye mustemlikiliride jasusluq ishlirini kücheytip aldini élip teyyargerlik körüshke bashlaydu. Rusiyining türkistan kirayigha, en'gliyining hindistan'gha qarita teyyargerlik ishini, ilip bérishqa eng qulayliq jay shinjang idi. Birinchi jahan urushi dewride gérmaniyining ittipaqchisi türkiye idi. Ene shul türkiye, gérmaniyige shinjangda turup yardemlishish xizmitini mes'utqa tapshuridu. Mes'ut qanche tiriship ishligen bolsimu birinchi jahan urushida gérmaniye tarmar bolghandin kéyin, u igisiz qalidu. Lékin aridin uzaq waqit ötmey, uni kona adrés bilen izdep kélip gérmaniyini meghlup qilghan, en'gliye tépip alidu. Chünki u mezgilide en'gliye üchün undaq – bir adem shinjangda zörür kérek bolup qalidu. Seweb birinchi jahan urushi dewride en'gliyige ittipaqchi bolghan nikolay ikkinchi 1917- yili texttin aghdurulup sabiq rusiye impériyisi ornigha yéngi sowétlar hökümiti peyda bolidu. Yer küresining herqandaq burjikide inqilab chiqsa derru basturushqa aldirighan en'gliye hökümiti, yingi peyda bolghan sowétlar hökümitini bashta peyda bolush bilen yoqitish meqsitide sowét hökümitige qarshi ish élip baridu. Sowét hökümiti tughulghan kündin bashlap pütün dunya jahan'gir döletlirining közige nahayiti set körünidu, seweb, sowét hökümiti, hakimiyetni qolgha alghan kündin bashlap, mustemlikichilik siyasitidin özining kéchishini, mustemlikichilik siyaset bashqilarning yerlirini bulap alidighan, na'adilliq siyaset ikenlikini élan qilidu. Bundaq siyaset jahan'girlarning siyasitige xewp yetküzidighan siyaset bolghanliqtin hemme jahan'gir döletler birliship uni yoqitish pilanini quridu. In'glizlar üchün hindistandin ayrilish özini – özi öltürüsh bilen barawer idi. Hindistan in'glizlar teripidin istila étilgendin tartip milliy azadliq qozghilang ghulghulisi bésilmay turghan hindistan'gha yéqin qoshna jayda mustemlikichilik siyasetke qarshi siyasetning tughulushi hindistandiki milliy azadliq heriketke chong tesir yetküzüshi éhtimal idi. Shuning üchün hindistanni sowét «zehiridin» saqlashqa, mumkin qeder sowét «zehiridin» hindistanni yiraqlashturush kérek idi, tebi'iy uninggha eng qulay jayi biwasite hindistan bilen sowét chégrisi ariliqigha orunlashqan qalaq ze'ip shinjang idi. Shinjang xelqi arisida sowét hökümitige qarshi herqandaq hékayilerni tüzüp tarqitish üchün adem kérek idi, sowét hökümiti yéngi qurulghan waqitlarda shinjangda «sowét hökümiti toghruluq shundaq hékayiler bar idi, mesilen: rusiyide sowét hökümiti quruluptu. Sowét hökümet dégenning menisi ularning béshining otturisida bir közi bar qoligha séwet kötürüp yüridiken, yalghuz yoluqqan ademlerni we kichik balilarni séwetke sélip élip bérip yeydiken, shuning üchün sowét hökümiti deydiken» dégen oxshash! lékin xitay mustemlikichilirining qulluqidin qutulalmay turghan shinjang xelqige sen gérmaniyige yaki en'gliyige qul bolisen dése undaq ademlerge hergiz egeshmes idi.
Shuning üchün shinjang xelqining mustemlike asaritidin qutulush intilishige layiqraq, shuning bilen bille, sowét hökümitige qarshi kötürüshige masliship kélidighanraq sho'ar kérek bolup, andaq sho'arlarmu teyyarlan'ghan idi. «Rusiye tupriqidiki türklerni we shinjangdiki türklerni azad qilip osmanli türkler döliti asasida ulugh türk döliti qurimiz» dégen sho'ardin ibaret idi. Mustemlikichilerning menpe'etini himaye qilmaq üchün mana mushundaq epsaniwi awantyursitliq pilanini emelge ashurimiz dep yurtimizni urush meydanigha aylandurup xelqimizni xani – weyran, milletni halaketke élip baridighan xiyalda yürgen mes'utqa héchkim egeshmidi. Tarix tereqqiyat dolquni, mes'utni ölke qirghiqigha urup chiqirip tashlidi, u, öz xojayinlirining aldigha qachti, hindistanda u héchqandaq payda keltürülmeydighan bolghachqa, uning xojayinliri uni merkizi xitaygha berdi. Aldi bashqa derwazidin kirish pilanini qurghan xojayinliri uni merkezche qilip qoydi, lékin 2- dunya urushi pütün dunya xelq'ara ehwalgha yenimu, bashqa özgirish kirgüzdi. 2- Dunya urushida sowét armiyisi, ataqliq gitlér – gérmaniyining armiyisini we yapon jahan'girlikining ataqliq armiyisini tarmar qilin'ghandin kéyin sowét hökümitining abroyi ghayet derijide ösüp ketti, dunya insaniyetchilikining esheddiy düshmini gérmaniye fashizmi we sherqtiki «yejüj - mejüj» yapon millitarizmi tarmar keltürülgendin kéyin, rohlan'ghan mustemlike ellerde küchlük xelq azadliq dolquni kötürüldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushliri dewrliride anche küch chiqarmay düshmenler bilen, soda qilip kelgen, düshmen we bashqa yawropa döletlirining bayliqini bankilirigha solap alghan amérika qoshma shtatlar hökümiti amérika dölitining hemme jahan'gir döletlerdin ötüp ketkinini körüp öz – özini in'gliz mustemlikilirining qanuni mirasxori dep bilip, dunya hökümranliq pilanini qurdi. U urush dumbiqini chélip asasen sowétqa qarshi urush meydanliri hazirlimaq üchün, sowét döliti bilen chégridash türkiye, iran, we shinjanglargha qol sundi. 2- Dunya urushidin kéyin öz mustemlikiliride kötürülgen milliy azadliq qozghilangchilarni bésish bilen aware bolghan we 2- dunya urushida ze'ipleshken in'gliz hökümiti aldinqi teshebbuskarliqni a q sh gha tapshuridu. Shul jümlidin kéreklik jayda ishlitish üchün mes'utnimu qoshup amérika hökümitige tapshuridu. Mes'ut amérikiliqlar ixtiyarigha ötken waqitlirida amérikiliqlarning qoli yapon urush meydanliridin boshimastin mes'ut chünchünde (chungching teyyarlighuchidin) kütüp toxtap qalidu. Chünchünde turup bikar ayliq almisun dep mes'utqa amérika ofitsérlirige pahishe xotun tépip bérish wezipisini qoshumche yüklep qoyidu. Öz millitining bundaq töwen chüshüp ketkinige ghezeplen'gen eysa, sen türkistan uyushmisini pahishixana qilding dep orunduq bilen urup mes'ut oghli ertughrulning béshini yérip qoyidu. Shundaqtimu bu pes ketken ul wezipinimu ötep yüridu. Yaponmu teslim bolidu. Amérikiningmu qoli boshaydu. Bizning qehriman milliy azadliq qoshunimizning shixuni élip ürümchige méngiptu dégen xewirini anglighan mes'ut, özining oghli ertoghrulni yol bashlamchi qilip amérika ofitsérliri bilen shinjanggha qaritip yolgha salidu. Bu arida merkizi hökümet wekili bilen bizning wekillirimiz arisida tinchliq söhbet bashlinip tinchliq bitim imza qilinidu. Andin amérika hökümitining tapshuruqi bilen merkizi hökümet himayichisi bolup mes'utmu shinjanggha kélidu.
Mes'ut shinjanggha kélip xususen hökümet béshigha chiqqandin kéyin, uning ürümchi yénida olturghan, ili xelqining söngekliri bilen tikilip qanliri bilen sughurulup, chu siling östürgen abad béghi, amérika ofitsérlirining herbiy shtabigha aylinidu. Shinjangni amérikining urush bazisigha aylandurush pilani bashlinidu.
Dostimiz sowétlar hökümitige qarishi pitne pasatlar bashlinidu. Hetta amérikiliqning tamakisi, qutigha solan'ghan piwisi, zazhikalkasi (tamaka yanduridighan chaqmaq) xotunlar perdaz eswabliri bilen tolghan ürümchi bazirida sowét ittipaqidin chiqqan mallarni satqan sodigerlerning mallirigha kirsin töküp étish hadislirimu bolidu.
Ölke ehwalini sün'iy rewishte murekkepleshtürüp ölkige nurghun esker ilip chiqish meqsiti bilen ghulja terepke qarshi nurghunlighan ighwalar teshkil qilinip ghulja terepke yalghan böhtanlarni chaplap, shul munasiwet bilen ölkidiki, nurghunlighan, ilghar pikirlik ademlerni sizler ghulja tereplerge yardem qildingizler, dep türmilerge saldi.
Merkizi hökümet bilen ghulja wekilliri otturisida tüzülgen bitimni qopalliq bilen buzup ili terepke ikki qétim qoralliq hujum qilidu. Amérika jahan'girlikige, shinjangni urush meydani qilish kérek deydu. Eger shinjang urush meydani bolup qalghan teqdirde bu yerdiki xelqning ehwali qandaq bolmaq? Millet halakiti dégen shu emesmu.
Shuning üchün wetenning her bir eziz perzenti shinjangning urush meydanlirigha aylinishigha pütün wujudi bilen qarishi turidu.
Egerde mes'ut heqiqette milletni söygüchi we milletchi bolidighan bolsa ölke urush meydanigha aylinish xewpide we millet jeng meydanidiki atlarning tuyaq asti bolush xewpi astida turghanda, özini tartmasmidi? Lékin u, özini tartalmaydu. We tartmaydu. Lékin wetenning azadliqini söygüchi xelq, uninggha oxshash kona atxanining qighini tömür ara bilen élip tashlaydu.
Bügünki merkizi hökümet amérika jahan'girlikining tömür penjisige toluq we mehkem kirip ketkechke, mes'ut merkizi hökümet himayichisi bolup, shinjangda ish élip baridu. Eysaning terjimihali mes'utningkige oxshap kétidu. Lékin, eysa mes'uttin yaxshiraq bolghachqa u 1- dunya urushi aldida gérmaniye jahan'girlikige xizmet qilip ülgürelmidi. Bashqilarning «inqilabi heriketlirini » tarixchilar yazar, her halda millitini söygüchi milletchi, öz milliti, milliy azadliq inqilab meydanida muweppeqiyet qazinip kétip barghan mezgilde uning utuqlirigha shadlinar. We uning milliy azadliq birlik sepni mustehkemlesh üchün barliq wujudi bilen xizmet qilar idi. Lékin, mustemlikichiler, «ependiler»ge tapshurghan asasi wezipisi sowét hökümitige qarishi küresh élip bérish bolghachqa özining milliy menpe'etidin ul shularning tapshuruqini orundashqa ular mejburdur

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin nimini telep qilidu?

Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin eng awal, bizning ölkimizni urush meydanigha aylandurushqa qet'iy yol qoymasliqini telep qilidu.
Xususen amérika jahan'girlikini sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurushigha yol qoymasliqimizni telep qilidu. Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin, biz bilen qoshna bolghan pütün döletler bilen xususen sowét hökümiti bilen dostane mu'amilide bolushimizni telep qilidu.
Bizning jughrapiye ehwalimiz, bizdin, bizning milliy azadliq herikitimizni pütün xelq'ara ehwal bilen hésabliship, xelqimizning menpe'etini mezmunen temin qilish asasida ish élip bérishimizni telep qilidu. Mushu prinsiplarning asasi bilen ish ilip barmighan herqandaq adem öz millitining ghemxori we himayichisi bolalmaydu. Ependiler biz bilen uzundin – uzun qurghaqliqta, biwasite chégridash bolghan ulugh sowétlar ittipaqi we mongghul xelq jumhuriyiti bilen düshmenlik pozitsiyide bolup, biz bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan, bizdin 20mingge yéqin kilométir uzaqliqta turghan mustemlikichi amérika jahan'girlikige, bizni ularning öz yéridiki, bicharilerche yashawatqan hindilar we her sa'ette qul qilinish xewpi astida turghan négirlargha oxshash qul qilip bérish we belki shinjangni sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurup bérip milletni pütünley halaketlik yoligha bashlimaqchi bolghan we ulugh qoshnimiz sowétlar ittipaqigha qarshi tajawuzchiliq pozitsiyiside turghan ademlerdin öz millitige yaxshiliq kütkini bolamdu.? Amérika jahan'girliki ölkimizning mustemlike ehwalida saqlinishi we xelqimizning mehkum bolushini xalaydighanliqigha – ürümchide chiqqan «oyghan»gézitini abdulla ehet mexsum, amérika muxbirlirige élip bérip bergen waqtida «oyghan »gézitining üstidiki ay – yultuzni körüp «bizge bundaq musteqilliq gézit kérek emes!»dep irghitip tashlap bergen. Bu kichik hadise misal bolalmamdu.?
Hélighu umu ré'aksi'on mustemlikichi hökümetqu, eger undaq bolmighan teqdirdimu bizning ata- bowilirimizning «yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna eziz» dégen maqal bar emesmu, biz tinchliqni dunya xatirjemlikini söygen xelq shu tinchliqni dep istiqlalet dégen sözdin kéchip bitimge kelgenmiz. Bitim asasidiki, yürgüzülidighan xelqchilliq siyaset ölke xelqning telipige muwapiq kélidu.
Bizning ölkini amérika jahan'girlikining soqush bazisigha aylandurushigha héchqandaq asas qaldurulmaydu. Shuning üchün bitim urushperes millitaristlar ölümining hökümi bolghachqa ular her türlük yollar bilen, bitim shertlirini orundimasliqqa chidimasliq qilishqa urunidu. Shuning üchün ular özlirining agéntlirining yardimi bilen xelqimizge bitimge asasen bérilgen hoquqlarnimu az körsetmek we bitimning ehmiyitini yoqqa chiqarmaqqa urunidu. Xelqimizning erkinlik chamadanigha putli kashang bolimen dep xelqchilliq tereqqiyatini tosmaqchi bolghan mes'ut, eysalar kebi sétilma unsurlar jem'iyet tereqqiyat chaqining astida depsende bolup halak bolghusidur. Xelqimiz nurghunlighan aka -uka qedirdan ballirining qénining bedilige alghan erkinlik hoquqlirini hergiz chirayliq söz, quruq wedilerge tégishmigisidur. Uluschilarning qilghan xiyanetlirini xelqimizning mustehkem iradisige we erkinlik küresh yolidiki birlik sépige héchqandaq tesir yetküzelmigisidur ölkide xelqchilliq siyasitini turmushqa ashurush bitim shertlirini toluq orundash üchün xelqimiz tinch xatirjem turmushni temin étish üchün axirqi bir tamche qéni qalghan'gha qeder küresh élip barghisidur. Elwette xelqimizning bul kürishi utuqluq we ghelibilik bolghusidur.

1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)

xingha
30-05-08, 07:48
Hitayning jasosliri qaplaptu bu makalini.

Unregistered
30-05-08, 14:15
Is this article real? Was it really published by Ehmetjan Qasim? If it is, it really helps us to understand him.

Unregistered
31-05-08, 00:21
Exmetjan Qasimining towendiki sozliri oz dewrige nisbeten tolimu aqilane sozlerdur:


Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin nimini telep qilidu?

. Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin, biz bilen qoshna bolghan pütün döletler bilen xususen sowét hökümiti bilen dostane mu'amilide bolushimizni telep qilidu. ......

Bizning jughrapiye ehwalimiz, bizdin, bizning milliy azadliq herikitimizni pütün xelq'ara ehwal bilen hésabliship, xelqimizning menpe'etini mezmunen temin qilish asasida ish élip bérishimizni telep qilidu. Mushu prinsiplarning asasi bilen ish ilip barmighan herqandaq adem öz millitining ghemxori we himayichisi bolalmaydu. .......


Ependiler biz bilen uzundin – uzun qurghaqliqta, biwasite chégridash bolghan ulugh sowétlar ittipaqi we mongghul xelq jumhuriyiti bilen düshmenlik pozitsiyide bolup, biz bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan, bizdin 20mingge yéqin kilométir uzaqliqta turghan mustemlikichi amérika ......
Hélighu umu ré'aksi'on mustemlikichi hökümetqu, eger undaq bolmighan teqdirdimu bizning ata- bowilirimizning «yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna eziz» dégen maqal bar emesmu,

Unregistered
31-05-08, 11:57
Hitayning jasosliri qaplaptu bu makalini.


Birdin birge tuyuqsizla,xuddi yirtiq ishtandin bir nime chiqqandekla bu maqale bu meydanda peyda bolup qaldi.buningda bir mexset bolushi mumkin,mezkur maqalini Ehmetjan Qasimi eyni zamanning ehwalini kozde tutup shu chaghdiki xelqara weziyetning yonulushini tehlil qilip yazghan bolup bu shu chaghdiki inqilapning ihtiyaji idi.Emma bugunki kunde nime uchun tuyuqsizla bu yerde peyda bolup qaldi.Miningche buni melum kishiler hazirqi inqilawi birlik sipimizge buzghunchiliq qilish,goruhlargha ayrish we bezi kozge korun'gen liderlirimizni qarilash mexsetige yitish uchun qiliwatidu.hemminglargha melum bolghinidek hazir kishiler arasida zor inawetke ige,talantliq,pishqan bezi siyasonlirimiz bizning bu milli dawayimizni ewlattin ewlatqa dawamlashturup kiliwatidu.shunga yuqarqi maqalida bezi pishqedem inqilapchilargha qilin'ghan tenqidi analizlarni koturup chiqip bugunki kunde ularning ewlatlirigha zerbe bermekchi boliwatidu.ularning xelq ichidiki abroyni chushurmekchi boliwatidu.qirindashlar bundaq qapqanlardin hushyar bolayli.

Unregistered
31-05-08, 13:10
Hitayning jasosliri qaplaptu bu makalini.

mevlan yasin chaplighan bolishi mumkinmu?

Unregistered
31-05-08, 20:43
Tarih Ehmetjanning hata yol tutqanlighini ispatlidi. Ruslarghe qarighularche ishinip ketkini, tinichperwer bolduq dep hittay bilen bitimleshkini ahirida uzining beshigha chiqipla qalmay hazir mana helqimizning beshighimu chiqti. Bu tarih qan chiqamay turup erkinlikning qolgha kelmeydighanlighini ispatlidi. Eger ular Mesud, Eysalarning Pan-Turkist, pro-America yolini tutqan bolsa ishlar bashqiche bolarmidi? Buni bir nime dimek tes. Likin shunisi eniqki eger bu ikki terep birliship hittaylarning ichki urushqa baghlinip qalghan peyttin paydilinip musteqqiliq elan qilghan bolsa kunimiz bashqiche bolghan bolar idi. Bashqilargha bek ishinip kitish we aridiki itpaqsizliqning aqiwitining qandaq yaman ikenligige bu tarih guwa bolup turuptu.

Unregistered
01-06-08, 06:45
Tarih Ehmetjanning hata yol tutqanlighini ispatlidi. Ruslarghe qarighularche ishinip ketkini, tinichperwer bolduq dep hittay bilen bitimleshkini ahirida uzining beshigha chiqipla qalmay hazir mana helqimizning beshighimu chiqti. Bu tarih qan chiqamay turup erkinlikning qolgha kelmeydighanlighini ispatlidi. Eger ular Mesud, Eysalarning Pan-Turkist, pro-America yolini tutqan bolsa ishlar bashqiche bolarmidi? Buni bir nime dimek tes. Likin shunisi eniqki eger bu ikki terep birliship hittaylarning ichki urushqa baghlinip qalghan peyttin paydilinip musteqqiliq elan qilghan bolsa kunimiz bashqiche bolghan bolar idi. Bashqilargha bek ishinip kitish we aridiki itpaqsizliqning aqiwitining qandaq yaman ikenligige bu tarih guwa bolup turuptu.

shu dewridiki tarihi xarait we tarihi shehsilerning sewyesi bizge taza inik emes idi. Ehmetjan Qasimi ning bu makalisi manga uyghurlar shu yillardila medinyet inkilwigha asasen layik sewyege ige iken tesirat peyda boldi. qunki biz medinyet inkilwaining ahirki baskuqliridiki ademlirini kurgen. bu belkim Ehmetjan Qasimilarning sotsiyalisim iddiysi hittaylardin burun tiklengenlikining sewebi boluxi mumkin. dimek u inkilapmu hekning iddiysi we hekning menpetige ekip kitiptiken

Unregistered
01-06-08, 17:43
Exmetjan Qasimining bu maqalisi, Exmetjan Qasimi'ning beziler degendek komunizimchi yaki gongsendangchi emes heqiqiy milletchi ikenligini, shu dewrdila emes bugun uchunmu eng eqilliq ziyaliy ve yetekchiligini ispatlighan.
komunistik ang bilen qarighanda, Xitay ezguchi sinip bolushi kerek.chunki komunizm milletni inkar qilidu. jemiyettiki zulum siniplar zulumi dep bilidu. Exmetjan qasimining maqalisida eng kop tekrartlanghan kelime " mustemlikichi millet". " mutemlikichi millet" degen bu ibare Exmetjan Qasimining heqiqiy Uyghur milletchisi ikenligini ipadileydu.
U amerikini " Yiraqtiki tuqqandin yeqinidki xoshna yaxshi degen" , demek Amerikini ptunley dushmenge chiqiriwetmigen. Eger u komunizim jengchisi bolgahn bolsa eng rehimsiz tenqidni Amerikigha qilatti, uni "bizge emeliy ish qilip berelmeydu" degen, eyni chaghdiki tarixtimu emelyet shundaq idi. wetiningizning yerimini azat qilishqa qoral, esker ,iqtisad yardem qilgahnning terepdari boplmay, hich yardimi korulmigen Amerikini qollash kerekmidi shu chaghda?
Bu maqale korsettiki, Exmnetjan Qasimi shek-shuvbhisiz milletchi, aqil siyasetchi! bilimnlik ziyali! xelqara bugun ilimp[endin xeviri bar dinda sawatsiz, dinda alimi ilim-pen-xelqra weziyette sawatsiz.
" Mustemlikichi millet " degen bu sozni chushunup yeteligen ,qolliniwatqan ademlerning sani ardin 60 yil otken bugunkli kundimu menche sanaqliq.
demogiratiye telep qilish qarshi terepni mustemlikichi katiogoriyesidin chiqiriwetkenlik. bu nuqtini bugun qanchilik adem chushunidu? Exmetjan Qasimi'dek bir rehber yene 20-30 yildin keyin chiqalasia men tereqqiy qiptuq dep doppamni asmangha atimen!!!
Yashisun Exmetjan Qasimi!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Unregistered
01-06-08, 18:07
Siz mundaq üch shuarning menisi we tereptarliri heqqide köpni bilmisingiz kérek:

1. Milletchiler: "Xitaydin qutulayli, emma Ruslarning qolida qalmayli!
(Mes`ud Sabiri, Eysa yüsüp we Muhemmed èmin bughra).

2. Russ peresler: Xitayning qolida qalghandin, Ruslarnig qolida qalghan yaxshi!
(Exmetjan bashliq üch wilayet inqilawi terepdarliri).

3. Xitay peresler: Ruslargha esir bolghandin, xitayning qolida qalghan yaxshiraq.
(Burhan shehidi bashliq xitay tereptarliri).


Emdi sizning semingizge salidighinim:

heqiqi milletchiler zadi kimler? eyni zamandiki weziyet zadi qandaq édi? dégendek suallargha sizning hayajanliq pikirliringiz jawap bolalmaydu. eger sel texir qilsingiz, buning jawabini körüsh pursitige érishisiz. bu jawap sizni deliller bilen yiterlik derijide teminlishi mümkin.

Unregistered
01-06-08, 18:59
Burhanning pikirining oylishidighan yeri yoq,siz buningha qetilisiz melkim.

Ependiler, Rusning qolida qalghandin Xitayda qalghan yaxshi degen. sowetlar tarqaldi, yeni Ruslar nomusni bildi, mustemlikichiliktin waz kechti, Ruslar xitaygha qarighanda medeniyetli idi,hich bolmighanda ach-balaqaza nopusi yoqti.
tarix ve realliq ependichlerning xtaliqini ispatlidi.

axirida xulase Exmet ependiler toghra tallighan:Awwal Xitaydin bir qutulayli, rustin qutulush tes ish emes.
Qeni siz dep beqing , sizche yuqurqi uchidin qaysisini tarix ve realliq ispatlap turuptu?
xitayning tapinioda ezilip turup Rusqa qarshi chiqqanlarning eqli-hushi jayida insanlar ikenlikiuge men hazirghiche guman qilimen. shu yillartda bu tima talash-tartish bolsimu, sowet yiqilghan, qazaq bilenqizghiz musteqil bolghan bugunki kunde ,bu tima yuzde-yuz ayding idi? yene Rus Xitaydinmu bizge tehdit deydighanlar bolsa gep qilip beqinglar: gep ocuq bolsun, edebiy we tene bolmisun.

Siz mundaq üch shuarning menisi we tereptarliri heqqide köpni bilmisingiz kérek:

1. Milletchiler: "Xitaydin qutulayli, emma Ruslarning qolida qalmayli!
(Mes`ud Sabiri, Eysa yüsüp we Muhemmed èmin bughra).

2. Russ peresler: Xitayning qolida qalghandin, Ruslarnig qolida qalghan yaxshi!
(Exmetjan bashliq üch wilayet inqilawi terepdarliri).

3. Xitay peresler: Ruslargha esir bolghandin, xitayning qolida qalghan yaxshiraq.
(Burhan shehidi bashliq xitay tereptarliri).


Emdi sizning semingizge salidighinim:

heqiqi milletchiler zadi kimler? eyni zamandiki weziyet zadi qandaq édi? dégendek suallargha sizning hayajanliq pikirliringiz jawap bolalmaydu. eger sel texir qilsingiz, buning jawabini körüsh pursitige érishisiz. bu jawap sizni deliller bilen yiterlik derijide teminlishi mümkin.

Unregistered
01-06-08, 19:27
Burhanning pikirining oylishidighan yeri yoq,siz buningha qetilisiz melkim.

Ependiler, Rusning qolida qalghandin Xitayda qalghan yaxshi degen. sowetlar tarqaldi, yeni Ruslar nomusni bildi, mustemlikichiliktin waz kechti, Ruslar xitaygha qarighanda medeniyetli idi,hich bolmighanda ach-balaqaza nopusi yoqti.
tarix ve realliq ependichlerning xtaliqini ispatlidi.

axirida xulase Exmet ependiler toghra tallighan:Awwal Xitaydin bir qutulayli, rustin qutulush tes ish emes.
Qeni siz dep beqing , sizche yuqurqi uchidin qaysisini tarix ve realliq ispatlap turuptu?
xitayning tapinioda ezilip turup Rusqa qarshi chiqqanlarning eqli-hushi jayida insanlar ikenlikiuge men hazirghiche guman qilimen. shu yillartda bu tima talash-tartish bolsimu, sowet yiqilghan, qazaq bilenqizghiz musteqil bolghan bugunki kunde ,bu tima yuzde-yuz ayding idi? yene Rus Xitaydinmu bizge tehdit deydighanlar bolsa gep qilip beqinglar: gep ocuq bolsun, edebiy we tene bolmisun.

Ependim, bu yerde edebiy tesirat yaki tene yoq.

Méning diqqitingizge sunmaqchi bolghunum: "Yashisun exmetjan qasim!" dégen shuarni bek ünlük towliwetmey turung we "ependiler"ge aldirap xata baha bérip qoymang, dégen isharetni bildürüsh.

Menmu exmetjan qasimigha qarshi bimene pikirlerni tenqitligüchilerning birsi. lékin, ziyade mubalighilerge segek qarash terepdari. sewebi: Exmetjan qasimining bu maqalisi yézilghan dewir we bu dewirdiki qelem körüshi toghrisidiki qolumdiki melumatlar, méning xalighanche jöylüshümge imkaniyet bermeydu hem bashqilarning yüzeki inkaslirighimu süküt qildurmaydu.

"Üch ependiler" bilen "Üch wilayet Inqilapchiliri" arisida tesir taliship yézilghan maqalilarning sani nahayiti köp. bu maqalilarning muddialiri we shu zamanning weziyitini chüshenmey turup, Exmetjan qasimining tutqan yolini kökke kötürüp, "Üch ependiler"ni qamchilash biraz tenteklik bolup qalidu. tarixqa héssiyatqa tayinip baha bérish, köp xatalargha yol échip béridu...

Méning bu heqte yéziliwatqan bir eserdin xewirim bar. nahayiti köp delillerge tayanghan bir eser. u neshirdin chiqqanda, biz qaytidin bahalash we kallimizni yene bir qétim segekleshtürüshke mejbur bolimiz.

méning hazirche dep bireleydighanlirim mushu. geplirim qopal chiketken bolsa epu qilarsiz.

Unregistered
01-06-08, 21:24
Yaq ependim, gepingiz qopal kelmidi,peqet heyran qaldurdi.

Ilimning ghayisi sirlarni echish, hich bolmighanda murekkep mesililerni addiylashturush bolushi kerek idi. Ap-ashkara bir mesile ustide emgek qilish hetta bashqaturush ilimning ghayisi bolmasliqi kerek idi. Uch pependining hayatida we xizmitining netijiside sir nerse yoq. "Rustin Xitay yaxshiraq" degen tallashta bir sir yaki murekkeplik barliqi-bolupmu bugun- bekmu ejeplinerlik tuyuldi.
Merhemet, utuq tileymen.



Ependim, bu yerde edebiy tesirat yaki tene yoq.

Méning diqqitingizge sunmaqchi bolghunum: "Yashisun exmetjan qasim!" dégen shuarni bek ünlük towliwetmey turung we "ependiler"ge aldirap xata baha bérip qoymang, dégen isharetni bildürüsh.

Menmu exmetjan qasimigha qarshi bimene pikirlerni tenqitligüchilerning birsi. lékin, ziyade mubalighilerge segek qarash terepdari. sewebi: Exmetjan qasimining bu maqalisi yézilghan dewir we bu dewirdiki qelem körüshi toghrisidiki qolumdiki melumatlar, méning xalighanche jöylüshümge imkaniyet bermeydu hem bashqilarning yüzeki inkaslirighimu süküt qildurmaydu.

"Üch ependiler" bilen "Üch wilayet Inqilapchiliri" arisida tesir taliship yézilghan maqalilarning sani nahayiti köp. bu maqalilarning muddialiri we shu zamanning weziyitini chüshenmey turup, Exmetjan qasimining tutqan yolini kökke kötürüp, "Üch ependiler"ni qamchilash biraz tenteklik bolup qalidu. tarixqa héssiyatqa tayinip baha bérish, köp xatalargha yol échip béridu...

Méning bu heqte yéziliwatqan bir eserdin xewirim bar. nahayiti köp delillerge tayanghan bir eser. u neshirdin chiqqanda, biz qaytidin bahalash we kallimizni yene bir qétim segekleshtürüshke mejbur bolimiz.

méning hazirche dep bireleydighanlirim mushu. geplirim qopal chiketken bolsa epu qilarsiz.

Unregistered
02-06-08, 15:24
Meningche bu uch shuarning menisi we tereptarlirini mundaq tizsa muwapiq bolghidek.

1. Milletchiler: "Mustemlikichilerdin toluq qutulayli!"
(Exmetjan Qasimi bashliq uch wilayet inqilawi terepdarliri)

2. Xitay peresler: "Gomindang hokumitining siyasitini dawam eteyli!"
(Mes'ud Sabiri, Eysa yusup we Muhemmed emin bughra)
Qisturma: Eysa yusup aliptikinning qisqiche hayatini bu ulunishtin koreleysizken. http://www.uyghuramerican.org/forum/archive/index.php?t-2093.html

3. Hoquq peres we pursetperesler: "Kim besiwalsa besiwalsun manga hoquq bersila boldi!
(Burhan shehidi bashliq hoquq peres we pursetperesler)






Siz mundaq üch shuarning menisi we tereptarliri heqqide köpni bilmisingiz kérek:

1. Milletchiler: "Xitaydin qutulayli, emma Ruslarning qolida qalmayli!
(Mes`ud Sabiri, Eysa yüsüp we Muhemmed èmin bughra).

2. Russ peresler: Xitayning qolida qalghandin, Ruslarnig qolida qalghan yaxshi!
(Exmetjan bashliq üch wilayet inqilawi terepdarliri).

3. Xitay peresler: Ruslargha esir bolghandin, xitayning qolida qalghan yaxshiraq.
(Burhan shehidi bashliq xitay tereptarliri).


Emdi sizning semingizge salidighinim:

heqiqi milletchiler zadi kimler? eyni zamandiki weziyet zadi qandaq édi? dégendek suallargha sizning hayajanliq pikirliringiz jawap bolalmaydu. eger sel texir qilsingiz, buning jawabini körüsh pursitige érishisiz. bu jawap sizni deliller bilen yiterlik derijide teminlishi mümkin.

Unregistered
06-06-08, 12:03
Xunrizlik


Qolingizdiki «xunrizlik - qanxorluq» namliq bu eser merhum alim asim baqining hayatining axirlirida yézip qaldurghan tarixiy eslimisi bolup, bu eser Almutada neshr qilinidighan «yéngi hayat» gézitining 1992 - yili 3 - 5 - 7 - 10 - noyabir sanlirida (omumiy 3630 - 3631 - 3632 - 3633 - sanliri) «pinhan tutulghan qatilliq» dégen témida (azraq qisqartilip) élan qilin'ghan. Biz bu qétim Sherqiy Türkistan jumhuriyiti qurulghanliqining 60 yilliqi, Exmetjan Qasimi qatarliq inqilabiy rehberlerning qurban bolghanliqining 55 yilliq xatire küni munasiwiti bilen bu tarixi eserni qayta eynen neshr qilduq.

Eserde Exmetjan Qasimi qatarliq inqilabiy rehberlerning öltirilishige munasiwetlik bügün'giche sir bolup kelgen weqeler janliq, delil - pakitliq bayan qilinip, merhum rehberlerge qisqiche baha bérilgen bolup, melum paydilinish qimmitige ige.

Eser merhum muellipning öz qolyazmisidin eynen köchirip élindi we muellipning til uslubimu eynen saqlap qélindi.

Eserge melum aptor teripidin yézilghan uzun muqeddimining artuq dep qaralghan yerliri exlet sanduqigha tashlandi.

Bu eser istanbuldiki jamaet pishiwasi muhemmed Salih Hajim artushining teshebbusi we iqtisadiy yardimi bilen basturup tarqitildi.


Neshriyattin

Söz beshi

Pishiqedem wetenperwer akimiz Salih Hajim artushining iqtisadiy yardimi bilen neshr qilin'ghan «yoshurun qatilliq» namliq kitabning neshr qilinishi 20 - esirning birinchi yérimida Sherqiy Türkistan da yüz bergen bir muhim tarixiy weqening arqa körünishini polattek delil - pakitlar bilen échip bérishte muhim rol oynaydighanliqi muqerrerdur.
Filologiye penlirining namzati, edebiyatshunas we shair asim baqi oghlining «xunrizlik» namliq bu esiri 1944- yili 12- noyabirda Sherqiy Türkistan ning ghulja shehiride qurulup, ili, altay we chöchek wilayetliride 1950- yiligha qeder musteqil halda yashighan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining rehbiri Exmetjan Qasimi, Sherqiy Türkistan milliy armiyisining bash qomandani général Is’haq Bek, milliy armiyining siyasiy komissari Abdukérim Abbasof, Sherqiy Türkistan milliy armiyisining qomandani général Delilxan Sughurbayoflarning sowét – xitay impériyisi rehberlik guruhi teripidin meqsetlik, pilanliq we nahayiti yoshurun bir shekilde qandaq öltürülgenlikining jeryanini bizge aydinglashturup béridu.

Bu kitab – bir tarixiy höjjet xaraktéride bolup, Sherqiy Türkistan ning istiqlal mujadiliside bizni achchiq tejribe – sawaqlar bilen teminleshte muhim ehmiyetke ige.
Asim baqi oghli bu esirini 1991 - yili tashkenttin bir kishi arqiliq manga ewetip bergen idi. Özining bu heqte yazghan xétide: «möhterem doktor Sultan Mehmud qeshqeri we Sherqiy Türkistan jurnili tehrir hey'iti «xunrizlik» serlewhilik maqalemni ewettim, jornilinglar sehipisidin orun bersenglar eyni muddia bolar idi» déyilgen idi.

Bu maqalini zamanida neshr qilishqa quwwetlik terepdar bolsammu, bezi sewebler tüpeylidin bu maqale jornalda élan qilinalmidi. 1993 – Yili bu maqale qisqartilghan shekli bilen qazaqistanning Almutada neshr qiliniwatqan «yéngi hayat» gézitide neshr qilinip, Uyghur oqurmenliri bilen yüz körüshti.

Bügün bu maqale toluq tékisti bilen kitab bolup neshr qilinishi meni alahide xushal qildi, bu kitabning neshr qilinishida emgek we gheyret serp qilghanlargha teshekkürlirimni izhar qilimen we tebrikleymen. Bu munasiwet bilen asim baqi oghlining qisqiche terjimihalini kitabxanlarning diqqitige sunushni muhim bir wezipe dep hésablaymen.

Asim baqi oghli 1924- yili Almuta oblast, Uyghur nahiyiside tughulghan. Bashlan'ghuch mektepni Sherqiy Türkistan ning nilqa nahiyiside oqughan. Üch wilayet milliy azadliq inqilabining partizani, milliy armiyining rota «bilik», batalion «tabur» siyasiy rehbiri, polk «alay» siyasiy bölüm bashliqi, «shinjangda tinchliq we xelqchilliqni himaye qilish ittipaqi» herbiy komitétining teshkili bölüm bashliqi, ottura yönilish qomandanliq shtabining shtab bashliqi, yuqiri ofétsirler siyasiy kursining «irimchi» oqutquchisi, herbiy jornalning muherriri, shinjang penler akadémiyisi tarix guruppisining bölüm bashliqi qatarliq xizmetlerni ishligen. Irimchi shehiride aspiranturluqni püttürgen.

1965 – 1970 - Yilliri özbekistanning penler akadémiyisi edebiyatshunasliq inistitotida «Uyghur folklori» saheside ilmiy xadim derijiside tetqiqat lip barghan. 1971 - Yili «Uyghur xelq lirik shéiriyiti» mawzusida kandidatliq déssirtatsiye yaqlighan. «Uyghur xelq lirik shéiriyiti» monografiyisi, «siyit nochi», «Uyghurlar», «siyit muhemmed qashi» risalilirini we 300 din artuq ilmiy, tenqidiy, fublistik maqalilarni élan qilghan. «Dertmenler zari», «ezeliy we ebediy xelq biz», «Uyghuristan» we «élixan töre saghuni» qatarliq maqaliliri arqa – arqidin neshr qilin'ghan. «Uyghur pik shéiriyiti tarixidin», «lutpulla mutellib» monografiyilirini neshrge teyyarlighan. 1961 - Yildin 1988 - yilighiche özbekistan edebiyatshunasliq inistitotida ilmiy xadim bolup ishlep, 1989- yili dem élishqa chiqqan.

Merhum mujahid, edebiyatshunas alim asim baqi oghli 1995- yili tashkentde wapat bolghan. Asim baqi oghli milliy mujadilimiz üchün körsetken xizmetliri we ilim – pen saheside lip barghan mol emgek méwiliri bilen xelqimiz qelbide ebediy yashaydu!

Ich temmuz
2004 - yil Istanbul
Proféssor, doktor sultan mehmud qeshqiri



Muqeddime

Essalamu eleykum hörmetlik kitabxanlar!

Qolingizdiki ushbu kitab merhum yazghuchi asim baqi oghli yézip qaldurghan merhum dahiymiz exmetjan qasimning wapati toghruluq yézilghan tarixi eslime bolup, bu tarixi eslimini oqughiningizda, ishinimizki, xiyalingizgha kelgen we sözliyelmigen yoshurun pajielik, suyiqestlik herikettin xewerdar bolisiz we tümenming epsus nadametler qaynimigha chökisiz, elwette. Bizning musteqilliq, hörlük üchün lip barghan köreshlirimizning tarixtin buyan néme üchün ghelibe qilalmay kéliwatqanliqining tip seweblirini ochuq chüshinisiz. Démekki, biz bir tereptin tarixtin buyan rus we xitay kebi qanxor bulangchi we térroristlarning türlük suyiqest, hiyle - mikirliri bilen tolghan yalghan yawidaq gepliri we heriketlirige aldinip qalduq. Yene bir tereptin arimizdiki xain, satqinlarning düshmenlikliri izchil dawam qilip keldi. Démek biz omumyüzlük hushyar bolalmiduq. Bir meqset, bir nishan üchün qeyserlik we baturluq bilen kiresh qilishqa birdek atlinalmiduq. Derhal oyghan'ghan we hushyarliq bilen küreshke atlan'ghanlargha bolsa, waqtida yéqindin masliship heriket qilalmiduq. Belki ularni yétim orun'gha chüshürüp qoyduq. Hetta süyiqestichi qanxorlar yep kétiwatsa, nepret bildürüsh bilen boldi qiliduqu derhal qozghilip emeliy kiresh lip baralmiduq. Xususen xainlar we satqinlarni tazilashqa, qattiq zerbe bérishke ehmiyet bérelmiduq. Netijide esheddiy mustemlikichiler, qatil bulangchilar eziz ana wetinimizni ayaq asti we talan taraj - qilmaqta. Hetta nöwette bizni tarixtin üzül - késil yoq qilish qedimini tashlimaqta. Shu sewebtin eslide dunya medeniyitining altun böshiki bolghan muqeddes yurtimiz köriwatqinimizdek qattiq xaniweyran bolushqa, sersan sergerdan bolup, qattiq siqilish ichide yashashqa mejbur bolmaqtimiz. Ene qanxorlar izchil halda türlük böhtan we töhmetlerni chaplap dunya jamaetchilikini aldash, qaymuqturush arqiliq téximu esheddiy wastiler bilen suyiqest ishlitishke tirishmaqta. Bu yerde qisqiche köridighan bolsaq, ular özlirining yillardin buyan dawamlashturup kéliwatqan qanxorane zorluq, zombuluqlirini jiddileshtürüp, ötken yili 1 - öktebir harpisida «100 künlük qattiq zerbe bilen tazilash herikiti» ni lip bérip, «islami térrorist», «milletchi térrorist» dégen betnamlar bilen 16 yashtin 45 yashqiche bolghan 100 mingdin artuq Uyghurni tutqun qilip jaza lagérigha, uyerdin ölümge mehkum qilidighanliqi ashkarilan'ghan idi. Yene shu yili 2 - dékabirda «rus xitay birleshme bayanati» élan qilin'ghan bolup, uning 5 - maddisida mundaq déyilgen: «ikki terep chéchiniye we Sherqiy Türkistan bölginchiliri hem térrorchilirining xelq'ara térrorizmning bir qisimi ikenlikini mueyyenleshtüridu. Ular dunyadiki barliq döletlerning birlikte kiresh qilish nishani bolup jazalinishi kérek.» Roshenki, tarix we emeliy ehwaldin élip éytqanda, Uyghur mesilisi bu ikki qanxordin barliq hemkarliqliri jeryanida muhim orunni igellep kelgen bolup, rosiye dairiliri bu qétim yene xitay hökimitining millitimizning musteqilliq, démokratik heriketlirini basturush siyasetlirini qollighan we tarixtiki qanxorluq heriketlirini dawamlashturushtin bash tartmighan. Yeni 1881 - yili char rosiyesi «xitay - rosiye ili shertnamisi» arqiliq Uyghurlarni satqan bolsa, 1876 - yili yene yaqup begning musteqil «yette sheher döliti»ni menching impiriysidin alidighan menpeitining qurbani qiliwetken idi. Oxshashla qanxor stalin hökimitimu 1944 - yilidiki Sherqiy Türkistan inqilabini bashta qollap, kéyin gomindangchi xitay we 1950 - yili kommunist xitay bilen tüzgen dostluq shertnamisige qurban qiliwetti. Qolingizdiki bu «sirliq suyiqest wehshiyane qanxorluq» mawzuluq tarixi eslime mana shu qétimliq qanliq heriketning polattek delilidur. Shu yillardin buyan, bu ikki qanxor yenila birliship qatilliq bulangchiliq heriketlirini izchil halda dawamlashturup kelmekte. Ene yéqinda weten sirtida yashawatqan 11 neper mujahidimizni intayin nomussizliq bilen «térrorist» dep élan qildi.

Biz ebidil ebet janabi allahning iradisige munasip halda tughulup ösken we ösüwatqan eziz ana yurtimizni jan tikip qoghdash bilen ilim medeniyette téximu yükselgen asasta yashashqa imanimiz kamilki, xuddi qedirlik rehbirimiz Exmetjan Qasimi ependi déginidek bizge janabi allahtin bashqa herqandaq tashqi küchning nijatkarliqi kérek emes hem ular nijatkar bolalmaydu. Belki qan ilikimizni ichkini ichken. Bizni weyran qilip yoq qilghini qilghan. Buni normal herqandaq Uyghur éside ching tutushi lazim. Démek biz xitay, rus we bashqa qanxor tajawuzchi küchlerning hiyle neyrenglirige we tajawuzchiliq heriketlirige qarshi qeyserlik bilen küresh élip bérishimiz lazim. Bu bizning bash tartip bolmaydighan iman we wijdan mesuliyitimiz elwette. Yoqalsun tarixi wehshiyane qanxorluq bilen tolghan eng esheddiy mustemlikichi toymas bulangchi we dunya buyiche birinchi nomurluq térrorist rus we xitay...


================================================== ============


Xunrizlik

Bu nahayiti pinhan tutulghan qanxorluq yéqin ötmüshte, - biz téxi bekmu uzaqliship ketmigen, esirimizning 1949 - yili bash küz éyida sadir boldi.

Uyghuristan xelqlirining söyümlük perzenti, milliy azadliq inqilabning rehbiri Exmetjan Qasimi bashliq bash qomandan général letnat ishaqbeg monunup, bash qomandan orunbasari général mayor delilqan sughurbayup, hökümet ezasi abdukérim abbasup, ish bashqurghuchilar gheni kerimup, abdurishit iminup, medeniyet uyushma xadimi lojiö hemde Exmetjan Qasimining mexsus muhapizetchisi osmanjan nasirlar stalin we uning gumashtiliri teripidin mawzédung bilen kélishilgen halda ustiliq bilen uyushturulghan térrorluqning qurbani bolushti.

40 Yildin ashtiki, bu qatilliq pajiening siri échilmidi. Nadametler bolsunki shu dewr weziyitining qabahiti we hakimiyitining biyogratik diktatorisi -- ijtimaiy angning teqip qilinishi we ikki qara küch -- sowét, xitay ghayiwi birliki mana shu adaletsizlikning niqabini yirtip tashlashqa imkan bermidi.

Xristian ilahiyatchisi Awgostning « gheplette yatqan xelqni oyghitish üchün uning tarixini oyghat! » dégini ming kerre heqiqet idi. Nahayiti éghir teqipte, gheplette qalghanliqimizdin hesret, nadametlirimiz, jebri - elemlirimiz qelbimizdin tashqirigha chiqmay buruxtum bolup qalghan iduq.
Ashkariliqning sharapiti bilen, Uyghurlar élining addiy puqrasi, shu tupraqning bir perzenti bolush süpitim bilen yürektiki dertlerni töküsh, ichki tuyghularni ochuq - ashkara bayan qilishni mana 42 yilni ötküzüp jezm ettim.

* * * * *

Qanxorluqning bashlinishini weqege biwasite ishtirak etken étibarliq shexstin anglaymiz.
Sowét razwtchiki ghulja shehiridiki chong shipaxanining yétekchi wrachi (1945 - 1948 ) hemmige tonulghan hakim jappar 1976 - yili küzde tashkentke teshrip qilghanda manga töwendikilerni sözlep bergen idi:

-- Molla asim sanga bir mexpiyetlikni éytishni qarar qildim. Bilisenki, yéshim qanchige bérip qaldi. Saqliqimmu jayida emes. Tesadiflar bilenmu, yaki bendilik qilipmu bu mexpiyetlik men bilen kétip qalmisun, uchaghda rohim tinch bolmaydu. Shu muddiada bar heqiqetni éytip ichimni boshitiwalay, shunchilik ichimdin köyüp kül bolghinim yéter....

1949 - Yili 24 - awghust kini etigende öyümge (fironzi shehiri a. B )polkownik derijilik bir urus (herbi we puqrache kiyin'gen) kirip keldi. Salamlashqandin kéyin, tekellup bilen: «sizni almatogha chaqiriwatidu, mashina teyyar» dédi. Urus millitige mensup polkownikning turqi tombati bekmu jiddi, puqra kiyimidiki shexsning qiyapitidin razwit xadimi ikenliki bilinip turatti. Biz herbiylerning kichik wllis mashinisida Almuta shehirige qarap yolgha chiqtuq. Besh saetke sozulghan sepirimiz jeryanida turmushtiki addiy weqeler mawzusida qisqa söhbetler bolghinini istisna qilsaq meni kim? Néme zörüriyet bilen chaqirghanliqi heqqide birer isharet bolghini yoq. Beribir nkiwde(dölet xewpsizlik idarisi a. B) chaqirghanliqini hés qilattim. Rastinla shundaq boldi. Manga yaxshi tonush nkiwde mehkimisining hoylisigha kirginimde, gheni kerimupqa közüm chüshti. U yash bir yigitke némilernidu tapiliwatqandek köründi. Mashinidin chüshüpla gheni kerimuptin: «ependim keldimu?» Dep soridim. U, «he! ependim shu yerde» dep qisqichila jawab berdi we men bilen semimiy körüshti. Xoshhalliq tuyghugha chömüldüm. Ichkirige, heshemetlik imaretning ikkinchi qewitige kötirilidikenmen. Rehber xanisida Exmetjan Qasimi, ishaqbeg we delilqanlargha közüm chüshti. Ular uzun üstelning ong qanitida jaylishiptu. Sol qanitida ikki natonush puqra kiyimdiki kishiler we abdukérim abbasup, ularning arqisida bir xitay kishi (uni héch körmigenmen), ishiktin kirgen ong terepte abdurishit iminop orun aptu. Men semimiy salam bilen ularning hal - ehwalini sorawatqinimda gheni kerimup kichik bir papkini kötirip kirip keldi - de, Exmetjan Qasimining yénidin orun igellidi. Men ghuljidiki tonush - bilishler, bolupmu manga köp rapawetler körsetken gheni baturning salametlikini (u 1945 - yili arshangda yaridar bolghan idi) sorawatqinimda, yuqirida olturghan urus millitige mensup bashliq sözümning bélige tepti:

- Yoldash hakim japparewch, xitab qildi manga tikilip jiddi qiyapette, -- ghuljidin kelgen wekillerni siz yaxshi tonuysiz. Biz bir qanche mesile buyiche söhbetleshmekchimiz. Siz xalisane xizmet -- terjimanliq qilip bersingiz xursen bolar iduq.

-- Bejanidil - dep jawab berdim men.

Men moskwadin kéchila uchup keldim. Isim... Familem... (Ésimdin chiqiptu) yéngi xitay rehberliki bilen kélishimge asasen bu wekiller pékin'ge (béyjinggha) bérip 1 - nöwetlik siyasiy meslihet kéngishige qatnishishi kérek. Bu kéngesh kün tertiwige qoyulidighan mesililer we shu mesililerge bizning munasiwitimiz qandaq bolishi heqqide bir pikirge kélishiwélishimiz kérek. Men uluq dahiymiz yoldash stalinning körsetmilirini béjirish wakalitige igimen. Shu nerse bizge melumki, siyasiy meslihet kéngishide xitay xelq jumhuriyitining élan qilinishi we xitay hududining bir pütünliki asasiy mesile bolidu. Wekillirimiz bu heqtiki qarashlirini, munasiwetlirini bayan qilishi we nihayet moskwaning pozitsiyisini asasiy destur qilishimiz shert we lazim.

Men bu sözlerni birmu bir terjime qilip berdim. Exmetjan Qasimi we gheni kerimuplar terjimige éhtiyaj sezmigen halda diqqet étibari bilen bir nersilerni xatirlep olturatti. Abdukérim abbasup mening terjimemni xitay kishige xitay tilida yetküzetti.

- Qéni, yoldash exmetjan qasimow, - sözini dawamlashturdi moskwadin kelgen wakaletlik rehber, -é ytingchu, siyasiy meslihet kéngishide «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen tizis otturigha qoyulsa, qandaq ipade bildürisiz?

Exmetjan Qasimi hör, musteqil, muzepper Uyghuristan dewagiri süpitide ichki tuyghulirini éniq, uchuq izhar qildi:

- Uyghuristan'gha musteqil, öz özini bashqurush hoquqi bérilishi, bu hoquqni siyasiy meslihet kéngishi étirap qilishi shert.

Rehberge Exmetjan Qasimining sözlirining mutleqa maqul chüshmigenlikini uning qiyapitidin, qolidiki qelemni üstelge urup turushidin bilgili bolatti. U özini meghrur tutqan halda söz bashlidi:

- Ulugh weten urushida Gétlir pashizmini yanjip tashliduq. Eyni waqitta xitaygha qarshi urush qilghan we bizge jiddi xewp tughdurghan yapon millitarizmini teslim qildurduq.
Yéngi xitayning azatliqi we bir pütünliki hazirqi dewrning eng zörür teliwidur. Xitay xelq jumhuriyiti élan qilinishi, dölet bayriqi we gribining namayish étilishi chong tarixi ehmiyetke igidur. Tarixta «shinjang gherbiy ölke, xitayning gherbiy ölkisi» dep qeyt qilin'ghanliqini inkar qilip bolmaydu. Biz: «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dep hsaplaymiz. Bu ölkide gomindang istibdati hökümranliq qilip, mehelli xelqlerni tarixta misli körülmigen derijide ézip, xorlap kelgenlikidin inqilab partlidi. Bu milliy azadliq inqilabqa asasliq yardemni biz körsettuq. Biz qoral - yaraq bermisek, herbiy yönilishlerge rehberlik qilmisaq, herbiy qisimlarni, siyasiy rehberlerni yardemge kirgüzmisek bu inqilab ghelibe qilalmaytti. Shinjangda ich wilayet azad boldi. 11 Maddiliq bitim imzalandi. Bu ishlarning hemmiside bizning yardimimiz, meditimiz asasiy orun tutidu. Qisqisi, Uyghurlar némini telep qilishqan bolsa, biz shu teleplerni tuluq qandurduq. Köp qan töküldi. Shundaq iken, «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen mesile otturigha qoyulsa, étiraz bildürüsh héch qandaq payda bermeydu. Yéngi xitay shinjang xelqlirining bextiyar kélichiki üchün rehname bolghusidur.

Men bu sözlerni jümlimu jümle, eynen terjime qilip berdim.

Moskwa rehbirining sözige qoshumche qildi puqrache kiyin'gen qazaq rehber:

- Ikkinchi jahan urushining ghelibisini temin etken sowét xelqi tinch ijadi hayatqa, döletni qaytidin tikleshke ötti. Xitay azadliq urushimu uzaq dawam qilip, axiri ghalibiyet bilen ayaqlashti. Gomindang we gongsendang tereptin milyonlighan kishiler qurban boldi. Emdilikte xitay xelq démokratik hakimiyitini tiklesh, erkin nepes élish dewri bashlandi. Xitay xelq démokratik hökimiti «shinjang» xelqining arzu armanlirini qanduridighanliqigha ishinish kérek. Bu démek, «shinjang xitayning ayrilmas gherbiy ölkisi» dégen tuyghuni anggha singdürüp, dostluq, qérindashliqni kücheytish zörür. Xitay ulugh millet, eyni waqitta aka millettur.

Qazaq rehbirining sözi ayaqlishishi bilen Exmetjan Qasimi özini Uyghuristan xelqlirining pak niyetlik perzendisi süpitide tonup, Uyghurlarning shanliq tarixi, medeniyiti, til - yéziqi we edebiyat - sen'iti ikki esirdin buyan buzghunchiliqqa uchrap, teqip étilgenliki, mehelli xelqning étiqadi boghup tashlan'ghanliqi heqqide pakitlar bilen sözlep ketti. Exmetjan Qasimi terip etken mudhish weqelerning qeliblerni örtigenliki, dölet bayliqining talan - taraj qilin'ghanliqi, gunahsiz dillargha tigh sanjilghanliqi, birehim, bishepqet, sheytan lein qiyapitidiki basqunchilar Uyghuristanni «shinjang» (yéngi tépilghan yer, yéngi ölke) dep atighanliqi we aqiwet mustemlikichilik siyasitini qanunlashturghanliqi heqqide qaynap - téship sözlep ketti. Exmetjan Qasimining iztirapqa tolghan qelbide ötkenki shexslerge nésip bolmighan étiqad, weten azatliqi üchün merdane kiresh qilish ghaye yüksekliki mustehkem idi. Bu yükseklikke zamanni toghra bahalash kelgüsige ümidwarliq qarash üchün jür'et - jasaret qoshulup bir pütünlikni teshkil qilghan idi.

- Mustebitlikning ijtimaiylashqanliqi, dep sözini dawam qildi Exmetjan Qasimi -- insan pikir - zikrini nida tuyghulirini boghushtin, étiqadni teqip astigha élishtin, tilni istemaldin chiqirishtin, erkini boghup tashlashtin ibaret esheddiy qanxorluqta körüldi. Uyghuristan xelqlirining esiri, siyasiy riqabiti herbiy toqunushni teqezza etti. Ich wilayet inqilabiy ene shundaq weziyette partlidi. Lékin inqilabning tizginini xelqning qolidin bashqilar tartip aldi.

-- Siz «shinjang» atalmisini istimalgha kirgüzgen idingizghu? - Keskin soal bilen exmetjan ependi sözini bölüp tashlidi. Moskwa rehbiri «shinjangda tinchliq we xelqchiliqni himaye qilish ittipaqi » ni siz qurghan idingizghu?

-- He! men ghuljidiki sowét pasonestira bashliqi dobashinning qet'iy telipi we buyruqi bilen shundaq nam qollinishqa mejbur bolghanmen. Eger buyruqni bija keltürmisem hayatim xewp astida qalatti. Buni men chüshinip yetkenmen. « Shinjang» bolsa bolsun, lékin wetenning azadliq yolidiki ghayiwi niyetlirim berbat bolmisun, dégen meqsette « ittipaq» ni teshkil qildim. Shekilde emes, asasiy mezmunda chong ishlarni emelge ashurushqa kirishtim.

Shu deqiqide général letnat Ishaqbeg Monunup qaynap ornidin turup ketti:

- Uyghuristanning her bir puqrasi ghaye, pikir we qarashliri öz ara mushterek bolghan. Ene shu «ittipaq» qa uyushqan soldatlardur. Kelgüside ittipaq xelq azadliq partiyisige aylan'ghusidur. Shu chaghda militarist qomandan Zozungtang terennum etken «shinjang » öz - özidin, tarixtin öchidu.

- Bes! - dédi moskwa rehbirining jehli chiqip, sepsetiwazliqni yighishturunglar! shinjangda milliy inqilabni biz bashlap bergenmiz. Uning netijisinimu biz chiqirimiz. Bizning pikirimizge qarshi chiqish yoqilish démektur. Siz exmetjan qasimow sowét ittipaqi terbiyisini körgen, moskwada mexsus kursini tamamlighan, ulughwar meqsetlerge xizmet qilishni sherep dep ant ichkenlikingizni estin chiqiriwatisiz. Hazirqi weziyet siz üchün heqiqiy imtihan sinaqtur.

-- Insan qétip qalidighan, bir muqamda ish köridighan mashina emes, qet'iy dadil jawab berdi Exmetjan Qasimi - sowét terbiyisini körginim rast. Sowét ittipaqi we uning tashqi siyasiti üchün xizmet qilishni jezm etkinimmu rast. Buni hayatim tarixidin öchirelmeymen. Waqitlarda xarap bolghan memliket Uyghuristanning awazi ichige chökken idi. Pütün etrapni qorqutush, iztirap, teshwish, ümidsizlik cholghap alghan idi. Emeldarlardin qorqush, jasus jallatlardin qorqush, hakimiyet we tüzümdin qorqush, chet'el ademliridin qorqush dehshet salatti. Uyghuristan xelqlirining közliridiki nur, qeddidiki qudret, tilidiki erkinlik, dilidiki jür'et, étiqadidiki ishench sun'ghan idi. Memliket xelqi allahtin bashqa héch nersige ishenmes idi. Men Uyghuristan'gha qedem qoyghinimda tarixta héch körülmigen pajielerge guwah boldum. Goroh - goroh qamash, qatilliq, sürgün ewj alghan idi. Qelbim örtendi, ghezep - nepritim qaynap tashti. Xelqqe peqet azadliq, musteqilliq kérek idiki, bu üchün janni alqan'gha élip merdane kiresh qilishtin bashqa héch bir yol yoq idi. Shundaq kiresh -- milliy azadliq inqilab nilqa rayonidin partlidi. Gomindangchilar köp qoralliq küchke ige bolsimu xelqning gheziwige qarshi turalmidi. Mana shu inqilab méni terbiyilidi, özgertip tashlidi. 1947 - Yili Uyghuristanning qishlaq, wilayet, sheherlirini arilap chiqtim. Xelqning qelbige qulaq saldim. Esri zulumning pajieliri méning étiqadimnimu, chüshenchemnimu tüptin özgertip tashlidi, hayatqa pütünley bashqichila qarashqa mejbur boldum. Ötmüshtiki qarashlirimni tüptin özgertiwetti. Uyghuristanning perzenti bolushtek ulughwar ghayige ige qildi. Emdilikte bu ghayidin qaytish xainliqtur. Ulugh girozin shairi taras shéwchinko «kimning öz ana yurtigha muhebbiti bolmisa, uning qelbi méyip, méyiptinmu qashshaqtur» déginini eslesh jaiz dur.

- Bes! xitab qildi moskwa rehbiri. -- Ishaqbeg ikkinglar bilen alahide sözlishimiz. Qéni, siz général mayor yoldash delilqan ytingchu, «shinjang xitayning ayrilmas ölkisi» dégen mesile qoyulsa, qandaq pikirde bolisiz?

- Men Exmetjan Qasimini qollaymen. Bizning ghayiwi niyetlirimiz bir we özgermestur.
Him -- közliri chaqnap ketkendek boldi moskwa rehbirining, hemmingla bir qazanda qaynighan ikensizler, de - qéni körimiz.

- Yoldash abbasup siz néme deysiz?

- Yéngi xitay xelq jumhuriyiti bir pütün döletni démokratik asasta qayta quridiken, shinjang xitayning bir ölkisi bolghan halda muxtariyat temin étilse eyni muddia bolatti.

Abbasupning jawabidin moskwa rehbirining yizige tebessum yügürdi.

- Siz yoldash lojiö pikringizni bayan qilsingiz?

- Men yoldash abbasupni quwwetleymen. Shinjangdiki xitay kommunistlar partiyisi teshkilatining asasiy meqsitimu shu.

- Maqul piker -- dédi, moskwa rehbiri we Exmetjan Qasimining yénida néminidur bir nersilerni papkidin éliwatqan gheni kerimupqa közi chüshüp, tekebburane:

-- Sizning pikringiznimu bileylichu? -- Dédi.

Bu nejip peziletlik kemsoqum yigitning namini moskwa rehbiri tilgha almastin közige tikilip turiwaldi. Uqumushluq gheni kerimup salmaqliq bilen dane - dane sözlep jawab berdi:

-- Uyghuristan besheriyet eqil cheshmisi köz achqan, büyük ellamilar, mutepekkurlar, shair - yazghuchilar, danishler, baxshilar, sen'etkarlar shan - shöhret tapqan ewliyalar memlikitidur. Dunya medeniyiti tarixida uning orni alahide dur. Shuning üchün öz musteqilliqini saqlap qélishi, özige özi hakim bolishi kérek. Chetke béqinip yashash emdi mumkin emes, ijtimaiy ang oyghandi. Azad bolishi kérek. Men hörmetlik Exmetjan Qasimini qollap quwwetleymen.

Moskwa rehbiri «bu shumtekni Exmetjan Qasimi bihude egeshtürüp yürmigen iken, de» dégen xiyalgha kélip qaldi. Weqening ehwalidin bir xulasige kelgen rehber abdurishit iminuptin pikir sorashni muddia etmidi. Abdukérim abbasupning jawabidin kéyin, Exmetjan Qasimini (shu qatarda ishaqbeg we delilqannimu )hazirqi weziyetning rawajidin arqida qalghan, uzaq kelgüsige qarap toghra xulase chiqiralmaydighan kalte pem shexsiler süpitide eyibleshke, hetta haqaretleshke ötti:

-- Ash bergen qazan'gha tükürmeslik kérek. Sowét ittipaqi jahanda birinchi sotsiyalistik qudretlik dölet. Pütkül dunya poroltaryatlirining dahiyliri lénin, stalin, jahan xelqlirining ulugh yol bashlighuchiliridur. Ulugh dahiymiz stalin dewrimizning leninidur. Sunmas quyashimizdur. Biz bu quyashimizning parlaq nuridin behre lip parlaq kelgüsige qedem tashliduq. Xitay hökimitimu stalin quyashidin behrimendur. Uning méhri - muhebbitige, rehnemalikige muhtajdur. Siler kim siler? Bitayin Exmetjan Qasimining quruq sepsetilirige usul oynighanlar sowét hökimitining, ulugh dahiymiz stalinning nepritige uchraysiler. Bu gunahni biz héch qachan köchirelmeymiz. «Shinjang» xelqi we uning rehberliri yéngi xitay hökimitini ten lip, uning rehberlikide bextiyar yashimiqi, öz bextini tapmiqi kérek. Büyük xitaysiz bextiyar kélechek bolmaydu. Sowét xitay dostluqi mana shu meqsetlerde tiklen'gen.

Moskwa rehbirining sözi tüge tügimeyla Exmetjan Qasimi sözlep ketti:
-- Uyghuristanning jahan medeniyiti tarixidiki ornini saqlap qélish, musteqil tereqqi qilishni teminlesh, shanu shöhritini tiklesh eyni waqitta sotsiyalizm qurush bizning eyni muddiayimizdur. Büyük xitaysiz bextiyar kélechek bolmaydu yaki Uyghuristan xitaysiz nepes alalmaydu, déyish léninizmge zit qarashtur. Lénin öz teqdirini özi belgilesh shoarini otturigha qoyghan idighu?

Moskwa rehbirining jehli chiqip üstelni urushqa bashlidi:

-- Büyük dahiymiz W. I Lénin «sherqte büyük xitay bilen dost bolmay turup jahan sotsiyalizmini qurghili bolmaydu» dégen. Senler léninizmni chala pula öginiwélipla chuqan kötirishisen, léninizm - réalizm démektur. Weqelik bilen hsaplashmasliq léninizmge mutleqa zit mepkure, gep tamam.

Moskwa rehbiri ornidin turup uyaq buyaqqa méngishqa bashlidi we moskwaning sözidin chiqmasliqqa, moskwa bilen nepes élishqa dewet qildi. Dewet qildila emes, mejburlidi. Etigen saet 10 da bashlan'ghan söhbet kech saet 22 giche qattiq kayishlar, söküshler, doq qilishlar, qorqutushlar bilen dawam qildi. Beribir Exmetjan Qasimi öz pikridin, ghayisidin qaytmidi. Keskin munaziriler, talash - tartishlar, hoquq ishlitishler, kemsitishler Exmetjan Qasimini özgertelmidi. Bu gheyriy qanuni soraqta Exmetjan Qasimi, ishaqbeg, delilqan, gheni kerimup, abdurishit iminup (u pikir éytmighan bolsimu loqma tashlap turghan idi)larning pelsepiwi qarashliri we Uyghuristan xelqliri öz erkige özi ige bolush, musteqil memliketke özi hakim bolush shert we qanundur, dégendin ibaret boldi. Ular öz teqdirlirige qanchilik malamet, qanchilik haqaret we qanchilik qinaqlar bolushidin qilchimu chöchüp ketmidi, dadil turushti.

Men (Hakim Jappar - a. b) terjimanliq wezipini bijirdim. Özemdin birer pikir, birer éghiz qoshumche söz - ibare qoshmudum. Her ikki terepning soal - jawablirini eynen bayan qildim. Aqiwet söhbet bir xulasige kélinmey toxtidi. Ete - ögün néme bolushni bilmidim. Mening pironzigha qaytishimgha ijazet bérishti. Éytish kérekki, bu söhbetning mutleq mexpiliki, her qandaq sharaitta ashkarilanmasliqi, eger birer tiwish chiqip qalghudek bolsa, béshim kétidighanliqi heqqide qattiq agahlandurulup til xet élishti. Meni yene shu polkownik pronzigha lip qaytidiken. 290 Kilométirliq musapini qizil qiyamet bilen bastim. «Qeyerde méni étip tashlaydikin!» dégen mudhish xiyal bilen ming ölüp ming tirilip nepes aldim. Mana shu «uh» 27 yildurki, yürigimde pinhane halda dawam qilip kéliwatidu. Héch kimge tinmidim. Emma özemdin özem yénip, köyüp kül bolup, «uh» tartip kéliwatimen. Emdi chidamim tügidi. Sen meni toghra chüshen'gin, de - men bendilik qilip qalsam eng bolmighanda qebremge bérip bu dehshetlerni ashkara qilsang, rohim tinch bolidu. Bashqa ilaj yoq. Men sanga ishinimen.

Hakim jappar 10 yil ghir késel bolup, bu késellik uning qeddini pükti, tilini kemtüklidi. Lékin u bu nahayiti pinhan tutulghan qanxorluqni talantliq shair we jurnalist abdughopur qutluqqa (u xizmet bilen pironzigha barghinida) azdur köptur sözlep bergenlikini anglidim. 1990 - Yili küzde hashir wahidi hakim japparni soraqlap barghinida bu qanliq pajieni madari kélishiche sözlep bergenlikini we ich kishilik guwahlar ishtirakida kasitqa yézip alghanliqidin xewerdar boldum. Hashir wahidining éytishche, Almutadiki soraq söhbitige «Sherqiy Türkistan xelq jumhuriyitining reisi marshal élixan törige meslihetchi bolghan muxsin abdullinmu qatnashqan iken. Hakim jappar bilen muxsin abdullin qedinas dost, ghayiwi meslekdash bolghini üchünmu yaki najiye weqe sadir bolup qélishtin éhtiyat qilghanmu, manga muxsin abdullin ishtirakni éytmighan idi. Kéyinki sürüshtirishlerde hashir wahidining melumatining toghriliqi hetta eng kona razwtchik mensur ependi (mensur ruziyuw) mu qatnashqanliqi melum boldi. Epsuski, bu ikki shexsi bu pinhane qanxorluqni pash qilmay, özliri bilen bille élip kétishti.

* * * * *

Biz bu söhbetni hergizmu bihude qelemge almiduq. Kéyinki dewrdiki özini özi pash qilip élan qilin'ghan matériyallar, xelq ichidiki gep - sözler we shibhitler bu söhbet qanliq térrorluqning bashlinish bolghanliqini körsetti.

Sitalinizm -- chet'el kishilirining milliy idrakigha, wetenni söyüsh exlaqigha, tarix, kélechek aldidiki mesuliyetning yiltizigha palta uridighan siyaset ikenlikini ashkariliq we paklinish dewri ispatlap berdi. Sitalinizmning dehshiti qorqunchi tirik wijdanni asaretke salghan idi. Exmetjan Qasimi bashliq milliy rehberlirimizni Almutagha chaqiriwélip tehqirligen, haqaretligen, «shinjang xitayning ölkisi» dep mejburlighan rehberlikning némini meqset qilghanliqini biz emdiletin chüshiniwatimiz. Hayat qanuni shundaqki, herqandaq pajiening iptidaiy sewebi bolghinidek, intihasi -- aqiwitimu bolidu. Melumki tarixning nigahi roshen.

Bu qanunsizliqning yüz berginige yérim esirge yéqin bolsimu, bezibir imansiz rehberler ta bügün'giche birer éghiz söz achmay ichide saqlap keldi. Beziliri bolsa saqlighiniche bu dunyadin ketti.

Ehli möminlerning aghzida «Exmetjan Qasimi bashliq milliy rehberlirimizni stalinning gumashtiliri urup, qiynap öltürgenmish» dégen sözler éghizdin éghizgha we milliy chgralardin halqip köchüp yürdi.

1949 - Yili mart éyida ghulja shehiridiki u q q (Uyghur, qazaq, qirghiz) kulubida seypidin ezizi ziyaliylar jamaetchilikige: «Exmetjan Qasimi bashliq rehberlirimiz ayropilan hadisisige uchrap halak boldi» dégen shum xewerni élan qilghinida pütün ehli ziyaliylar qan yighlap matem tutti. Shair abduréhim yüsüpi: «yalghan, uruslar öltürgen!» dep qattiq étiraz bildürdi. Bu pikir qanchilighan ziyaliylar, shair we yazghuchilarni qattiq shiübhilendürdi. Köpchilik ziyaliylar, rehbiri xadimlar weqening tip mahiyitini anglap yetmigenliktin birer artuqche kelime éytip qoyushtin éhtiyat qilishti. Ötmüshtiki pajielerdin xewerdar bolghan ayrim shexsler xujiniyaz haji, élixan töre sowét razwtchikliri teripidin teqip étilgenlikini, xujiniyaz hajini irimchi shehiridiki sowét konsulxanisi ejilidin burun ujuqturghanliqini, élixan törini bir kéchidila oghurlap kétip tashkentte nezerbend qilghanliqini esleshti. Beribir ayropilan pajiesi emes, qandaqtur sirliq qatilliq yüz bergenlikini hés étishetti.

Razwit melumatlirigha étibar qilidikenmiz, shu waqitlarda (1948 - yili) bayqal köli tégide xitaygha kirgüzülidighan sowét razwit bilimi (uning rehbiri polkownik m. Kaganowch) jiddi paaliyet körsitiwatqan bolup, melum süyiqestler shu yerde emelge ashurilatti. Shu qatarda «Exmetjan Qasimi bashliq milliy rehberler shu yerde qetli étilgen» dégen gep - sözlermu qulaqqa chilinatti.

Ich wilayet milliy azadliq inqilab dewride ilim - pen we meripetning köpligen sahipliri yétiship chiqqan, mes'ul wezipilerni béjiriwatqan idiki, ötkür dit, zéhin bilen weqelikni küzitishetti. Bolupmu ularning Exmetjan Qasimige bolghan méhri - muhebbetliri cheksiz idi. Exmetjan Qasimining herbir heriketliridin, söz we éntilishliridin zoqlinip uning saghliqi üchün köyünetti. Pajie ularning qelblirini örtep tashlidi. Eslide Exmetjan Qasimi bash bolghan hökümet wekilliri royixitini ghuljidiki sowét pasolstiwasi tüzgen bolup, ularni béyjingdin - mawzédongdin? Téligiramma kélishi bilenla Almutagha ewetidu. Bu weqeliktin «Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökimiti» we uning riyasiti ghapil qalidu. Eger béyjinggha wekil ewetish zörür iken, uni hökümet riyasiti yighinda bar meslihet saylishi, otturigha qoyulidighan mesililerni muhakime qilishi we qarar qobul qilishi shert we zörür idiki, bu ishlar mutleq étibardin chette qalidu.

Eslini alghanda bu pütünley qanunsizliqtur.

Mawzédung nami bilen ewetilgen ich sehipilik téligirammining esli «cholpan» mejmueside élan qilin'ghanki, uningda mawzédongning qoli yaki möhri yoq. Xitay yéziqidiki quruq yazma téligiramma hashiyiside seypidinning töwendikiche desti xéti bar.
«Bu telebke binaen, exmetjan tiwenjang, ishaqbeg, abbasup, delilqan, lojiölardin ibaret wekiller ömiki 1949 - yili 8 - ayning 22 - kini sowét arqiliq yolgha chiqti. 8 - Ayning 27 - kini bayqal isti taghlirida ayropilan weqesi bilen qurban boldi. 9 - Ayning 5 - kini men toji, alimjan, janilar yolgha chiqip, 15 - kini béyjingge keldim. Seypidin.»
Seypidinning bu destixéti nahayiti köp shibhitlerni tughduridu. Birinchidin, u Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerning sowét ittipaqigha ketkenlikini, pajiege yoluqqanliqini öz waqtida bilgen. Lékin nahayiti pinhan tutqan. Xelqqe alte aydin kéyin élan qilghan. Ikkinchidin, «Sherqiy Türkistan xelq hökimiti» ning qararisiz özi bashliq töt kishi béyjinggha wekil bolup barghan.

Étibardin saqit qilmayliki, Exmetjan Qasimi namidin mawzédonggha yézilghan Uyghurche téligirammidimu seypidinning destixétide munular yézilghan.
« Pütün memliket xelqlirining yéngi siyasiy kéngishi teyyarliq hey'itining mudiri söyümlük mawzédung ependige: ewetken alaqingizni tapshurup alduq. Janabingiz bizge qoyghan mesililer pütün ölke xelqimizning uzundin beri kütken arzu téligidur. Biz xelq azadliq armiyisining ulugh utuqlirini pütün junggo, pütün dunya we pütün ölke azatliqining ghelibisi dep tonuymiz. Shunglashqa biz janabingizning otturigha qoyghan mesilingizge cheksiz teshekkür we xursentchilikimizni bayan qilishimiz bilen öz wekilimizni yighin'gha ewetishni bildürimiz.»

Hörmet bilen mexsus rayon xelq wekili Exmetjan Qasimi
1949 - 20 - Awghust shehiri ghulja

Bu téligirammidimu Exmetjan Qasimining qoli yaki möhri yoq.

Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerni bir kéchidila qeyergidu lip ketkenlikini bayqighan bezi mes'ul xadimlar, xelq mötiwerliri soraqlighanda seypidin mundaq jawab béridu: «exmet ependimler altaygha xizmet tekshürgili ketti.» Seypidin ezizi: ( «ömür dastani eslime 2» béyjing milletler neshriyati 1990 - yil 962 - bet) yene yazidu:
« Exmet ependimler mashina bilen Almutagha bérip uyerdin ayropilan'gha chüshken.» (Shu eser, shu sehipe)

Étibar qiling: Exmetjan Qasimi bashliq rehberler mashina bilen Almutagha barghanliqini bilgen seypidin némishqa mes'ul xadimlar we mötiwer zatlargha « altaygha ketti» dep yalghan sözleydu? Aldaydu? Bu saxtipezlikning zemiride (ichide) nahayiti chong xewp - sir yoshurun'ghandur.

Téligirammilargha imza chékilmigenliki jawab téligirammini seypidin yazghanliqi we hashiyesige destixet qaldurghanliqi we nihayet Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerning Almutagha ketkenlikini sir tutqanliqi qandaqtur mudhish bir weqening (pajiening) nahayiti puxta bir yoshurun suyiqest uyushturghanliqini anglitidu. Bularning hemmisi heqliq shübhe oyghitidu.

Seypidin yazidu:

« 1949 - Yili 3 - séntebir kini sowét konsulxanisi meni chaqirdi. Biz moskwadin bir jiddi téligiramma alduq. Exmetjan Qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki olturghan ayropilan érkotiski shehiridin ötüp eza bayqal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqi üchün bextke qarshi taghqa soqulup kétip, ayropilandiki 17 kishining hemmisi qazagha uchridi.» (Shu eser, 422 - 423 - betler) yene dawam qildi:

«Men dinglichün'ge (shu waqitlarda hakimiyetni bashquruwatqan xitay emeldari a. B) bu shum xewerni yetküzdüm. U bu xewerni merkezge uxturmaqchi boldi. ... Bu xewerni mutleq mexpiy tutushni, esed ishaquf, seypillayup, leskin we nebijan qatarliq yoldashlardin bashqa héch kimge uxturmasliqni qarar qilduq. » (Shu eser, 424 - bet)
Xosh bu pajieni némishqa xelq ammisidin, ich wilayet hökimitidin yoshurup, mutleq mexpiy tutidu? Seypidin dinglichün'ge uchrap uning mesliheti bilen ish körgenlikining tégide néme meqsetler yoshurun'ghan? Eset, seypullayup, leskin, nebijan qatarliq alte kishila bilishning zöririytide pajiening bolushidin aldin'ala xewerdarliqi anglishilmamdu?
Seypidin dawam qilidu:

«9 - Ayning 8 - kini leskinning öyige yighilip ayrudurumgha chiqtuq. Manga terjiman we katip bolup baridighan delin bilen xoja ehmed abdullayiwni soridim. Sürüshtürsem ularni leskin hoylisidiki bir iskilatqa olturghuzup, sirtidin quluplap qoyuptu. .. Men achchiqlinip leskin'ge kayip, bu néme qilghining désem, « bu qet'iy mexpiy» dep jawab berdi.» (Shu eser, 463 - bet)

Xosh, leskinning ikki xadimni solap qoyghinini «bu qet'iy mexpiy» dep jawab bergenlikini qandaq chüshenmek kérek? Leskin némini sir tutti? Leskinning jawabidin seypidinning téngirqap qalghanliqining weji néme? Yene dawam qilidu:
«Men 1950 - yili (féwral) mawjushi bashchiliqidiki xitay wekiller ömiki bilen moskwagha barghinimda sowét terep exmet ependimlerning jesidi tépilghanliqini, xalisa élip kétishke bolidighanliqini éytishti. Almutagha kélip jesetlerni ötküzüp alduq. Shu kini bashqa ayropilanda ghuljigha lip kélindi. Jesetler eynek yeshiklerge ximiyilik dorilar bilen qaturulup qachilan'ghan iken. Chip körsek, bashqilarning teni parchilinip kétiptu. Yaxshi tonighili bolmaydu. Abbasupning téni pütün, beshi yérilghan. Abbasup ayropilandin chüshüp ketken yerdin 20 métirche yiraqta tash üstide yatqanmish... Éytishliriche, ayropilan nerse - kérek, kiyim - kéchek hemmisi köyüp tügeptu. Keng bir parche ormanmu köyüp tügeptu» (shu eser, 467 - bet)

Étibar qiling, Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerning jesetliri alte aydin kéyin (küz we qish ötüp) tépilghanliqi, abbasuwning teni (jesidi) ning pütünliki hangwaqtinmu ishendürelemdu? «Hemme nerse köyüp tügeptu» dep turuptu, - yu abbasupning tash üstide pütün qélishi qandaq tasadip? Axir ayropilan taghqa urulghan'ghu? Éniq qilip éytmaqchimizki, «jesetler 1950 - yili 15 - mart kini sowét térritoriyisidin ghulja shehirige ghir musibet we échinish ichide lip kélindi» (adiljan qasimi, «dadam exmetjan» (tarixi eslime) « cholpan» mejmuesi 85 - bet) 1987 - yil irimchi)

Biz yene shuni hem oqughuchimiz étibarigha hawale qilimizki, 1950 - yili 16 - mart kini bir sowét herbiy kishisi abbasupning inisi xemit abbasupning öyige «teshrip» qilip:
«Mana bu saet, töt uyul altun we bowingizning portiriti, akingiz abbasupning yénidin élindi. Tapshurup alghaysiz», dep bergen waqtida saetning méngip turghanliqini we bowisining resimi zexmilen'genlikini qérindash urughliri, xolum - xoshniliri körgen we guwah bolghan. Seypidinning yézishche 8600 métir égizlikte uchqan samalyut taghqa urulup, hemme nerse köyüp kül bolidiken, abbasupning téni pütün, saiti we dadisining resimi köymey saq qalghinigha nanning ong - tetürini bilmeydighan kishimu ishenmeydu.
Ehli alemge melumki, pakistan prézidénti ziyaul heq samalyutta 6000 métir égizlikte pajiege uchrighanda ikpaz we samalyottki barliq himayichilardin birer parche söngek hetta kiyimliridin birer puruch tépilmighanliqi, eger birer maddiy eshya tépilsa ikispirtiza hadisisining sewebini chishqa matériyal baridighanliqini élan qilishqan idighu?
Kéyinki 50 yil ichide mundaq hadisler nahayiti köp boldi. 1949 - Yili italiyening meshhur « torina» putbol komandisi chüshken samalyut bir ibadetxanigha urulup köyüp ketti. Hemmeylen köyüp külge aylandi. 1958 - Yili méyonxéndin kötirilgen «élizabét - 609 » leyniri tumshuqi bilen yerge urulup partlap ketti, héch nerse qalmidi.

1961 - Yili chilining « grinkrosis» putbol komandisi chüshken samalyut anid taghlirida hadisige uchridi, samalyotmu, jesetlermu tépilmidi.

1969 - Yili boliwyning « setrongiset» putbol komandisi chüshken samalyut taghqa urulup partlap ketti. Shundaqla 1979 - yili özbekistanning «paxtikar» putbol komandisi 8000 métir égizlikte ikkinchi samalyotqa urulup pajie yüz bergende her ikkila samalyottiki yoluchilar jesetliridin bir parchimu tépilmidi. Seypidinning jöylishliri, toghrisi saxtipezliki töwendikiche dawam qilidu: « ayropilan 4000 métir égizlikke kötirilgende uchquchi kapitan yusupuw ehmed ependiler chüshüp ketken yanbol piriwal dégen jayni körsetti. Qarisam bir parche chong yerning köyüp ketkenliki we u yer buyerde parche - parche qara nersiler körünetti. U körün'gen nersiler ularning jesetlirimu bolishi mumkin. .. Ular yaridar bolup, hayat yatqandimu ya? ... Ene exmet ependim: «sanga aq yol bolsun, biz ada qilmighan wezipini sen orunlap kel! dégendek qilidu.» (Shu eser, 468 - 466 - betler)

Bu sözge külemsen, köyemsen? Seypidin özini Exmetjan Qasimining warisi qilip körsetkinige «topida may barmu?» Dégen sheytanmu ishenmeydu. Bir danishmen: «yalghanchini yalghini chiqquche qoghlash kérek» dégen iken. Qéni emdi seypidinni qoghlaylichu?!

Seypidin yazidu: « bu mejlisning ikkinchi kini (1949 - yili 9 - ayning 22 - kini ) ju énley manga bu mejliste, exmet ependimlerning qurban bolghanliqini élan qilip, shinjanggha bir teziye téligirammisi yollashni éytti. Men yoldash ju énleyge, hazirche bu ishni qilmay tursaq, ularning wapatini biz barghuche mexpiy tutup tursaq, dédim we sewebini éyttim. Ju énley qoshuldi» (shu eser, 490 - bet)

Bu mexpiy tutush we uning sewebi néme? Xitayning «ataghliq rehbiri»ni sözige kirgüzgen seypidinning qudriti némidur? Yaki ghuljidiki sowét konsulxanisining ijazitisiz ish körüsh mumkin emeslikini bahane qildimiki? Seypidin'ge jumhur reis élixan törining «ötüp ketken mughember» dep basqan tamghisi ept - beshirisini namayish étiwatamdu? Seypidinning meniwi - ghayiwi tayanchisi bolghan dénglichünning qiyapiti köz aldigha keldimu ya? Eslide dénglichün seypidin'ge chek - chégrisiz abruy mensep wede qilip burnidin yip ötküzüp alghanliqini eske éliwatamdukin! omumen ju énley bilen bolghan söhbetning rohida dölet xaraktérlik sir yoshurun'ghandur.

Xulasilep éytsaq, Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerning « ayropilan halakitige uchrighan» dégen oydurma, saxtipezlik, seypidin, dénglichün we sowét konsulxanisi bashliqi dobashinlar ulargha qoshulup esed, seypullayup, leskin we nebijanlarning nahayiti ustiliq bilen uyushturghan, Uyghuristan xelqlirini aldash, ghurbette qaldurush meqsitide yaritilghan siyasiy rengwazliqtur.

Qachan bolmisun yalghanchiliq, saxtipezlik, rengwazliq pash bolmay qalmaydu. Éytayluq, Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerni siyasi meslihet kéngishige (kéngesh 1949 - yili 25 - séntebirde échilish kérek) bir ay ikki kün burun Almutagha yoshurun - qet'iy mexpiy élip kétishning asasiy sewebi stalinning körsetmisige itaet qilish, téz chöktirish ikenlikini hakim japparning söhbitidin chüshen'gen iduq. Ular moskwaning -- stalinning sözige kirmigen we qet'iy qarshiliq pozitsiyide bolghanliqtin suyiqest uyushturghanliqi, buni samalyut pajiesi dégen saxtipezlik bilen aldimaqchi bolghanliqi öz özidin körünüp turuptu. Pakitlardin ayanki, 1946 - yili jumhur reisi élixan törini bir kéchidila qet'iy mexpiy oghurlap ketken idi. Xelq élixan törem qéni? Dep sorighanda seypidin :« böritala arshingida dem éliwatidu» dep yalghan éytqan idi. Axir exmet ependim bashliq milliy rehberler chüshken samalyut hadisige uchrighan iken, némishqa sowét rehberliki xitay rehberlikige teziye élan qilmaydu? Biz 1949 - yili awghust, sintebirdiki sowét metbuatini (merkizi gzitlarni) bashtin axir közdin kechürduq. Samalyotta Uyghuristandin 8 kishi, sowéttin 10 kishi halak bolghanliqini metbuatta teziye bildürüsh qanuni we diplomatik zörüriyet idighu?

Yétish kérekki, eger bu nahayiti ustiliq we puxtiliq bilen uyushturulghan suyiqest bolmisa, béyjinggha sowét ittipaqining térrotiriyisi arqiliq emes, irimchi, shien arqiliq bérish ongushluq we nahayiti maqul idighu? Esleymizki, 1946 - yili 11 - ayda nenjingda échilghan gomindang xelq qurultiyigha Exmetjan Qasimi, abbasuplar ghulja, irimchi, shien hawa yoli bilen barghan idighu?

* * * * *

Kéyinki yillarda seypidin ich wilayet milliy azadliq inqilabini pütünley burmilap, saxtilashturup, milliy azadliq inqilabning teshkilatchiliri we asasliq rehberlirini inkar qilip bir qatar eserlerni élan qildi. Bu eserliride özige yéqin, ghayiwi bir niyet shexsilerni asman'gha kötirip, hetta ich wilayet inqilabining teshkilatchisi süpitide teriplidi. «Tengritagh bürküti» (irimchi 1989 - yil) «ömür dastani» (béyjing 1990 - yil) qatarliq eserliride abdukérim abbasup milliy azadliq inqilabning teshkilatchisi we rehbiri derijiside medhiylendi. Shu asasta weqelikke mutleqa zit pikir - mulahiziliri bilen xitayning mustemlikichilik siyasitini teshwiq - terghib qilishqa pütün wujudi bilen kiriship ketti. Ich wilayet milliy azadliq herikitining minglighan ishtirakchiliri we serkerdiliri biz bilen hemnepes yashawatqanliqigha köz yumup, uyatsizlarche saxta dawalarni kötirip chiqmaqta. Eslide «ötüp ketken mughember» seypidinning qan - qénigha singip ketken saxtipezlik, aghmichiliq, munapiqliq tebiiti, choqunush, tiz püküsh yoli bilen 40 yildin ashtiki «abruy», «mensep» we «iqtisadi imtiyaz»largha ige boldi. Yéqindila u xitay terghibatchisi süpitide qeshqeriyeni aylinip waysap keldi. Uning «wetenning bir pütünliki» «milletlerning dostluqi» mawzusidiki teshwiq - terghibati keng mehelliy xelqning gheziwini yenimu kücheytiwetti. Uning munapiqane paaliyitige nepretler yaghduruldi. U 1949 - yili séntebirde birinchi qétim béyjinggha barghinida kibarliq, hiyligerlik hayatqa jan - teni bilen shungghup ketken idiki, omumiy tedbirlerde, yighinlarda aghzigha kelginini sözlep (özini Uyghuristanning birinchi rehbiri dep atap) xitay rehberlikige ebedil'ebed étiqad qilidighan qulgha aylan'ghan idi. U ju énley we mawzédongning shexsi qobulida bolidiken, ular itaetkar, teyyar malay seypidinni özlirige ezizu mukerrem hsaplap uningdin nahayiti köp payda tégishke ishenchi bildürüshken idi. Bu ishenchini seypidinning emeliyiti « aqlidi».

Lékin, beribir u barche hörmet, abruy, mensep, hoquq we siyasiy iqtisadiy imtiyazlargha ige bolup yashawatqan bolsimu, heqiqiy menada xelqning nepritige uchrighan satqin, milliy munapiq bolup, tarixta qaldi. Bu tarixni Uyghuristandiki eqlu idreklik, parasetlik, weqelerge biwasite ishtirak etken seypidinning qan tomurliri urushidin toluq xewerdar bolghan sahip qelemler yenimu tolduridu we élan qilidu.

* * * * *

Biz emdi Exmetjan Qasimining perzenti adiljan qasimining «dadam exmetjan » mawzuluq maqalisi («cholpan» mejmuesi 4 - san 178 - 186 - betler 1987 - yili ürümchi) diki ayrim pakitlargha murajiet qilimiz.

Adiljan yazidu:

«1949 - Yili 8 - ayning 22 - kini dadam, ishaqbeg monunup, abdukérim abbasup, delilqan sughurbayup, lojiö, gheni kerimup, abdurishit iminop, osmanjan nasiri qatarliq 8 neper xadim ghuljidin mashinigha olturup, sowét térritoriyiside ayropilan'gha chüshüp béyjinggha qarap yolgha chiqti. Bextke qarshi 8 - ayning 27 - kini sowét ittipaqining sibiriye bayqal köli hawa boshliqida hadisige uchrap qazagha uchridi.» (Mezkur jurnal 185 - bet)

Köriliduki, bu jümlide taghqa soqulup emes, hawa boshliqida hadisige uchrighan.
Ju énley teziye téligirammisda mundaq dep yazidu:

« 1949 - Yili 9 - ayda béyjingge kétiwétip ayropilan hadisige uchrap bextke qarshi qurban boldi.»
Ju énley 1949 - yili 11 - 28 - kini (shu jurnal 186 - bet)

Seypidin yazidu:
«1949 - Yili 22 - öktebir kini mawzédung shinjangda tinchliq we xelqchiliqni himaye qilish ittipaqi merkizi komitétigha téligiram ewetti.» (Ömür dastani 459 - bet)
Oxshimasliqlargha étibar qiling. Adiljan qasimi 27- awghustta hadisisige uchrighan dése, ju énley 9 - ayda dep körsitidu. Mawzédung 22 - öktebir teziye téligiramma yazsa, ju énley 28 - noyabirda (mawzédongdin 1 ay 6 kün kéyin) téligiramma ewetidu. Ikki «ulugh» rehberning teziye téligirammisidiki waqit perqi qandaqtur bir sir, shübhe, eyni waqitta saxtipezlikning op - uchuq ipadilinishidur.

40 Yildurki, Exmetjan Qasimi bashliq rehberlerning teqdiri heqqide türlük - timen gep sözler peyda boldi. Buningda mawzédung we ju énleyning teziyeliridiki jiddi perqler, seypidin toqup chiqarghan saxtipezlikler pash qilinip, «ular qestidin ustiliq bilen uyushturulghan térrorluqning qurbani boldi.» Dégendin ibaret boldi. Heqiqeten bu qatilliq chong siyasiy suyiqest qet'iy mexpiyetlikide pishshiq teyyarliq bilen uyushturulghan jallatliq, éniqraqi stalinning xitay rehberliki bilen kélishilgen halda qilin'ghan qebih térrorluq ikenliki éghizlardin - éghizlargha, ewladlardin - ewladlargha ötti.

Exmetjan Qasimi bashliq milliy rehberlerni sowét ittipaqigha lip ketkenlikini yoshurush, qatilliqqa «samalyut hadisisi» dep saxta petiwa bérish, ularning jesetlirini 6 aylap weten'ge qayturup bermeslik, bu qanliq pajiege baghliq melumatlar, höjjetlerni munapiqlarche yoq qilish sitalinizmning qabahetlik siyasiti idi. Xelq söygen rehberlerning beshigha kelgen melametler, qiynaqlar tepsilati shu kingiche mexpi tutulishi, mesile qanchilik chigish we mödhish bolmisun, uni pitin rohiyiti bilen öginish, xulasilash, ularning teweruk namlirini xelqige, wetinige qayturup berish emdi bizge nisip boldi. Bu muqeddes we shereplik wezipini istimizge alghan ikenmiz, nöwettiki söhbitimiz birinchi qedem hsaplinidu.

(Dawami bar)

Unregistered
06-06-08, 12:14
(Dawami)

Exmetjan qasim bashliq rehberlerning shexsi haliti dunya qarishi we ntilishlirini öz dewri mepkurisidin, maddi zemindin hemde weqelikning tip xarekteridin ayrip turup bahaliyalmaymiz. Toghrisi Exmetjan Qasimi, ishaqbeg, delilqan, gheni, abdukerim, abdurshit we osmanjanlarning hemmisini kamaletke yetken, kem kitsiz mukemmel shexsler dep hökim chiqiralmaymiz. Ular bir - birisige nisbeten belend - pest melumatqa ige, ayrimliri siyasiy nezeriye jehettin tawlanmighan, dunya qarishi cheklik, beziliri Uyghuristan musteqilliqigha shibhe bilen qaraydighan, xitaygha choqunushni ewzel köridighan, mewqesiz, iradisiz, eyni waxtida mensepperes, abruyperest shexsler idi.
Exmetjan Qasimi aliy melumatliq, Uyghurlar tarixini xelila chongqur igengen, uyushturush, teshkillesh qabiliyitige ige, pidai inqilabchi idi. U burunla jumhur reisi lixan törige menzur bolup, shexsi terjiman, keyinche herbiy bölim bashliqi sipitide özini körsetken idi, keyinche xelq söygen rehber munbirige kötirildi. Lekin u sitalinchilar yipigha alliqachan baghlaneghan, keyinrek bu yipni izishke qurbi yetmidi. Öz helekchilikide aware bolup qalghan idi. Beribir weten azatliqi we musteqilliqi uning pitin wujudida qaynap örkeshlep turatti.

Ishaqbeg melum dairide herbiy telim we chenggiwar tejribige ige qirghiz perzenti idi. U Uyghurlar tarixini anche yaxshi bilmeytti. Emma gomindang istibdadining wehshiliklirini, basqunchilarning qabahetlik siyasetlirini xelila chongqur chishinetti. Gomindanggha qarshi jeng qilidiken, sowt konsulxanisining söz - heriketlirige qulaq tutatti. Uning körsetmilirini bijirishke mejbur idi. Herbiy yirishlerni bashlashtin awwal hemishem rehbiri rehnamisi dobashindin fatihe alatti. Exmetjan Qasimining keyinki dewridiki inqilabiy özgirishni alqishlap pitin wujudi bilen uninggha tiqad qilatti we qattiq hörmetleytti.

Delilqan ottura melumatqa ige, qaytmas iradilik wetenperwer jesur shexs idi. Uning pitin wujudida baliliqidin tartipla gomindang qaraqchilirigha qarshi kiresh oti yalqunjap turatti. Uyghuristandin xitay millitige mensup xelqni pitinley qoghlap chiqirip, musteqil islam jemhuriyiti qurush idiyisi kichlik idi. Gomindangchilargha qarshi partizanliq heriketlerde anche tejribe ashurghan, elge menzur bolghan oghlan idi. U Uyghuristan mesilisige xitayningmu, sowt ittipaqiningmu arilishishigha qetiy narazi, qarshi idi. Exmetjan Qasimini hörmetleytti we uning sözige ehmiyet beretti.

Abdukerim xitay ilim gahida aliy melumatliq sewiyige ige bolghan, xitay qizigha öylengen, xitay turmushini özige singdirishke heriket qilidighan, heriketjan shexs idi. Uning ghayisida xitay rehberlikini qollaydighan, purset tapsa mensep, abruy, bayliq ashurushqa intiletti. Lekin u öz paaliyitini nahayiti yoshurup, köp niyetlirini dostliridin pinhan tutatti. Mehelliwazliq, qerindash urughluq mepkuriside anche - munche ishlarni emelge ashurushqa ilgirgen idi. Omumen milliy azatliq inqilabning istiqbaligha shibhe bilen qaraytti. Beribir xitay rehberlikide ish körish asasiy muddiasi idi.

Gheni, abdurshit we osmanjanlar dewrining yalqunluq ziyaliliri, wetenperwerliri, milliy azatliq inqilabimizning jesur jengchiliri idi. Gheni ghuljidiki ros gmnaziyiside rus tilini xelila mukemmel igengen bolup, aqköngil, rastchil, iradilik yash idi. Uyghuristanning musteqil jumhuriyet bolishi ichin kiresh qilish ghayisi hemmidin istin idi. Exmetjanning terbiyisini körgen gheni, eyni waxtida eng ishenchilik yardemchisimu idi.

Abdurshit qelem sahibi idi, u Uyghur xelqining derdini, milliy azatliq inqilabimizni terennum etken qatar - qatar sheirliri bilen shair sipitide tonulghan idi. Ijtimaiy tengsizlikni mehwi qilish (yoq qilish), kireshke dewet, abdurshit sheiriyitining ghayiwi, bedii yönilishini belgilidi.

Osmanchan -- Exmetjan Qasimining jiyeni bolup, rehbirimiz Exmetjan Qasimining ishenchilik pasibani idi.

Ming nadametler bolsunki, biz tewsip etken rehberlerning siyasiy qiyapiti we heriket paaliyiti ta hazirghiche xalisane bahalanmidi. Xitay hökimranliqi bahalashqa yol qoymidi. Seypidin, yasin xudaberdi, mahinur xanim ( exmetjan qasmining ayali) we bashqilarning lan qilghan xatire, maqalilirida exmetjan qasimgha bir tereplime, toghrisi, xitay siyasiti ichin xizmet qilghan shexs sipitide burmilap, saxtilashturulghan bahalar berildi.
Söhbitimizni Exmetjan Qasimigha beghishlighan ikenmiz, köpinche uning pil tibarini, xislet - peziletlirinimu tilgha alimiz.

Men exmetjan qasimni eqil - parasetlik, insap - diyanetlik jiddi bir insan sipitide qattiq hörmetleymen. U hayatqa, ademlerge, jemiyetke bolghan munasiwitide wezmin, ghir besiq, mulahizilik, xush tebiet, halal, semimi peziletliri bilen bashqilardin alahide perqlinip turidu. Tamami ezaliri özige mas chishken Exmetjan Qasimining weten, xelq aldida qilghan ishliri we ibretlik ömri ewladlirigha her zaman nemune bolup qalidu. Hazirqi ewladlar (1950- yildin keyin tughulghanlar) Exmetjan Qasimining simasi, qilghan xizmetliri, xulqi, edep - exlaqi we yirish - turushi, omumen meniwi dunyasi heqqide nahayiti az bilidu, bilgendimu kitabi melumatqa igidur.

Exmetjan Qasimi ottura boy, jisimliri chirayliq, melametlik, chhrisi bughday reng, köz - qashliri ( ong közi sel pel qiysiq) tum qara, qisqa burutluq, tebieten sexi insan idi. Rast sözleydighan, kimde kim söhbitige musherrep bolsa, didarigha, söhbitige, muntezir bolup qalidighan meptunkar zat idi. Uning hemishem degidek kilip turidighan, sheir, ghezel oqushni yaxshi köridighan, chaqchaq, hezilni yaqturidighan, ömride birer kishidin shexsi öch almaydighan zoknaliqi hemmini sepke tartip, egeshtirip alatti. Ötken ishlargha biaram bolmaydighan, utuqlargha shadlinip ketmeydighan tebiiti uning rehberlik salahiyitini namayan qilatti.

Exmetjan Qasimi nishanegha bixata berip tigidighan söz ustisi, xain, satqin aghmichilarni köridighan közi yoq, heqiqet we adalet yolida mertlik körsetkenlerni pitin wujudi bilen qedirleydighan, beghayet pasahetlik, heqgoy rehber idi. U kadirlarni ötkir zehin bilen tallaytti. Pazillar, ölimalargha ghayet izzet htiram körsitip seyiyidu - sheripilerni özige yeqin tutatti. Quran kerimdin xelila pishshiq xewerdar idi. Köp jaylarda özi tilawet qilatti. Jime namazlirigha özi addi puqra sipitide qatnishatti. Uningda mal dunya yighish, rahet - paraghette shahane yashash tuyghuliri mutleqa yoq idi. Uning shexsi bayliqi peqet özila idi. Mahinur xanim bilen turmush qurghanda bir yotqan - körpe, bir qur kiym - kechek toyluq bolghinini hemme kishi biletti. Mahinur xanim nahayiti kembeghel ailining perzenti bolghachqa bargha shikir qilghan idi. Bir parche gilem, bir parche kegiz 3 - 4 yishik kitap, kichik ailige yeterlik idish - tawaq yash ailining omumi milki idi. Exmetjan Qasimi özini mehnetkesh xelq xizmetkari hsaplap, xelq bilen ich qoyun, tash qoyun bolup yashawiretti. Uning heqqide hikayetler, riwayetler, letipiler nahayiti köp idi.

Milliy, medeniy, tarixiy, pelsepewi we dini enenilerge sadiq bolush, dehqan, hinerwen, charwidar we kasiplarning telep, arzulirini ipadileydighan destirler ishlep chiqish, ularning meniwi hayati memliket tereqqiyati bilen mustehkem baghliq ikenlikini chishinishte u hemishem yetekchi we bayraqdar idi.

Exmetjan Qasimi 1948 - yili 1 - awghustta «shinjangda tinchliq we xelqchilliqni himaye qilish ittipaqi» ni qurup, uning desturide insanperwerlik, milletler ara dostluq izgi tuyghuliri muhurlengen idi. Eneniwi qediriyetlerni ulughlash, öz ara hörmet, dostlarni qedirlesh, merhumlarni xatirleshtek ghayilar bilen baghliq bolghan ulugh muqeddes wezipiler Exmetjan Qasimining asasiy meqsidi bolghan idi.

«Ittipaq» birinchi kinidin bashlap Uyghurlarning tarixi, tili, yeziqi, medeniyiti, edibiyat - seniti, foliklori, maaripi, - omumen shanu - shöhritini terip we tewsipleydighan, keng pilanda yoritidighan maqalilarni neshir qildi. Buning bilen istedad sahiblirining ijadiy niyetlirini qollash xelq ijadini toplash, klassik edebiyatni lan qilish yolida ishenchilik qedem tashlap chong paaliyet körsetti. Xelqni yawuzluqqa, buzghunchiliqqa qarshi kireshke, Uyghuristanni jedel - majiralardin, urush - talashlardin pitinley xaliy erkin bashqurushqa dewet qildi. Ichki - tashqi weziyetni, siyasiy ixtilaplarni jiddi kizitip demokratik islahatlargha, iqtisadiy, siyasiy, meniwi sahelerdiki özgirishlerge biwaste rehberlik qildi.

Exmetjan Qasimi Uyghuristan xelqlirining siyasiy, ijtimaiy, pelsepewiy pikir tarixida özige xas dewr yaratqan, istibdat tizimning zulumlirigha zerbe berip xelq söygen rehber sipitide shöhret qazaneghan idi.

Uyghuristan, bolupmu ich wilayetning iqtisadiy, siyasiy we medeniy yikselishige, herbiy mesililerning qarar tepishigha pitin kich, istedadini serip qilghan Exmetjan Qasimi azatliq, musteqilliq, parawanliq turmushning ishikini chip bergini ichin xelqning qelbide menggi yashap keldi.

Tarixni xelq yaritidu, deyishidu. Bu toghra. Emma ayrim shexsler xelq tarixining remzi bolup qelishimu heqiqettur. Exmetjan Qasimi ene shundaq remzi chishenchige igedur. Exmetjan qasimning nami Uyghurlar lide bir pitin shanliq mertlik kiresh sehipisini teshkil qilidu.

Talantliq shair rehim qasim Exmetjan Qasimigha beghishlighan «yultuzluq keche» namliq dastanida shundaq terennum ytidu:
Oylisaq neqeder ulugh insan bu,
Xelqige muhebbiti dengizdek chongqur.
Nezer dairisi asmandinmu keng,
Paraset tedbiri almastin ötkir.
Jiriti boranegha kökrek kirgen tagh,
Gheyriti bulutni yarghan ot - chaqmaq.
Siriti awazdin ittik uchqan nur.
Qudriti tinlerni yorutqan chiraq,
Sözliri basidu tarazini ching,
Herkimni özige qilidu qayil.
Siyaqi maginittek tartar kishini,
Bir körgen uninggha bolidu mayil.
Awazi baharning illiq shamili,
Beqishi yeqimliq nur chachqan quyash.
Kim bolsa hemsöhbet bir deqiqila,
Tapqandek bolidu ömirlik sirdash.

Shair pelsepewi konsipiyeside shexsning erkinliki, jasariti, dadil körishi, xelqning bext - saaditi yolidiki eqil - idriki we ulugh tedbirkarliqini bash pilanegha qoyidu.
Dastanning merkizi inkas obyekti bolghan insan - Exmetjan Qasimidur. Dastandiki itik - stitik idial - Exmetjan Qasimining shexsi haliti, hayati we ijadi kiresh yolining omumi halitini yiksek maharet bilen teswirlep, uni xelqning ot yirek perzentige bolghan chongqur mehri - muhebbiti bilen yorutup, yangraq naxsha bilen medhiye oquydu.
Exmetjan Qasimi bashliq milliy rehberlirimiz qetli qilineghandin keyin, textke öz - özidin siliqqina, hchbir qarar lan qilinmay, xitay rehberlikining rehnemalikide seypidin olturdi. Qorchaq hökimet reisi burhan shehidi tirazsiz orunni boshutup berdi. Seypidin Uyghuristanegha mawzedong armiyesining tosalghusiz kirishi ichin ishikni keng chip berdi. Usta hiyliger, quw tilge wangjinegha hemme hoquqni (bash sekirtarliqni) petnuslap bergen seypidin ölkining rehberlik hoquqini mustehkem igellidi. Gneral wangjin muntizim milliy armiyimizge qarita korpus tizimini qollinip, komissarliq sistema degen niqablar bilen parchilap tashlidi we tarqitiwetti. Milliy armiye serkerdiliri, ofitsirlirigha qarita kesip almashturush bahanisini qollinip memuriy xizmetlerge teqsim qildi. Mawzedong armiyesining «gherbiy ölkini gillendirimiz» shuari emeliyette herbiy we iqtisadiy basqunchiliq boldi. Uyghuristanni shepqetsiz talash, mehnetkesh xelqni hoquqsizlandurup meniwi izish, eyni waqitta yer asti we yer isti bayliqlirimizni xitaygha toshush we asasliq yer asti bayliqlirimizdin nefit, tashkömir, altun, mis, qoghushun, wolfrom we bashqa medenlerni köplep qeziwlishni tip nishan qildi.

Deslep «yer islahati» ni lip bérip «poméshchik», «bay déhqan», «zalim yer igisi» dégen töhmetler bilen atini baligha, balini atigha qarshi küreshke sélip, déhqanlarni, hünerwen kasiplarni, hetta ziyaliylarni qirghin qildi. Birla waqitta «pantürkist»,« pan'islamist», «inqilabqa qarshi unsur», «buzuq unsur» largha qarshi «kiresh» uyushturup, bigunah xelqni ashkara xorlidi. Sansiz kishilerni tip tashlidi. «Üchke qarshi heriket», «beshke qarshi heriket» dégen tekshürüshlerni jari qiliship xelq mal - mülkini xalighanche bulap talidi. Ziyaliylar tehqirlendi, xorlandi, urup öltürüldi. Bu esebiy köreshler bilen méhnetkesh xelqni étiqadtin, dindin yiraqlashturup, imansiz yashashqa dewet qildi. Milliy örp - adetler pütünley depsende qilindi. «Xufinggha qarshi turush» dégen betnam shoar astida, xufing yette uxlap chüshigimu kirmeydighan minglighan ziyaliylarni meniwi azablidi.

«Hemme güller tekshi échilsun» dégen hiyle - neyrenglik yol bilen «sayrap échilish» qebih heriketni bashlidi. Ziyaliylarni bir - birige qarshi qoyup, küchkirtip, (munapiqlarni terbiyilesh yoli arqiliq ) köpligen mes'ul xadimlarni, edebiyat - sen'et erbablirini, omumiy kadirlarni «ongchi», «yerlik milletchi», «impiryalizm quyruqi», « buzuq unsur», « bölgünchi» dégen qalpaqlar bilen insaniy we wijdaniy erkinlikini boghup tashlidi, tehqirlidi. Sot - soraqsiz jismaniy azablar bilen qiyindi. Yézilargha chüshürüp, qattiq méhnet qilishqa mejburlidi, köplirini nabut qildi.

Weqening pajielik rawaji xitayning tili we yéziqini hakimiyet tili we yéziqigha aylandurdi. Mehellidin ta ölke rehberlikigiche bolghan memuriy, herbiy bashqurushlar pütünley xitaylashturuldi. Gomindangchilar hetta zozongtangchilar Uyghuristanni bésiwélip bayliqlirimizni bulap talighan, oghurlighan bolsa, gongsendangchilar (mawzédongchilar) angni zeherlep, wijdanni, étiqadni teqiblep, xelqni tarixtin ézilgen halgha keltürdi we hökümranliq tertipini bimalal jari qildurdi. Mehelliy xelqning bash kiyimini xitayche shepkige almashturdi. Kastiyom keygenlerni « burjua » dep haqaretlep 4 yanchuqluq qara chapan kiyishke mejburlidi. «Wah derixa!», «ah urarmen» qatarliq klassik naxshilarni éytqanlarni « buzghunchi», «bölgünchi», «tetür teshwiqatchi», «jahaletperest», « partiyige qarshi unsur», « pantürkist» dep jazalidi.
Qanliq jinayet bilen tolghan shum «medeniyet inqilabi» dewride (1966 - 1976 ) haramzadilerni ishqa sélip wehshiyane qirghinchiliq yürgüzüp esebiy halda tarix we medeniyet buzghunchiliqi bilen nurghun weyranchiliqlarni peyda qildi.
Ayallarning chchi, erkeklerning saqili kesip tashlandi. Ziyaliylarni, kasiplarni, déhqanlarni tirik péti yerge kömüp qiyindi. Minglighan ziyaliylarni türmige tashlap, tarixta körülmigen jazalar bilen azablidi. Hetta térisini shilidi we top - topi bilen tip tashlidi. Mana shu halda mawzédongchilar néme qilghusi kelse shuni qildi. Qanun - qaide dégenlerni qilchimu oylap qoymidi. Milliy munapiqlarni ishqa sélip omumiy qirghinchiliqni bolishiche lip bardi. Milliy munapiqlar mawzédongning ghayisini chüshinip - chüshenmey, ixtiyar - biixtiyar sadaqetlik bildürse, u sawatliq bolsun bolmisun mensep, abruy qazandi, mukapatlandi.

Reislik, généralliq, waliyliq, hakimliq qatarliq menseplerge östürüldi. Xitaylar yekke hakimliqni (éytayluq, wang énmawgha choqunup ish körüshni) jari qildi. Netijide maddiy - meniwi, tarixiy tebiiy bayliqlar ashkara bulang - talang qilindi. Altun, kümüsh, néfit, ashliq we sanaet xam eshyaliri ochuqtin - uchuq xitaygha toshuliwerdi. Azdur - köptur maddiy menpeet körgen, mensepke érishken milliy rehberler (xitaylarning orun basarliri) bulang - talangni körmeske saldi. Wang énmaw milyardér boldi, uning oghli milyonér boldi.

Basquchmu basquch emelge ashurulghan siyasiy kompaniyeler milliy ziyaliylarni pütünley chetke qaqti, hoquqsizlandurdi. Minglighan ziyaliylar, déhqanlar, kasiplar, charwichilar wetenni terk étishke mejbur bolup, sowét ittipaqidin, afghanistandin, türkiyedin hetta awustiraliyedin siyasiy panahliq élishti.

Zenjirbend ölkige aylandurulghan Uyghuristan burnidin mangqisi éqip turidighan nakeslerning derdini bolushche tartti. Milliy medeniyet yimirildi, nadir qol yazmilar, deste xetler, sen'et nemuniliri köydürülüp yoq qilindi.

Yézilar, nahiyeler xarabigha aylanduruldi, xitaylashturuldi. Xelqning dili qattiq daghlandi. Emma, bügünki Uyghuristan xelqliri qaysi terepke yol achsa shu terepke aqidighan sakin qara su emes idi. Qoligha yelpügüch tutup « he, he» dep turghan seypidin'ge qarshi naraziliq ashkara meydan'gha chiqti. Wang énmaw shölgiyini éqitip huzurlinidighan pursettin chetleshtürüldi. Jewri - japalar, heqsiz - hoquqsizliqlarning dehshitini bashtin kechürgen xelqning qudretlik dolquni örkeshlep, weten puqrasi süpitide exlet - chawalarni qirghaqtin halqitip tashlaydighan küch bolup uyushup, leniti basqunchilarni tehlikige sélip qoydi. - Aqtu nahiyisining barin yézisida yüz bergen xelq qozghilingi qanliq basturulghan bolsimu, ijtimaiy angni oyghitiwetti. Jang zémin, li féng, wang énmaw, song xenliyanglar qanche waysighan bolsimu, Uyghurlar qatarliq ich kitabning tarixi matériyalliridin 100 türlük xataliqni tapqan chin xua, Uyghur sayrani, shiy bofu, chiyen bochienler tarixni saxtilashturushqa pütün iqtidarini ishqa salghan bolsimu, heqiqet beribir heqiqetligiche qaldi, xelq uyqusidin oyghandi.

Biz bu söhbitimizde parlaq besheriyet medeniyitining böshiki hésablan'ghan Uyghuristan tarixidiki bir qanxorluq toghrisdiki shéhidlirimizni qisqiche bayan qilip berduq. Qolimizda bu mesilini aydinglashturidighan eyni höjjetler (soraq déloliri) bolmighanliqi üchün keskin hökümni bayan qilalmiduq. Emma ishenchimiz kamilki, shübhemizning heqiqiti ashkara bolidighan zaman haman kelidu! insha allah ... Bu mawzugha yene qaytimiz.

Éytmaqchimizki, qatilliq qurbanliri Exmetjan Qasimi, ishaqbeg, delilqan, gheni, abdurishit we osmanjanlar Uyghuristanning musteqilliq yolidiki kireshning yarqin timsali süpitide tariximizda ebidilebet yashap qalidu. Ular chachqan uruq mol hosul béridu.
Shundaq!

Herxil perezler, texminler we shübhiler intihayigha yetti. Uyghuristanni hémishem oylandurup, teshwishke, tehlikige sélip, wetenning herqaysi yéza, qishlaqlirighiche tarqilip, éghizdin - éghizgha ötüp, tuyghularni dolqunlandurup kéliwatqan ajayip - gharayip tarixiy qanxorluqning sir - esrari toluqi bilen pash bolmay qalmaydu. Kütülmigen xeterdin agah bolush yézisidin u qanxorluqni öz waqtida éniqlash, pash qilish, esla mumkin emesti. Men tarixchi yaki tetqiqatchi süpitide emes, addiy bir ziyaliy qelemkesh ornida seypidinning saxtipezliklirini pash qilish meqsitide qelem tewrettim we xelqimiz öz tarixini bilsun, milliy rehberlerning teqdiridin xewer tapsun, siyasiy salahiyitini chüshensun, dégen niyette pikir yürgüzdüm. Biz milliy azadliq inqilabining rehberlirini xatirleydikenmiz, bu xatire weten üchün u pidaiy we jasaretlik ewladlarning arzu tileklirini, chüshenche, muddialirini kéngeytishte qedir ehwal paydisi tegse, eyni muddiayimiz dep bilimiz.

Milliy rehberlirimizning rohliri siz oqughuchumgha hémishem yar bolghay!

Asim Baqi Oghli
(Filologiye penlirining namzati)

Özbekistan, tashkent shehiri
Chilanzar nahiyisi 16- kiwartal, 28 - öy, 19 - xanidan
1991 - Yili 11 - ayning 5 - kini

Unregistered
06-06-08, 15:45
dostlar harqandaq aqli hushi bar adam qulluqqa we qulbuluxqa razi bolmaidu..
angbolmighanda qalbida bolsimu qarxiliq korsitidu...kimlarnig du qaisi bir waqitlarda dighan geplirini zaman we xaraetqa qarimai qarighulacha baxqilargha agixix we haq nahaqni airiyalmasliqtin saqlining. sizning shahsi dunya kozqarixingiz bolidu baxqilarning kini kopia qilipla otup katmang hayatta.

Unregistered
06-06-08, 22:45
Ehmejan Kasimi 1946 -yildiki tinchlk bitimide helikke tonulghan zat. bitim jeryanida her kun digudek Urumchide turushluk sovit kongosulu yevsiyevning yol yoruki bilen sohbetni davamlashturidu. Ahirida Jiang jujung bilen 11 bitimni tuzup "Shinjiang Birleshme Hokumiti" ni kurup chikidu. Ehmet Ependi bu hukumette Jangjijungning muavini bolup chikidu. Ehmet ependi shinjiang junggoninng ayrilmas bir kismi digen atalmish hekiketni bek asan kobul kilghan. Ziya Semedining" Ehmet Ependi" digen kitabigha asaslanghanda;1947-yil Jang jijungni Jangjieshi chakirtip eketkende Ulke reislikige Mesut Ependini teyinlep koyup kitidu. Uyghurlar ichide uch ependi ve Turk milletchilikini chakmak tizligide tarkilishi Sovit itipakikini intayin biaram kilidu. Mana mushu mezgilde Yevsiyif Ehmetni chakirtip hukumetni buzup ghuljigha kaytish buyrukini bergende Ehmet epndi :"Bundak kilsak helk hittaygha muavin bolghan adem uyghurgha muavin bolsa nime boptu dise, men nime deymen?" digende Yevseyif " siz ekillik ziyali helkingizge chushendurushingiz kirek" dep javap biridu ve hem shundak kilidu.

Shuning bilen Ehmet Ependi bashlik ghulja vakilliri ghuljigha kaytidu. Bitim harpisi ve Ehmet epndining ili kozghilangchilirining bash vekili bolushi ve Ehmet Ependining oz ahgzi bilen "sherki turkistan vakitlik hukumitining bikar kilindi" hekkidiki bayanatidin kiyin, nime uchun urushni ahirghiche kilmaymiz digenlernng hemmisi "panturkist, panislamist" digen kalpaklar bilen olturuldi ve zindanlargha itildi. Bularning ahiri 1952 giche davallashti.
Ehmet epjendi ghuljigha kaytkandin kiyin helkning dikkitini burmulash bilen shughullandi.
Yeni 1947- ghulja shehride panturkisizim ve panislamizimgha karshi herket ve namayishlarni otkuzdi. Bu herketning asasi tigh uchi Mesut ependi Eysa Alptekin, Memet Emin bughra ve Kurban KOday katarliklar. Bular Gomindang teripidin vezipige teyin kilinghan emeldarlar idi.(Ehmet ependi yukurki makalini ushbu herketni davamlashturvatkanda yazsa kirek. 1949 yilni kutush uchun helikni bir nimiler bilen kaymukturup turush kirekte. Manas deryasi boyida ozini olturvalghan eskerlirimizmu mushu hainlikka chidimighanlardur.)
Bular hekkide ayrim tohtalmaymen. Bularni Nenjingde turup mustekkillik davasi kilmidi depmu eyipliyelmeymen. Chunki Biz hemmimiz hittayning siyasi chigrasi ichide hittaygha karshi mustekkillik shuarini vakiralmighan. U veziyette bizni rus koshivalsa digen terepmu bolghan emes. rosyening bizni koshuvilish herkiti hekkide hichkandak ilmi pakit yok. Uch ependining Sherki turkistaanning siyasi teghdirini ozgertishte hich bir kuchi yok idi. Mustemlikichilikni ,arkisida milli armiye bolghanlar kobul kilip Urumchige kelip bu uc ependige uchraydu. ghulja vekillirining Jangjijung bilen otkuzgen sohbitde bu uch ependi yok. U mezgillerde uch ependining sodilishish uchun oz aldigha siyasi ve eskiri kuchi yok idi. Bularda peket pikirla bar idi. Ehmet Ependide bu sodilishish kuchi bar ,amma tizgini sovit ittipakining
kolida. Ehmet Ependi kandak olushtin ket'i nezer, bashta gomindang bilen ittipak tuzgen kiyin hittayning 1-kitmlik memliketlik siyasi kingeshning yighinigha yolgha chikip kitip ghayip bolghan. Bir junggo prinipida izchil ching turghan. Shunga Hazirghiche hittaylar teripidin sheripi , kevrisi ve aile tevabati kedirlinip kelmekte. Hemmimiz bu zatni yahshi tonuymiz, chunki hittay metbasi bu zatni teshvik kilishni peketla cheklep bakkini yok. Amma mustekkillikte ching turup jinini bergen, vetende insanlar ighizigha ilishtinmu korkidighan kedirdan shhitlirimizni esleyli. tarihchilirimiz vetende teshvik kilghili bolidighan Ehmetjan, Iskakbek, Delilkandeklerni emes vetnde Uyghurlar tilgha ilishtin korkidiganlarning rohini teshvik kilishi kirek. Daima mustekkilik kiyin ,sulhisalagha kitish shirin bilengen milletkenmiz.

Unregistered
08-06-08, 13:47
Gepingiz togra boptu. Inkilapka nurgun ademler katnixidiken, beziliri rehber bop kalidiken, kopinqisi esker bolidiken, olidiganlirining kopinqisi eskerler bolidiken, lekin bu mehnetkex, akkongul, batur ezimetler heqnemige erixelmeydiken, tarixtimu ularning nami bolmaydiken.

Beziler bir yerlerdin tuyuksiz peyda bolup rehber bolup kalidiken, uruxta aldigha qikmaydiken, uni dep buni dep egexkuqilerni ixqa salidiken, inkilap gelibe kilsa, katta baxliklar bolup padixadek yaxaydiken, tarih yaritidiken; inkilap gelbe kilmisa (ozlirining kasapitidin), nurgun ademlerni kurban berix bilen oziningmu bexiga qikidiken, lekin ewlatliri yenila yahxi yaxaydiken, yenila tarihtin orun alidiken. Bu dunya xunda jahan iken...



Ehmejan Kasimi 1946 -yildiki tinchlk bitimide helikke tonulghan zat. bitim jeryanida her kun digudek Urumchide turushluk sovit kongosulu yevsiyevning yol yoruki bilen sohbetni davamlashturidu. Ahirida Jiang jujung bilen 11 bitimni tuzup "Shinjiang Birleshme Hokumiti" ni kurup chikidu. Ehmet Ependi bu hukumette Jangjijungning muavini bolup chikidu. Ehmet ependi shinjiang junggoninng ayrilmas bir kismi digen atalmish hekiketni bek asan kobul kilghan. Ziya Semedining" Ehmet Ependi" digen kitabigha asaslanghanda;1947-yil Jang jijungni Jangjieshi chakirtip eketkende Ulke reislikige Mesut Ependini teyinlep koyup kitidu. Uyghurlar ichide uch ependi ve Turk milletchilikini chakmak tizligide tarkilishi Sovit itipakikini intayin biaram kilidu. Mana mushu mezgilde Yevsiyif Ehmetni chakirtip hukumetni buzup ghuljigha kaytish buyrukini bergende Ehmet epndi :"Bundak kilsak helk hittaygha muavin bolghan adem uyghurgha muavin bolsa nime boptu dise, men nime deymen?" digende Yevseyif " siz ekillik ziyali helkingizge chushendurushingiz kirek" dep javap biridu ve hem shundak kilidu.

Shuning bilen Ehmet Ependi bashlik ghulja vakilliri ghuljigha kaytidu. Bitim harpisi ve Ehmet epndining ili kozghilangchilirining bash vekili bolushi ve Ehmet Ependining oz ahgzi bilen "sherki turkistan vakitlik hukumitining bikar kilindi" hekkidiki bayanatidin kiyin, nime uchun urushni ahirghiche kilmaymiz digenlernng hemmisi "panturkist, panislamist" digen kalpaklar bilen olturuldi ve zindanlargha itildi. Bularning ahiri 1952 giche davallashti.
Ehmet epjendi ghuljigha kaytkandin kiyin helkning dikkitini burmulash bilen shughullandi.
Yeni 1947- ghulja shehride panturkisizim ve panislamizimgha karshi herket ve namayishlarni otkuzdi. Bu herketning asasi tigh uchi Mesut ependi Eysa Alptekin, Memet Emin bughra ve Kurban KOday katarliklar. Bular Gomindang teripidin vezipige teyin kilinghan emeldarlar idi.(Ehmet ependi yukurki makalini ushbu herketni davamlashturvatkanda yazsa kirek. 1949 yilni kutush uchun helikni bir nimiler bilen kaymukturup turush kirekte. Manas deryasi boyida ozini olturvalghan eskerlirimizmu mushu hainlikka chidimighanlardur.)
Bular hekkide ayrim tohtalmaymen. Bularni Nenjingde turup mustekkillik davasi kilmidi depmu eyipliyelmeymen. Chunki Biz hemmimiz hittayning siyasi chigrasi ichide hittaygha karshi mustekkillik shuarini vakiralmighan. U veziyette bizni rus koshivalsa digen terepmu bolghan emes. rosyening bizni koshuvilish herkiti hekkide hichkandak ilmi pakit yok. Uch ependining Sherki turkistaanning siyasi teghdirini ozgertishte hich bir kuchi yok idi. Mustemlikichilikni ,arkisida milli armiye bolghanlar kobul kilip Urumchige kelip bu uc ependige uchraydu. ghulja vekillirining Jangjijung bilen otkuzgen sohbitde bu uch ependi yok. U mezgillerde uch ependining sodilishish uchun oz aldigha siyasi ve eskiri kuchi yok idi. Bularda peket pikirla bar idi. Ehmet Ependide bu sodilishish kuchi bar ,amma tizgini sovit ittipakining
kolida. Ehmet Ependi kandak olushtin ket'i nezer, bashta gomindang bilen ittipak tuzgen kiyin hittayning 1-kitmlik memliketlik siyasi kingeshning yighinigha yolgha chikip kitip ghayip bolghan. Bir junggo prinipida izchil ching turghan. Shunga Hazirghiche hittaylar teripidin sheripi , kevrisi ve aile tevabati kedirlinip kelmekte. Hemmimiz bu zatni yahshi tonuymiz, chunki hittay metbasi bu zatni teshvik kilishni peketla cheklep bakkini yok. Amma mustekkillikte ching turup jinini bergen, vetende insanlar ighizigha ilishtinmu korkidighan kedirdan shhitlirimizni esleyli. tarihchilirimiz vetende teshvik kilghili bolidighan Ehmetjan, Iskakbek, Delilkandeklerni emes vetnde Uyghurlar tilgha ilishtin korkidiganlarning rohini teshvik kilishi kirek. Daima mustekkilik kiyin ,sulhisalagha kitish shirin bilengen milletkenmiz.