PDA

View Full Version : Gheywettin ming ela eser-2



Durdane
26-05-08, 18:03
Muhakimetul Lugheteyn"din "Meariful Lugheteyn"giche

-Elishir Newaiy Sélishturma Tetqiqatigha Muqeddime

Doktur Abdureop Teklimakaniy


Emdi , Uyghurche – xenzuche merkez qilin'ghan qosh tilliq maarip dewri déginimiz 20 – esirning 50 – yilliridin bashlan'ghan we bügü n biz yashawatqan shubu maarip dewrini kِrsitidu . Bu yipyéngi dewrde , Uyghur ziyaliliri ِz ana tili Uyghurchidin bashqa dِlet tili bolghan xenzuchini üginiwatidu , buningdin bِlek , ilimning türlük saheliri teqezza qilghan éhtiyaj boyiche in'giliz tili , yapon tili , rus tili we gérman tili qatarliqlar boyichimu maarip kِrüwatidu, derweqe , bu sahede , xususen Uyghurlarning xenzu tili sewiyisini dِlitimiz we shinjang Uyghur aptonum rayonimiz tereqqiyatining nِwettiki sür'et qedimi telep qiliwatqan derijige yetküzüsh jehette heqiqetenmu yétishsizlikler mewjud , bu yétishsizliklerni jiddiy tutush qilip , eng téz sür'ette tügitishimiz kérek (bu heqte esirimizning" tetqiqat we tereqqiyat " dégen bِlümide tepsili toxtilimiz) , biraq , bu yerde biz muhakimige qoyuwatqan mesilining jan yéri shuki , tedbir qollinip Uyghurlarning xenzu tili sewiyisini ِstürüp dِlet telep qilghan ِlchemge yetküzüsh bir mesile , Uyghur til – yiziqini deslep aliy maarip sahesidin bashlap , tedrijiy halda emeldin qalduruwétish bolsa , mahiyet jehettin tüptin oxshimaydighan bashqa bir mesile , biz bu ikki mesilini hergizmu arilashturup qoymasliqimiz yaki birini yene birining ornigha dessitip qoymaslighimiz lazim .

Yene dések , yuqurida qisqiche bayan qilin'ghan tarixiy pakitlar ochuq halda chüshendürüp turuptuki birinchidin , Uyghur ziyaliylirining qosh til boyiche maarip kِrüshi yalghuz bügünla boluwatqan ish emes , belki u ming yillardin buyan dawamliship kéliwatqan , Uyghur xelqi üchün adet bopketken bir ish . Ikkinchidin , Uyghurlar herqandaq ehwalda ِz ana tilidin hergizmu waz kechmeydu , eyni waqitta qosh tilliq maarip telep qilghan burchni ada qilip , medeniyet tereqqiyati nishan qilghan pelligimu choqum yételeydu . Bu mesilini yenila büyük ejdadimiz elishir Newaiy eng méghizliq bayan arqiliq qayil qilarliq halda chüshendürgenki , u ِzining qutluq esiri " muhakimetul lugheteyn" ( ikki til toghriliq muhakime ) de , Uyghur xelqining tebiiyitidinla qosh tilliq bolushqa layiq qilip yaritilghan , til üginishke mahir bir millet ikenlikini ima qilip mundaq dégen: " Uyghurlarning uyghunlishish iqtidarining tebiiytidinla parslarningkidin üstün ikenlikige delil ispat buningdinmu qayil qilarliq bolmayduki Uyghurlar bilen parslarda yashlarning , qirilarning , chonglarning , kichiklerning ِz ara munasiwiti oxshash derijide bolup ular ِz ara arilishidu , geplishidu , yene kilip parslarda bilim we zéhin ehli kِprek Uyghurlarda bolsa bilimsiz we sadde kishiler parslargha qarighanda kِprek , shundaq bolushigha qarimay Uyghurlarning chongidin kichikigiche , bégidin puqrasighiche dégüdek pars tilidin behrimen bolalaydu . Hemmisi ِz haligha yarisha sِzliyeleydu . Hetta Uyghur shairliri paris tilida güzel shéir we shérin maqalilernimu yazalaydu ..." ( shu namliq eser , 7-,8- betler, béyjing milletler neshriyati 1988-yil neshri )

qisqisi , bügünki kündimu holuqup , bir qutuptin yene bir qutupqa yügürüp ketküdek ish yoq . Ishinish kérekki on esirdin buyan namizini erebche , duasini Uyghurche qilip kéliwatqan xelqimiz , bügünki yéngi eewr teqezza qilghan Uyghurche – xenzuche qosh tilliq bolushning hِddisidinmu yüzde yüz chiqalaydu. Shunglashqa , weliylirimiz maarip pilani tüzgen chaghda , hem Uyghurche hem xenzuche maarip kِrse , xelqning yüki éghir bopkétermikin dégen yaxshi niyet bilen bolsimu , janijan Uyghur til – yéziqini emeldin qalduruwétidighan hem bihude , hemde xelqning nepritige , tarixning lenitige qalidighan naehli ishni qilip tashlimasliqliri kirek dep qaraymiz .

4. Tetqiqat we Tereqqiyat

- Qosh tilliq maarip we Uyghur til – yéziqining istiqbali

Büyük Uyghur mutepekkuri elishr inbiniy ghiyasiddin Newaiy özining "muhakimetul lugheteyin "(ikki til toghriliq .muhakime ) atliq mubarek esiride , 15 – esirdiki tۉrkiy tilliq ziyaliylarning til – edebiyat saheside pars tilini qollinishqa qiziqip kétishi we " Türkiy til pars tiligha yetmeydu" dégen bimene qarashning jemiyette xéli keng kölemde bazar tépip kétishining seweblirini tehlil qilghanda , buning til tetqiqatigha ehmiyet bermigenlikining netijiisidin , yeni tetqiqat arqiliq Türkiy tilning emeliyette herqandaq tildin qalghuchiliki yoq, kamil iqtidargha sahib bir til ikenlikini ispatlap körsitip bermigenliktin bolghan ish ikenlikini körsetken . U bu heqte mundaq deydu:" shu qeder mol nazuk uqumlarni ipadileydighan bu söz – ibariler birer kishi teripidin mulahize qilinip , heqiqiy haliti körsitip bérilmigenliktin taki mushu kün'giche yoshurun halette turup qalghan . Bilimsiz hem béli bosh Türk yégitliri asanliqni qoghliship , pars tili bilen shéir yézishqa kiriship ketken . Wehalenki , eger ular yaxshi mulahize qilip körgen we ishning heqiqitige chongqur chökken bolsa idi , öz tilidiki shu qeder keng imkaniyetni tapqan we bu tildiki herqandaq pikirni ipadilesh , xosh sözlük , shairliq we dastanchiliq sen'etlirini bimalal jewlan qildurush téximu asan ikenlikini bilgen bolatti ","hemme seweblerning eng muhimi shuki , Türkiy tilning pars tiligha qarighanda shunche artuqliqi ,'uning emeliyettiki shuqeder nazuk we ewrishim terepliri nezm qaidilliri terqiside namayan qilnmighan, ekisiche , mexpiyetxanigha tashlinip qilip untulushqa az qalghan"(qarang:shunamliq eser ,26_,28_betler . Esli metn 77_,78_,79_betler .biyjing milletler neshiriyati1988_yili neshri ) .dimek . Elishir nawaiyning qarshiche ,bir tilni tereqqiy qildurush we uning heqliq ornini ebediyetlik qoghdap qélishta , uninggha taliq tetqiqatni estayidilliq bilen yaxshi ilip birish yaki barmasliq ,'ajayip muhim rol oynaydu.

Emdi, 21_esirdiki öz ehwalimizgha kelsek , bügünki qosh tilliq maarip jüsh urup rawajlinwatqan bu yingi dewrimizde ,hich oylimghan bir ehwal "aliy mektep ,'inistitot we ottira tixnikomlarda pewqul'adda kesiplerdin bashqa kesiplerning hemmiside qedemmu qedem xenzuche oqu_ oqutushni yolgha qoyush kirek " (qarang :"shinjangda azsanliq milletlerge qarita ilip birilghan qosh tilliq oqu _oqutishi we tetqiqati "19_bet ,biyjing milletler neshiryati 2001_yili neshri) digen pikirning otturgha qoylushi we bupekirning "qedemmu _ qedem " digen waqit jedwili qismimu ilip tashlinip ,'opul __tupulla ijragha perma nqilinishi bizde :"mezkur pikir we iralarmu tetqiqat asasi taza mukemmel bolmighan ehwalda otturigha we ijragha qoyulup qaldimu _qandaq ? Digen semimiy oyni peyda qildi . Esirimizning bu qismida mushu heqtiki izdinishlik mulahizimizni ilim we emel ehlilirining muhakisige mundaq qoyimiz :

1. Qosh tilliq maaripning memlikitimiz miqyasidiki omumiyetlik ehwali

Shuni bilish kérekki , qosh tilliq maarip bügünki künde , yalghuz Uyghur xelqiningla béshigha kéliwatqan toy emes . Belki u jungxua xelq jumhuriyiti zéminida yashawatqan , xenzulargha silishturghanda sanda az bolghan 55 az sanliq milletning omumiy medeniyet turmushigha ortaq chüshken bir merikidur . Halbuki bu omumiyetlik telim – terbiye hadisisining pütkül memlikitimiz miqyasidiki omumiyetlik tetqiqat ehwalini üginip we chüshinip otüshimiz heqiqeten zörür . Bizning üginishimizche 1979 – yili mayda , " Junggo azsanliq milletler qosh tilliq oqu – oqutush tetqiqat jem'iyiti " qurulghandin kéyin Junggoning qosh tilliq maaripi yildin yilgha öz sewiyisini östürüp , bügünki kün'ge kelgende , u omumiy Junggo maaripining muhim terkibiy qismi bopqaldi . Téximu ehmiyetlik yéri shuki , qosh tilliq maaripning yigirme nechche yilliq tetqiqati Junggo zéminide tilshunashliq ilmigha tewe yéngi bir tarmaq ilim "qosh tilliq ilmi" ni barliqqa keltürdi . Mezkur qosh tilliq ilmi shu turqta- bashta qabil péshqedem alimliri , ayaghda mahir yash izbasar mutexessisliri bolghan zor hayati küchke lige bir ilim salahiyiti bilen Junggoning , shundaqla dunyaning ilim sorunlirida közge körünerlik rollarni oynimaqta . Mezkur qosh til ilmi özining nezeriye asasliri we emeliy xizmetliri arqiliq ilmy yosunda sherhilep krliwatqan qosh tilliq maariping pütkül memlikitimiz miqyasidiki omumiyetlik tetqiqat ehwalini eng qisqa jümliler bilen yighinchaqlap , tüwendikidek bir qanche tereptin chüshinishimiz mümkin :

Birinchi , qosh tilliq maaripning nezeriye asasliri boyiche tetqiqat ,

bu sahede , memlikitimizning ataqliq tilshunasliri bolghan yen shüjün ependim we mashülyang ependi qatarliqlarni Junggo azsanliq milletler qosh tilliq maaripi nezeriyisi tetqiqatining serdarliri déyishke bolidu , chünki , ular uzun yillar japaliq emgek serp qilip ilmiy tekshürüsh élip birish netijiside yézip chiqqan bir qatar eserliri arqiliq , memlikitimizdiki azsanliq milletlerge qarita élip bériliwatqan qosh tilliq maaripning nezeriye mesililirini tetqiqat yükseklikide yorutup bergen . Alayluq , yen shüjün ependim özining " Junggo sélishturma tilshunasliqi heqqide qisqiche bayan " ( ottura Junggo sanaet inistitoti neshriyati 1985 – yil neshri) namliq kitabida , memlikitimizdiki xilmu xil murekkep tüs alghan qosh tilliq , hetta köp tilliq bolush hadisisisni sistémiliq halda tehlil qilip , Junggo sélishturma tilshunaslighining nezeriye asasliri we tetqiqat uslubini etrapliq sherhilep körsetken , u mezkur esiride , yene memlikitimiz miqyasida qosh tilliq maarip tüzümini yolgha qoyush , buninggha munasip kélidighan yéngi tiptiki dersliklerni tüzüp chiqish , qosh tilliq maarip qanunini yolgha qoyush , shu arqiliq Junggoning milletler maaripini rawajlandurush qatarliq mesililerning nezeriye asaslirini tünji bolup yorutup bergen . Mashülyang ependi bolsa özining "qosh tilliq bolush mesilisige bolghan tetqiqatqa ehmiyet bérish kérek" ( "xenzuche ügünüsh" jornili 1981-yil 1 – san ) , " qosh tilliq bolush we qosh tilliq oqu – oqutush " ( "milletler til – yéziqi" jornili 1986 – yil 2 – san ) , " qosh til tetqiqatidiki qosh sözler mesilisi " ("milletler maaripi" jornili 1988-yilliq 6 – san ) , " qosh til hadisisi we qosh til tetqiqatidiki bir nechche mesile " ( béyjing til inistitoti neshriyati1988 – yil neshri) qatarliq bir qatar muhim ilmiy eserliride shundaqla " milletler yéziqi we qosh tilliq oqu-oqutush heqqide " , " qosh tilliq bolush mesilisi heqqide sözlen'gen nutuq " , qosh tilliq oqu-oqutushni tiriship yaxshi qilayli " qatarliq muhim nutuqlirida ( bu nutuqlar merkizi milletler unwérsititi neshriyati neshr qilghan " mashülyang milletler tetqiqat eserliri " namliq toplamgha kirgüzülgen ) qosh tilliq bolushning tedbiri , memlikitimizde qosh tilliq bolush ijtimaiy hadisisining shekillinish sewebliri , azsanliq milletler rayonliridiki qosh tilliq bolush hetta köp tilliq bolush hadisisi we partiyening milletler til – yéziq siyasiti , qosh tilliq bolush we az sanliq milletler rayonliridiki zamaniwilishish qurulushi qatarliq mesililerge qarita özining izdinish we chüshenchilirini sherhilep , memlikitimiz qosh tilchiliq ilmining nezeriye asaslirini téximu toluqlighan . Undin bashqa , yéqinqi yillardin buyan proféssor gey shingjj ependi yazghan " qosh tilliq oqu – oqutush asasiy bilimliri"qatarliq qosh tilliq maaripqa ait bir qatar eserler neshr qilinip , memlikitimiz qosh tilchiliq ilmining kündin kün'ge piship yétiliwatqanliqini namayan qilmaqta ( qarang : " qosh tilliq oqu-oqutush we tetqiqat " , 2 – tom 10-, 11 – betler , merkiziy milletler unwérsititi neshriyati 1999 – yil neshri) .

Ikkinchi , qosh tilliq maaripning meqsiti we ghayisi heqqidiki tetqiqat .

Junggoda yolgha qoyulghan qosh tilliq maaripning nöwettiki maqsiti we uning adaqqi ghayisi zadi néme ? Bu mesile Junggodiki pütkül azsanliq milletler , xususen tarixtin buyan özining til – yéziqi bar bolup kéliwatqan millerler eng köngül bölüdighan eng muhim we eng nazuk bir mesile bolup , memlikitimiz alimliri bu heqtimu köp tereplimilik izdinip , özlirining tetqiqat semerilirini otturigha qoyghan . Alayluq . " Junggo milletler tilshunasliqi tarixi " we " milletler tilshunasliqi nezeriyisi we emeliyiti " qatarliq xas eserliri , shundaqla özi neshrge teyyarlighan " qosh tilliq oqu-oqutush we tetqiqat " namliq töt tomluq ilmiy maqalilar toplimi arqiliq ilim sahesige tonulghan milletler maaripi nezeriyichisi we qosh tilliq oqu – oqutush emeliyetchisi , proféssor , doktngr wang yüenshin ependi mundaq yazidu : " memlikitimizdiki az sanliq milletler rayonlirida emeliyleshtürüliwatqan qosh tilliq maarip tüzümi bolsa az sanliq millerlerning til we medeniyitini saqlap qélish , qoghdash we tereqqiy qildurush , shundaqla azsanliq milletlerning mewjudluqi we tereqqiyatigha bérip taqilidighan köz aldidiki neq menpeet bilen kelgüsidiki menpeetni öz ara birleshtürüsh chiqish nuqtisi qilin'ghan tüzümdur " , " qosh tilliq maarip emeliyitide qolliniliwatqan türlük oqutush uslubliri shekil , jeryan we ders saetlirining orunlashturulushi qatarliq jehetlerde perqliq bolsimu , adaqqi ghaye birla , u bolsimu , birinchidin , azsanliq milletlerning tili bilen medeniyitini saqlap qilish , qoghdash we güllendürüsh , ikkinchidin , azsanliq milletler tilliri bilen xenzu tilini oxshash derijide pishshiq bilidighan qosh tilliq xadimlarni terbiylep , azsanliq milletler rayonlirining iqtisadi we medeniyet ishlirini tereqqiy qildurush üchün xizmet qilishtin ibarettur " ( wang yüenshin : " Junggo milletler tilshunaslighi nezeriyisi we emeliyiti " , 322-, 323 - , betler , béyjing milletler neshriyati 2002 – yil neshri ) .

Üchinchi , az sanli milletlerning til – yéziq qollinish mesilisige dair qanun we siyasetler heqqidiki tetqiqat .

Memlikitimiz alimliri partiye we hökümitimizning azsanliq milletlerning til-yéziq qollinish mesilisige dair chiqarghan qanun we siyasetliri , shundaqla her derijilik partiye – hökümet dairilirining qosh tilliq maaripni emelileshtürüshke qarita qollan'ghan tedbirliri üstidiki tetqiqatimu alahide ehmiyet bérip kiliwatqanliqi körülidu . Alayluq , özining " medeniyettiki özgirish we qosh tilliq maarip " we milletler , medeniyet we maarip " qatarliq wezinlik xas eserliri bilen ilim ehli arisida shöhret qazan'ghan proféssor , doktor téng shing ependining bashchilighida , maarip ministirliki filologiye penliri boyiche nuqtiliq tetqiqat élip bérish merkizining hawalisi boyiche yézilghan " 20 – esir Junggo azsanliq milletliri we maarip –nezeriye , siyaset we emeliyet " namliq yirik xas eserde " azsanliq milletler qosh tilliq maaripigha dair siyasiy nezeriyiler we siyasetler " dep mexsus bir bap échilghan . Mezkur bapta , Junggodiki azsanliq milletler rayonlirida yolgha qoyulghan qosh tilliq maaripqa dair asasiy nezeriyler nisbeten tepsili bayan bilen chüshendürülgendin bashqa , Junggoda jumhuriyet qurulghandin buyanqi milletler til – yéziqigha dair chiqirilghan qanun , siyaset we belgilimiler yil tertipi boyiche tizilip , birmu bir sherhilen'gen . Shu bapning Junggo milletler til – yéziq xizmitining fangjén , wezipe we tedbirliri üstide toxtalghan qismida mundaq déyilidu : " 1991 – yili gowuyüen teripidin testiqlap tarqitilghan dölet miller ishliri komitétining ( azsanliq milletler til- yéziq xizmitini téximu yaxshi ishlesh toghrisida koklet ) ida , Junggodiki az sanliq milletler til – yéziq xizmitining réal ehwali obyéktip halda tehlil qilinish bilen bir chaghda , 1990 – yillar Junggo milletler til – yéziq xzmitining fangjéni , wezipisi we qollinilidighan tedbirler otturigha qoyulghan . Qisqiche qilip éytqanda mundaq:

memlikitimiz milletler til – yéziq xizmitining emeliyiti shuni toluq ispatlidiki , muwapiq bir terep qilish , milletler barawerlikini , milletler ittipaqliqini we milletlerning ortaq güllinishini qoghdash we ilgiri sürüsh , shundaqla azsanliq milletler rayonlirining muqimliqini saqlash qatarliq jehetlerde oxshashla muhim ehmiyetke ige . Bu heqte töwendiki pikirler otturigha qoyulidu :

1. Yéngi dewr milletler til – yéziq xizmitining yétekchi idiyisi we asasiy fangjéni bolsa , marqisizmning til – yéziq barawerliki prinsipida ching turup , azsanliq milletlerning özlirining til – yéziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige kapaletlik qilish , her millet xelqining ittipaqliqigha , algha bésishigha we güllinishige paydiliq bolushni chiqish nuqtisi qilip ish körüsh , heqiqetni emeliyettin izdesh , ayrim – ayrim yétekchilik qilish , aktip , éhtiyatchan we muwapiq usul bilen milletler til yéziq xizmitini qanat yaydurush , shu arqiliq azsanliq milletler rayonlirining siyasliy , iqtisadi we medeniyet ishlirining omumyüzlük tereqqiy qilishini ilgiri sürüsh , shundaqla döletning sotsyalistik zamaniwilishish qurulushini ilgiri sürüsh üchün xizmet qilishtin ibarettur .

2 – yéngi dewr milletler til – yéziq siyasitini emeliyleshtürüsh : milletler til – yéziq xizmitining qanun – tüzüm qurulushini kücheytish , markisizimliq milletler til – yéziq nezeriyisi we siyasitini teshwiq qilish , milletler til – yéziqi boyiche qaidileshtürüsh , ölchemleshtürüsh we üchurlashturush xizmitini obdan ishlesh , milletler til – yéziqi boyiche terjime qilish , neshr qilish , maarip élip bérish , xewerlishish , radio anglitish , téléwizor we qedimiy eserlerni retlesh qatarliq ishlarning rawajlinishini ilgiri sürüsh , milletler til – yéziqi boyiche hemkarlishish we öz ara ilim almashturush qilalaydighan xadimlarni terbiyleshni kücheytish , shundaqla herqaysi milletlerni öz'ara til – yéziq üginishke righbetlendürüsh qatarliqlardin ibaret .

3. Milletler til – yéziq xizmitining fangjén we wezipilirini emeliyleshtürüsh üchün qollinidighan tedbirler bolsa , emeliyetni chiqish nuqtisi qilip ayrim – ayrim yétekchilik qilish , az sanliq milletler til – yéziqlirining qollinilish we yolgha qoyulush xizmitini heqiqiy rewishte yaxshi ishlesh , qedimdin bügün'giche omumyüzlük qollinilip kelgen milletler yéziqlirigha nisbeten üginish , qollinish we tereqqiy qildurush xizmitini dawamliq yaxshi ishlesh , milliy til – yéziqning shu millet milliy térritoriyilik aptonomiye yürgüzüwatqan rayonning siyasiy , iqtisadiy we medeniyet qatarliq herqaysi saheliride omumyüzlük qollinilishigha heqiqiy rewishte kapaletlik qilish , shundaqla milliy yéziqning qaidileshtürülüshi we ölchemleshtürülüshini ilgiri sürüp , uni künsayin mukemmelleshtürüsh ..." qatarliqlardin ibaret . ( qarang : téng shing : " 20 esir Junggo azsanliq milletliri we maarip – nezeriye , siyaset we emeliyet " , 351- , 352 - , betler. Béyjing melletler neshriyati 2002 – yil neshri)

démek , yuquridiki neqillerdin körüwélish tes emeski, qosh tilliq maarip memlikitimiz miqyasida , ,meyli nezeriye asasi jehettin bolsun ,meyli meqset ,nishani jehettin bolsun we meyli siyaset jehettiki qanuni kapaliti jehettin bolsun omomyüzlük mukemmel tetqiqat asasigha ige .emdi bu tetqiqatlar emeliyette, qosh tilliq maaripning dölitimiz azsanliq milletler rayonlirida omomyüzlük saghlam tereqqiyatqa ige bolishini zörür asaslar bilen hisaplindu .eng muhimi ,bu neqillerning hich birside melum basquchqa kelgende ,'az sanliq milletler til _yiziqlirning cheklesh we mueyyen daire ichide boghup qoyushqa uchraydighanliqigha ima . Isharet qilidighan birer jümlimu uchrimayduki , bu hal bizni mezkur tetqiqatlarning rohini shinjang Uyghur aptonom rayonimizning bügünki ehwaligha tedbiqlap körüshimizge ündeydu .

2. Qosh tilliq maaripning nuqtiliq tetqiqat ehwali,

Bu yerdiki nuqtiliq tetqiqat déginimiz , memlikitimizdiki azsanliq milletlerning hemmisige emes , peqet ularning ichidiki mueyyen bir milletkila qaritip yaki ayrim bir azsanliq milletningla emeliy ehwalidin ilip qilin'ghan tetqiqatni körsetmeydu . Bu xil tetqiqat herqandaq bir azsanliq milletning öz ezaliridin bolghan alimlar teripidin qilinishimu yaki bashqa millettin bolghan alimlar teripidin qilin'ghan bolushimu mümkin .

Memlikitimizde qosh tilliq maarip tetqiqatining bu türimu xéli mukemmel derijide élip bérilmaqta . Biz bu yerde , mexsus chawshiyen millitining qosh tilliq maarip ehwali tetqiq qilinip yézilghan " chawshiyen millitide qosh tilliqlishishning shekillinish jeryani " dégen kitap we uningdiki munasiwetlik mezmunlar arqiliq bu témini chüshendürüshke tirishimiz . Bu kitabni manju millitidin bolghan doktor güen shinchyu xanim yazghan . Güen xanim özining bu besh babliq xas esiride , chawshiyen millitining qosh tilliq maarip tarixini tetqiq qilip , Junggodiki ellik besh azsanliq millet bolup yashawatqan herqaysi el insanliri üchünmu örnek bolghudek tolimu ehmiyetlik tejribe we sawaqlarni yekünlep chiqqan . Aptor bu esiride , chawshiyen millitidiki qosh tilliqlishish ehwalining pütkül jeryanini tetqiq qilip chiqishning réal ehmiyitini mighizliq bayan qilghandin bashqa , " chawshiyenche – xenzuche qosh tilliq maarip tüzümining yolgha qoyulishidin chawshiyen millitining qosh tilliqlishishini shekillendürgen ichki amillargha nezer " , "chawshiyenche – xenzuche qosh tilliq maarip tüzümining yolgha qoyulishidin chawshiyen millitining qosh tilliqlishishini shekillendürgen tashqi amillargha nezer " dégen mexsus ikki bapni échip , azsanliq ornidiki bir millet ezalirining hem öz ana tilini hemde öz dölitining asasliq pikir – alaqe qorali bolghan bashqa bir tilni oxshashla pishshiq derijide igileshni kapaletke ige qilidighan ichki –tashqi amillar we ularning rolini ajayip tesirlik we qayil qilarliq teswirlep körsetken .

Doktur güen shinchyu xanimning tetqiqatigha asaslan'ghanda , chawshiyen millitini memlikitimizdiki til – yéziqi bar milletler ichide eng yuquri sewiyilik qosh tilliqlashqan millet qilip chiqishqa achquchluq rol oynighan ichki amil mundaq töt terepni öz ichige alidu : birinchi , chawshiyen millitigila xas bolghan küchlük milletperwerlik éngi , ikkinchi chawshiyen millitigila xas bolghan ep bilen öz mewjudluqini saqlash éngi , üchinchi xenzu medeniyitige bolghan qayilliq ,'emma köngül azadilikige sahip bolghan qosh tilliqlishish idiyisi , ümidwar , aktip we tirishchan til üginish pozitsiyisi , emdi chawshiyen millitining qosh tilliqlishishini emeliyetke aylandurushta muhim rol oynighan tashqi amillar bolsa : birinchi , chawshiyen til – yéziqi boyiche oqu-oqutush élip bérishni qoghdaydighan we tereqqiy qildurudighan qanun – tüzüm turghuzush , ikkinchi , qosh tilliq maarip tüzümi astidiki asasiy maaripni eng yüksek sewiye bilen omumlashturush , üchinchi , qosh tilliq maarip bilen alaqidar bolghan seremjanlashturush qurulushini yaxshi ishlesh , tötinchi , öz – özini tereqqiy qildurushqa paydiliq bolghan yéngi shey'iyler we yéngi özgirishlerni qobul qilip , bu arqiliq chawshiyen millitining qosh tilliq maaripini ilgiri sürüsh ( qarang : shu namliq eser,51-,64-, 74-,90-,115-,141-,155-,182-, betler ) .

Biz bu yerde doktur güen shinchyu xanim yazghan " chawshiyen millitide qosh tilliqlishishning shekillinish jeryani " namliq kitapning munasiwetlik bap we mezmun halqilirining mawzulirinila terjime qilip qoyduq . Ümid shuki , Uyghur qosh tilliq maaripi we Uyghur til – yiziqining teqdirige köngül bölidighan barliq bilim ehliliri mezkur kitapni estayidilliq bilen , köngül qoyup bir oqup chiqsaq, kitapta bayan qilin'ghan munasiwetlik jeryan we ehwallarni özimizning mewjud halitimiz we turqimizgha tedbiq qilip , sélishturup baqsaq , eger perq tapsaq , özimizning yétersizlikimizni bayqisaq héch ikkilenmey , biz bilen teqdirdash bolghan u ilghar az sanliq millettin ügensek .

3. Özimizning tetqiqati we bizge taliq tetqiqatlar ,

Qosh tilliq maarip heqqide özimiz élip barghan tetqiqatlar shundaqla qérindash milletlerge mensup bashqa alimlarning Uyghur qosh tilchiliqi toghrisida xalisane élip barghan tetqiqatliri babida öz imkanimche izdendim . Proféssor , doktor wang yüenshin ependi neshrge teyyarlighan " qosh tilliq oqu – oqutush we tetqiqat" namliq töt tomluq ilmiy maqaliler toplimini birmu bir waraqlap chiqtim . Tapalighinimche , munasiwetlik gézit – jornallar we kitaplarni tépip , mutalie qildim . Bu yerde , eshu oqup körgenlirim ichide wekillik xaraktérgha ige dep qarighan üch eser üstide toxtilip, öz mulahizemni qisqiche qoyup ötimen :
birinchi , shinjang kespler unwérsitéti din gaw xuychéng ependi yazghan " shinjangda qosh tilliqlishishning kélip chiqishi , tereqqiyati we roli heqqide yüzeki tehlil " namliq eser , töt bap we alte paragraftin teshkil tapqan bu eser " qosh tilliq oqu-oqutush we tetqiqat " atliq ilmiy maqalilar toplimining üchinchi tomigha kirgüzülgen bolup , uningda " shinjangda yashawatqan milletlerning nopusi , olturaqlishishi we til qollinish ehwalliri ", " shinjangda qosh tilliqlishish hadisisining meydan'gha kélishi we tereqqiy qilishi " , " qosh tilliq maarip we qosh tilliqlashqan xadimlarni terbiyileshning asasliq yoli" dégen mawzular boyiche méghizliq bayan bérilip , shinjangdiki qosh tilliqlishish mesilisi nisbeten toghra qarash bilen lilla meydanda turup sherhilen'gen , alahide tilgha élishqa erziydighan yéri shuki , eserning " döletning til – yéziq siyasiti qosh tilliqlishishni dawamliq saqlap qalidu we uni tereqqiy qilduridu " dégen paragrafida, shinjangdiki qosh tilliqlishishning memliketning bashqa azsanliq milletler rayonliridiki qosh tilliqlishishqa oxshashla , " jungxua xelq jumhuriyitini asasiy qanuni " " jungxua xelq jumhuriyitining mejburiyet –maaripi qanuni " we " jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " qatarliq dölitimizning herqaysi rayonlirida oxshash qimmette aqidighan döletlik qanunlar , shundaqla " shinjang Uyghur aptonom rayoni til – yiziq xizmitining belgilimiliri" qatarliq yerlik aptonomiye hökümiti teripidin chiqirilghan mexsus belgilimilerning qoghdishi astida , yene dawamliq mewjud bolup turidighanliqini , shundaqla qosh tilliq maarip arqiliq uning yene heqliq rewishtiki tereqqiyatlargha érishidighanliqi qanun asasiy bilen ilmiy halda sherhilep körsitilgen .

Méningche gaw xuychéng ependining qosh tilliqlishish we qosh tilliq maarip mesilisige nesbeten chüshinish we chüshendürüshliri iliy , semimiy we bir tereplimiliktin xaliy , halbuki ilim ademlirimizning hemmisi mushundaq tonushta bolsa , shinjangdiki qosh tilliqlishish , shundaqla qosh tilliqlishishni qoghdaydighan we uni tereqqiy qilduridighan Uyghurche – xenzuche qosh tilliq maaripi tuyuq yolgha kirip qalmay , saghlam yol rawajlinalaydu .

Ikkinchi , qirindishimiz nusret turdi yazghan " qosh tilliqlishish we ana tilimiz " dégen maqale , bu maqale mubarek jornal " shinjang medeniyiti " ning 2000-yil4-5 (qoshma) sanining 103- bitige échilghan "til we tereqqiyat " dégen sehipisige birilgen . Aptor nusret turdi jahan qosh tilchiliqi ilmining serdarliridin bolghan chin'giz aytmatofning "köp tilliq bolush sherapet , emma ana tilini bilmeslik jinayet" dégen meshhur üzündisini öz maqalisige sehipe béshi qilish arqiliq , muhakimige qoyulghan qosh tilliqlishish mesilisining heqiqetenmu shereplik , emma nazuk bir ish ikenlikini oqurmenlerge uqturghan omumiy mezmun oramidin élip éyitqanda , bu maqale qosh tilliqlishishning némilikini , qosh tilliq bolushta ana tilimiz bolghan Uyghur tilining qandaq orun we qimmetke ige ikenliki mesilisini muhakime merkizi qilghan bolup , axirida " ana tilimizni asasiy orun'gha qoyghan halda , qosh tilliq bolushtin ibaret bu yéngi dewr telep qiliwatqan ijtimaiy emeliyetke aktip qatnishayli " dégen xulasini chiqarghanliqi bilen mueyyen ehmiyetke ige . Aptorning bügünki künde yalghuz Uyghur tilila emes , belki pütkül Uyghur medeniyiti duch kéliwatqan ," qosh tilliqlishish" bolup ipadiliniwatqan bu mesilige jiddi nezer aghdurup , aktip izden'genliki we bu hektiki köz qarishini dadil otturigha qoyghanliqi heqiqetenmu teqdirleshke erziydu . Shunga , men bu maqalini Uyghur qosh tilchiliqi ilmining emeliy riqabette nusret bilen ronaq tépishi üchün bash qaturghan yaxshi eser , dep bahalidim .
Emma , maqilini tekrar oqughinimda , Uyghur medeniyitining tereqqiyat dawamida asta-asta asasiy medeniyet bolush ornidin chüshüp qélishigha egiship , Uyghur tilimu turmushimizdiki özining muqeddes ornidin ayrilip qélishqa yüzlendi . Uyghurlarning medeniyet jehettin janlinalmasliqi , tereqqiyar sewiyisining izchil töwen bolup turushi ..." dégen ikkinchi abzasning emeliyette tolimu passip qarashliq bihude waysash bolghanliqi sézilip könglimizni ghesh qilidu .
Melumki , bügünki jungxua xelq jumhuriyitide yashawatqan Uyghurlar bir qirindash millet , halbuki on milyun'gha yéqin nopusluq bir qirindash millet bolghan Uyghurlarning medeniyiti bir milyardtin artuq nopusluq xenzular asasiy gewde bolghan Junggoning asasliq medeniyiti bolushi mümkin emes , elwette , emma , pütkül Uyghur millitige nisbeten éytqanda , Uyghur medeniyiti Uyghurning özi üchün ebedil'ebed asasiy medeniyet boliduki , bashqilarning medeniyiti herqanche altun medeniyet bopketsimu , uning üchün beribir üginish we paydilinish matéryali boludighan qoshumche nersidinla ibaret . Xalas , mushu nuqtidin élip éytqanda , Uyghur medeniyiti bügün asasiy medeniyet bolush ornidin chüshüp qalmidi we menggü chüshüp qalmaydu!.
"Uyghur tilimu turmushimizdiki özining muqeddes ornidin ayrilip qélishqa yüzlendi" dep betdua awliyaliq qilishning asasiy zadi némidur ?! Bizningche , Uyghur millitining bir millet bolup turush salahiyitila boludiken , Uyghur tili özining Uyghur turmushidiki muqeddes ornidin ayrilip qélishqa hergizmu yüzlenmeydu, bu bir terep , yene bir tereptin , siz-biz özimizni " men Uyghurmen " dep meydimizge mushtlap yürgenikenmiz , tirikla bolsaq Uyghur tilini turmushimizdiki , muqeddes ornidin ayrilip qélishqa hergizmu yüzlendurmeymiz : bizche Uyghur tilini qoghdash démek Uyghur millitini qoghdash démektur , eng muhimi , Uyghurni , Uyghur tilini mewjudluq kapalitige ige qilish bizning eng iptidaiy heqqimizdurki , bu heqqimizni qoghdash üchün , gézi kelse héch ikkinenmey jénimizni pida qilimiz!
"Uyghurlarning medeniyet jehettin janlinalmaslighi, tereqqiyat sewiyisining izchil töwen bolup turushi " dégende néme közde tutulghankin? Eger Junggoda jumhuriyet qurulghandin buyanqi ellik üch yil nezerde tutulghan bolsa , qarap baq : turdi aka qatarliq bir qanche pishqedemning éghizidila qépqalghan Uyghur on ikki muqami deslep simgha élindi , andin notilashturuldi , andin uning durdane tékistliri tom tomi bilen neshr qilindi , andin türlük tillargha terjime qilinip , dunya medeniyet xezinisige élindi . Edebiyat gülzari en'eniwi shéiriyetchiliktin hékayichiliqqa , hékayichiliqtin powéstchiliqqa , powéstchiliqtin romanchiliqqa baldaqmu – baldaq örlep , xélila mezmut we yaman emes sür'etlik qedem bilen tereqqiy qilip bügünki kün'ge keldi. Herketlik sen'et bolsa , bashtiki leper éytishish we sehne esiri oynashtin , qurulmisi mukemmel bolghan zamaniwi dirammilarni oynashqa , uningdin téléwiziye , kinolishishqa tereqqiy qildi . Eslidiki mehelliwi newruz qutlashliri we meshrep chayliri bügünki künde shinjang Uyghur aptonom rayonimiz hetta pütkül memliket miqyasida birla chaghda körsitilip , xelqialemge hozurlinish béreleydighan kölem we sewiyini yaratti , tereqqiyat edebiyat – sen'et sahesidin halqip , sanaet ,tébabet we téjaret , saheliridimu özining algha basqan , ilghar gewdisini körsetmekte , alayluq , "arman" bash bolup yol achqan Uyghur yimek – ichmek sanaeti bügünki künde özining "amine" teyyar chöpliri, "ablajan" nanliri we "idris" qaymaqliri bilen riqabet beygiside zeper boyini körsetse , aptonom rayonluq Uyghur shipaxanisi zerbidarliqidiki Uyghur tébabiti özining dorigerlik , dawalash we késellikning aldini élish qatarliq hemme tarmaqliri boyiche mas qedemde tereqqiy qilip , xuddi " mongghul tébabiti" we zangzu tébabiti" dégen'ge oxshashla , özining jungxua tébabiti sorunidiki ornini " Uyghur tébabiti" dégen altun nam bilen yazdurush üchün boshashmay küresh qilmaqta . Uyghur tijaritimu , burunqi yekke tijaret we kichik yaymichiliq, cherchenchiliktin , " izchilar " soda cheklik shirkiti , " ismayil" üzüm padishahi cheklik shirkiti , dégendek shirketlishishke , tenha shirketlishishtin ,shirketler goruhi gewdisi hasil qilishqa , tereqqiy qilip , ishsiz we ashsiz qalghan qérindashlirining béshini özliri siyliyalighudek kölem we derem shekillendürüsh üchün chélishmaqta we élishmaqta .

...Mana bular Uyghur til-yéziqi yadroluqidiki Uyghur medeniyitining tomurida mehmud kashgheriy , elishir Newaiy kebiy ejdadlarning qéni urghup turghan bash egmes , boy bermes Uyghur ziyaliylirining boshashmastin körüsh qilishi arqisida , tereqqiyat sewiyisini her'amal bilen yuquri kötürüp , algha siljitip kéliwatqanliqining ayanchliq misalliri , xalas , démekchimenki , tetqiqet réalliqni étibargha élishi , " birni bir dégülük " dégen Uyghur semimiyiti bilen emeliyetni lilla eks ettürgen bolushi lazim , elwette .
Üchinchi , wang jénbén we abla emet yoldashlar yazghan " shinjangda azsanliq milletlerge élip bérilghan qosh tilliq oqu – oqutush we tetqiqatlar" ( biyjing milletler neshriyati 2000- yil neshri) namliq xenzuche xas eser, bu eser mezkur témidiki tunji xas e ser bolush süpiti bilen tebrikleshke erziydu , mubarek bolsun! Shundaqla , eserning birichisi babida bérilgen " shinjangdiki azsanliq milletler we ularning til-yéziq ehwali" , " partiye we hökümet izchil halda azsanliq milletlerning xenzuche oqu-oqutush xizmitige ehmiyet bérip kelmekte" qatarliq paragraflarda , shinjangdiki milletlerning til-yéziq ishlitish ehwali , partiye we hökümetning shinjangdiki milletlerining til – yéziq qollinish mesilisige qaritip chiqarghan qanun , siyaset we belgilimiliri höjjetlik mol neqiller bilen bayan qilin'ghan bolup , bular tolimu muhim bolghan matéryal qimmitige ige .
Biraq , " shinjangda azsanliq milletlerge élip bérilghan xenzuche oqu-oqutushning tarixidin eslime" , " jenubiy shinjangdiki üch rayonda azsanliq milletler ottura – bashlan'ghuch mektepliride élip bérilghan xenzuche oqu-oqutush xizmitini tekshürüsh we mulahiziler" , " shinjangda azsanliq milletlerge élip bérilghan xenzuche oqu-oqutushning hazirqi ehwal we chare –tedbirler" , " xenzuche oqu-oqutushning exlaqiy terbiye roli we eqliy terbiye roli", " xenzuche oqu-oqutushta , oqughuchilarning sobyéktip rolini toluq jari qildurush kérek " , " til iqtidarigha taliq oqu-oqutush " , "xenzuche oqu-oqutushning jeryanigha dair bir qanche mesile","sinaq ilish","xenzuche derslik matéryalining yézilishi","xenzu tili oqutquchilirining terbiylinishi we tetqiqat xizmiti ","chet el tili oqu-oqutush sahesidiki éqimlarheqqide omumiy bayan" bolup jem'iy on ikki baptin teshkil tapqan mezkur "shinjangda azsanliq milletlerge élip bérilghan qosh tilliq oqu-oqutush we tetqiqatlar " namliq bu kitapta , emeliyette qosh tilliq oqu-oqutush emes belki yek tilliq oqu-oqutush , yeni xenzuche oqu-oqutushla sözlen'gen . Mundaqche qilip éytqanda , mezkur kitap shinjangdiki xenzu bolmighan milletlerge qarita élip bérilghan xenzu tili oqu-oqutushini we tetqiqatinila bayan qilghan . Shunga , bu kitapning qayta neshride kitap ismini " shinjangda azsanliq milletlerge élip bérilghan xenzuche oqu-oqutush we tetqiqatlar" qilip özgertken tüzük . Peqet shundaq bolghandila, kitapning ismi jismigha layiq , yeni kitap mawzusi bilen ichidiki bayan qilin'ghan mezmun muwapiq boliduki , buni xenzuchida ,(nami yolluq bolghandila , gep aqidu) deydu!
Bu yerde , köngül bérip mulahize qilip körüshimizge we estayidil tetqiq qilip béqishimizgha erziydighan mesile shuki , shinjangda uzun yillar til-yéziq xizmiti bilen shughullan'ghan ilim ehlilirimiz yazghan nopuzluq xas eserde , " qosh tilliq oqu-oqutush" emeliyettiki " xenzu tili oqu-oqutushi" dep qaralghan . Bashqiche qilip éytqanda , mezkur kitapning uyushturghuchi we aptorlirinimu öz ichige alghan bir munche alimlirimizning neziride , " qosh tilliq oqu – oqutush " we qosh tilliq maarip" dégen gep emeliyette " xenzuche oqu-oqutush "we "xenzu tili maaripi " dégen bolidiken . Emdi , bu chüshenche bilen " Junggodiki azsanliq milletlerge qarita élip bériliwatqan qosh tilliq maarip asasliqi xenzu tili (Junggo milletler aratili)bilen azsanliq milletler tillirida élip bérilidighan maariptur" ( qarang : " 20 – esir Junggo azsanliq milletliri we maarip " ,337-bet, béyjing milletler neshriyati2002-yil neshri),"qosh tilliq maarip Junggodiki azsanliq milletler topliship olturaqlashqan rayonlarda yolgha qoyulghan azsanliq milletler tilliri we xenzu tilida élip bérilidighan maariptur" (qarang: yuqurdiki eser 342-bet) dégen chüshenchini sélishturup körsek , otturidiki perq némedégen zor –he?! Démekchimenki , mana buningdin shinjang Uyghur aptonom rayonimizning qosh tilliq maarip yaki qosh tilliq oqu-oqutush sahesidiki tetqiqatning sewiye jehettin memlikitimiz miqyasidiki omumiyetlik tetqiqatlardinmu , nuqtiliq tetqiqatlardinmu neqeder töwen turidighanliqi ochuqla körünüp turidu. Halbuki , biz jezmen emeliy tirishchanliq körsitip qosh tilliq maarip tetqiqati jehettiki yétersizliklirimizni tüzitip , tetqiqat sewiyimizni memlikitimizdiki omumyüzlük tetqiqat we nuqtiliq tetqiqat sewiyisige choqum yetküzishimiz we uningdin ashuruwétishimiz kérek , shundaq bolghandila , shinjang Uyghur aptonom rayonimiz qosh tilliq maaripining istiqbali parlaq iqbal taman güldek échilidu .
Xulase qilip éytqanda , yuquridiki pakitliq bayanlar sélishtürüp tetqiq qilishlar we üginishlerdin yekün chiqirip éytalaymizki , qosh tilliq maarip yaki qosh tilliq oqu-oqutush déginimiz azsanliq milletler tilliri bilen xenzu tilida oxshash qimmette élip bérilidighan maarip we oqu-oqutushni körsitidu , qosh tilliq maaripning axirqi meqsiti hergizmu azsanliq milletlerning til-yéziqini emeldin qaldurush we yoqitish emes , belki azsanliq milletlerning til-yéziqlirini qoghdash we tereqqiy qildurush aldinqi sherti astida , xenzu tili bilenmu oqu-oqutush élip bérip , azsanliq milletler ziyaliylirini " ana tili bilen xenzu tilida oxshashla mahir " qilip yétishtürüp chiqishtin ébaret . Halbuki , qosh tilliq maaripta , azsanliq milletler til – yéziqliri boyiche oqu-oqutush élip bérish bilen xenzu tilida oqu – oqutush élip bérishta teng qimmette oxshash ehmiyet bergendila, andin azsanliq milletlerning til-yéziqlirini qoghdash we uni tereqqiy qildurush meqsitige yetkili bolidu . Eng muhimi , qosh tilliq maarip peqet azsanliq milletler til-yéziqlirini qoghdash we uni tereqqiy qildurush aldinqi shertige kapaletlik qilghandila , andin u "jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni"da belgilen'gen " Junggodiki herqaysi milletler özlirining til – yéziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige " dégen qanuniy belgülimige uyghun ish bolidu . Buning eksiche , eger azsanliq milletlerning til-yéziqliri herqandaq bahane we sewep bilen cheklense we emeldin qaldurulsa , bu , Jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanunigha xilapliq qilin'ghan xata ish bolidu. Mushu menidin élip semimiyet bilen éytimizki, bügünki shinjang Uyghur aptonom rayonimizda " aliy mektep, inistitot we ottura téxnikomlarda , pewqul'adde kesplerdin bashqa barliq kesplerde xenzu tili bilen oqu-oqutush éli bérishni qedemmu qedem ishqa ashurush kérek" dégen pikir boyiche yolgha qoyulghan, emeliyettiki aliy mekteplerde Uyghur til-yéziqini emeldin qaldurush tedbiri "Jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni" da belgilen'gen " azsanliq milletler özlirining til – yéziqlirini tereqqiy qildurush erkinlikige ige " dégen qanuniy belgülimige éniq halda xilapliq qilin'ghan xata tedbirdur . Shunga , uning imkan bar baldurraq tüzitilishini chin könglimizdin ötünüp soraymiz. Chünki , bir milletning til-yéziqi aliy maaripta qollinish hoquqidin mehrum qilindi dégenlik , emeliyette u milletning til-yéziqi tereqqiy qilish imkanidin mehrum qilindi dégenlik bolidu . Pakit shuki , bügünki dunyada heqiqiy tereqqiyat peqet aliy maarip arqiliqla ishqa ashidu , elwette, halbuki , biz Uyghurlarmu öz ana tilimizning yadroluqida shekillen'gen we Uyghur tébabiti , tijariti , sanaiti we edebiyat –sen'iti ... Qatarliq köp shaxchilar bilen ipadilen'gen bir pütün Uyghur medeniyitimizning Jungxua élidiki zang, mongghul, we chawshiyen qatarliq qérindash milletlerning medeniyitige oxshashla aliy maarip sorunida öz til – yéziqimiz bilenmu oqu-oqutush élip bérish , shu arqiliq heqiqiy yosundiki tereqqiy qilinish imkaniyitige ige bolushini januköngüldin xalaymiz.
Yene shundaq qaraymizki shinjang Uyghur aptonom rayonimizda , emeliyettiki Uyghur til – yéziqini maarip sorunida emeldin qaldurushtin ibaret xata tedbirni yolgha qoyushning heqiqiy jawapkari bizning rehberlirimiz emes , belki biz ziyaliylar , xususen , biz til – yéziq xizmiti we tetqiqati bilen shughulliniwatqan ziyaliylar bolushimiz kérek . Chünki eger biz til – yéziq xadimliri tetqiqatni yaxshi qilip , memlikitimizde yolgha qoyulghan qosh tilliq maaripning emiliyette azsanliq milletlerning til – yéziqlirini qoghdash we tereqqiy qildurush asasida , xenzu tili maaripinimu mas qedemde kücheytip , azsanliq milletler ziyaliylirini hm öz ana tilini hem xenzu tilini oxshashla sudek bilidighan we maharet bilen qollinalaydighan qosh til ehli (zul-lisaneyn)qilip yétishtürüp chiqidighan aqilane yaxshi maarip ikenlikini heqiqiti bilen , deslep özimiz yaxshi chüshinip , andin uni bashliqlirimizghimu obdan chüshendüreligen bolsaq , belkim rehberlirimiz undaq xata perman chüshürüp tashlimighan bolatti we bizmu bügünki bu bejayiki ana tilning cheklinishidek rahetsiz we endishilik éghir weziyetke qalmighan bolattuq .
-Xeyriyet! "qotandin bir qoy qachqandin kéyin tüzetsengmu kéchikken bolmaysen"deydu Uyghur bowaylar , hélihem bolsimu derhal özimizge kélip héliqidek bihude , tapa –tenilik waysashlarni qoyup , tetqiqatni wijdanen yaxshi élip barsaq , yeni qanun –siyasetlerni xelqimizning arzu – arman arzusinimu , ewladlirimizning güzel kélechek yaritashqaatighan qet'iy iradisinimu yaxshi tetqiq qilsaq , tetqiqat bilen emelyetni chemberches birleshtürüp , riqabet ichide dolqun yérip algha élgirlisek , bu halda , Uyghur til-yéziqining aliy maarip munbirinimu öz ichige alghan pütkül medeniyet sorunidiki heqliq ornini jezmen qoghdap qalalaymiz we uni heqliq rewishtiki tereqqiyat istiqbaligha yüzlendüreleymiz.
Biz Uyghurlar kompartiyining adalitidin hichqachan sheklen'gen emesmiz . Ellik üch ylliq shanliq musapilik yolda , gahi-gahi yolgha qoyulup qalghan xata siyaset we tedbirlerni kompartiyining hemishe waqti – waqtida tüzitip kelgenlikini obdan bilimiz . Halbuki bügünki künde shinjang Uyghur aptonom rayonimizda sewenlik tüpeylidin yolgha qoyulup qalghan mezkur Uyghur til-yéziqini aliy maarip sorunida ishlitishtin qaldurushtek tedbirnimu jezmen waqtida tüzitip béridu . Dep yüzde yüz ishinimiz!

Xatime
Derweqe , bizde qanundin tolaraq siyaset boyiche ish béjirilidu . Yerlik partiye we hökümet organliri teripidin höjjet qilip chüshürülgen bir qararning memliketlik xelq qurultiyida maqullan'ghan qanun maddilirigha uyghun bolghan yaki bolmighanliqini sürüshtürüsh goyaki puqralarning qilidighan ishi emestek körülidu we körsitilidu.
Biraq bash shuji jyang zémin yéqinda : "Jungxua xelq jumhuriyitining qanun xezinisi" dégen kitapqa yézip bergen kirish sözide " döletni qanun arqiliq idare qilish " dégen stratigiyilik idiyni alahide tekitlep körsetken . Dahimizning bu dewr bölgüch ehmiyetke ige ulugh telimatining righbetlendürüshi bolghachqa bu eserni yézip , xelqning ochuq muhakimisige qoyushqa jür'et qilduq .
Eger dégenlirimiz toghra bolsa , awaz qoshushqa musherrep bolsaq , nawade xata dep tashlighan bolsaq tenqidke muyesser bolsaq . Bu her ikki ehwalda el xumar qolimiz xelq söyer köksimizde . Mana bu bizningki köngüldiki sözimiz . Teb'iyki , buninggha jawapkar wijdanimiz özimiz!.

2002-yil 5- noyabir shehri béyjing



Aptor : merkiziy milletler unwérsitéti Uyghurshunasliq tetqiqat ornida ,



Shinjang medeniyiti jornili:2002-yilliq 6-san

Unregistered
26-05-08, 19:18
Combating a dire China AIDS crisis

By J.T. Quigley

For The Inquirer
URUMQI, China - This month, as earthquakes roiled southern China, Penn researcher David Metzger left Philadelphia to deal with a health crisis in yet another part of China - a remote city on the edge of the Gobi Desert.

Metzger, who directs the HIV/AIDS Prevention Research Division at the University of Pennsylvania, is leading an effort to fight the rampant spread of AIDS in Xinjiang Province.

It's an epidemic largely affecting members of a group of poor Muslims of Turkic descent known as the Uyghurs (pronounced WEE-gers). Pushed to the fringes of Chinese society, many since the late 1980s have turned to using heroin.

About when the Olympic Games open in August, Metzger will start testing whether a drug that reduces the craving for heroin can also reduce the spread of HIV infection among addicts who share dirty needles.

"We have a moral obligation to be in places where drug use is driving the AIDs epidemic, and Western China is one of those areas," said Metzger, who in 2000 participated in a study of HIV among the Uyghurs, under a grant from the National Institutes of Health.

His team found that, among volunteers in Xinjiang's capital, Urumqi [Ur-UM-chi], the rate of new infections was 9 percent a year, the highest ever documented, Metzger said.

About 30 percent were already infected with HIV - also "among the highest rates of reported prevalence of HIV in injecting drug users in the world," Metzger said.

Philadelphia puts the number into perspective. Metzger said that among white injecting drug users here, HIV infection was less than 5 percent in 2006. Among Hispanic drug users, it was about 8 percent. And for African Americans, about 12 percent.

The drug trial in Urumqi, chaired by Metzger and funded by the NIH, will recruit about 500 opiate-dependent drug users who are not infected with HIV. They will be given Suboxone, which is seen as an improvement over the heroin detoxification drug, methadone.

Though more expensive than methadone, Suboxone is easier physiologically to withdraw from. The drug, given orally, also discourages abuse because, if injected, it causes painful side effects. Approved in 2002, the drug is offered in Philadelphia.

"If methadone isn't carefully monitored, people can overdose and die," Metzger said. Suboxone "is a safer medicine to prescribe."

Methadone, which has helped many overcome their craving for heroin, also led to the deaths of 4,462 people in the United States in 2005, according to federal data.

When Metzger first visited Urumqi in 2000, he was surprised that the Uyghur people appear more Western than Chinese and speak their own language, Uyghur.

Metzger was also struck by the geography. "It was like going out West in the U.S. with the mountains off in the distance."

He was not surprised, though, by their poverty and difficulty getting health care, jobs, education and housing.

"HIV in all regions of the world affects those who are most isolated from the mainstream community. That's why it's such an issue in the Uyghur community."

A look at Urumqi today reveals the tensions and contrasts between two very different cultures.

To capitalize on fertile agriculture, natural gas and oil in Xianjing Province, the Chinese government has encouraged members of the country's dominant ethnic group, the Han, to "Go West." They have arrived in massive numbers and are supplanting the Uyghurs, who populated Xinjiang for thousands of years.

Skyscrapers now tower above traditional mosques, where the imams' calls to prayer bring the hustle of open-air markets to a halt. Posh restaurants, with celebrity photos on the walls, are rising next to old stands selling pilaf and mutton kebabs.

Street signs today are mostly written in Chinese characters, with Uyghur in a much smaller font at the bottom.

The Uyghurs tend to hold the least desirable jobs and live in the worst parts of Urumqi, even as the city, like much of China, booms.

Workers are also flocking to Xinjiang, seeking jobs on its fertile farms. Poor and uneducated, these workers can pick up the virus in the region's brothels, often fronted as massage parlors and hair salons. They then can infect others when they return to their hometowns.

The Chinese government has acknowledged the growing AIDS problem in Xinjiang Province. Nationally, its Center for Disease Control and Prevention has set up the world's largest methadone outreach program. The government is also offering clean needle exchanges and subsidizing detoxification drugs and rehabilitation programs.

Xiaoxing Fu, an anthropologist from Renmin University in Beijing, is an expert on injection drug abuse in China and the Uyghur minority. Heroin, he said, moves into Xinjiang from Afghanistan, and from the "Golden Triangle," a poppy-growing area that includes Myanmar, Laos and Thailand.

"Uyghurs have a custom of sharing good things," including dirty needles, Fu said, adding that poverty might also play a role.

Injecting drug users "are often stigmatized as liars, thieves, cheaters and criminals," he said. "Sometimes, only the health-care providers care about them."

Metzger is hopeful his trial can make a difference. "If we can show that the use of this medicine, during a one-year treatment program, reduces risk behaviors and has a sustained effect on reducing HIV infection, that is our goal."

J.T. Quigley went to China on a grant from La Salle University's School of Arts and Sciences with his journalism professor, Huntly Collins, a former reporter who covered AIDS for The Inquirer