PDA

View Full Version : Gheywettin ming ela eser-1



Durdane
26-05-08, 18:59
Muhakimetul Lugheteyn"din "Meariful Lugheteyn"giche

-Elishir Newaiy Sélishturma Tetqiqatigha Muqeddime

Doktur Abdureop Teklimakaniy





Kirish Söz

Nurghun aliy mekteplerge oxshashla, merkiziy milletler uniwérsitéti Uyghur-qazaq –qirghiz til –edebiyat fakoltétimu "newaiy tetqiqati" atliq bir ders tesis qilghanidi. Bu nöwet , teshkil ménimu mushu sahede öz chami we imkaniche tirishchanliq körsitip emgek qilghan we qiliwatqanlarning biri sanap , mezkur dersni manga teqsim qiptu . Teshkilge köp rexmet!

Büyük Uyghur mutepekküri elishir ibniy ghiyasiddin nawaiy ilim dunyasida 500 yildin buyan tetqiq qilinip kelmekte . Uning kimliki , kishiligi, eser – emgekliri we arzu – armanliri heqqide tom- tom kitaplar yézildi we yézilmaqta. Eger newaiy u qeder aliyjanap örnek insan bolmisa , uning emgekliri u qeder qimmetlik eynek eserler bolmisa idi , ilim ehli uninggha bu qeder ixlas qilmighan bolatti .

Aliy mekteplerde "newaiy tetqiqati" dersining tesis qilinishi elmisaqtin buyanqi tunji ish emes. U peqet kona medriselirimizdiki " Newaiy" atliq dersning köchürülmisi.xalas. Démekchimenki , biz bu bügünki "Newaiy tetqiqati" dersini ötüsh, özleshtürüsh we ünüm qazinish jehetlerde kona medrislirimizdiki "Newaiy " dersini bisip chüshelmisek , özimizning " tereqqiy qilip ketken " we "rawajlinip ketken" likimizdin lap urmisaq bolidu .
Shu wejidin , men : " nöwettiki (Newaiy tetqiqati) dersimizde aldi bilen elishir Newaiyning ( muhakimetul lugheteyn) , (ikki til toghruluq muhakime) namliq esirini bügünki künimizdiki (meariful lugheteyn –qosh tilliq maarip) emeliyiti bilen sélishturup tetqiq qilsaq deymen" déwidim , ders anglawatqan oqughuchilirim birdek chawak chélip , qizghin alqish yangratti , qarighanda , yaqti , emisichu?! Mueyyen bir tetqiqat shu tetqiqatchi yashawatqan dewrning emeliyiti bilen birleshtürülmise , sélishturulmisa , uning héchbir ehmiyiti bolmaydu – de ! Shuning bilen "muhakimetul lugheteyn" din "meariful lugheteyn " giche dégen bu mawzu otturigha chiqti .

"muhakimetul lugheteyn" dégen eser 15 – esirning 90 – yillirida , erep-pars tilliri islam medeniyiti munberliri we ichiqlirining wastisi arqiliq Uyghur – Türk tilining sostawigha xuddi seldek éqip kiriwatqan chaghda , öz dewrining shiri atalghan büyük mutepekkür elishir Newaiy teripidin yézip élan qilin'ghan . "qosh tilliq maarip " (meariful lugheteyn ) bolsa , 20 – esrning 70 – yillirida , Uyghur qatarliq milletlerning tili medeniyet – maarip saheside xenzu tili bilen yanmu yan algha ilgirlewatqan chaghda , Uyghur qatarliq az sanliq millettin bolghan oqughuchilargha xenzutili ügütidighan oqutquchi webashqa bilim ademliri teripidin otturgha qoyulghan. Kiyinche , u tereqqiy qilip künimizdiki yash we hayati küchke ige pen_"‎‎‎qosh tilchiliq" ( 双诪媦 ) péni bolup shekillen'gen.

"muha kemmetul lughetiyn"digen eserning meqsiti öz zamanisidiki Uyghur_türük tilining shu dewr otturda asyasning til we edebiyat sahesini kontirol qilwatqan pars tilidin hichbir qalghuchiliki yoq ,belki sözlük xezinisi ,'ipadilesh iqtidari we qollinish epchilliki qatarliq jehetlerde pars tilidin ewzel bir til ikenlikini pakit arqiliq ispatlap ,'alemge jakarlash idi.

"qosh tilliq maarip"tedbirining ghayisi bolsa memlikitimizdiki azsanliq milletlerning mew jud til _yiziqini ,shu jumlidin az digendimu 1500yildin buyan qollinip kilwatqan Uyghur til yiziqi özsaheside ,junggo tupriqida dölet tili qilip qolliniwatqan xenzutili bilen teng barawer qollinilish imkanigha ige qilish we imkaniyet meydanini ebediy qoghdashtin ibaretki hergizmu Uyghur til – yiziqini adaqqiy jehette yoqitip tashlash emes. Hergiz! Siz bu chüshenchimizge we yekün hökmimizge " jungxua xelq jumhuriyitidiki milletlerning hemmisi teng – barawerdur. Dölet herqaysi az sanliq milletlerning qanuniy hoquqigha we menpeetlirige kapaletlik qilidu: herqaysi milletlerning barawerlik , ittipaqliq we öz ara yardemlishish munasiwetlirini qoghdaydu... Herqaysi milletler özlirining til – yiziqini qollinish we rawajlandurush erkinlikige ige " (qarang: "jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuniy" ning 4 – madda xenzuche 10 – bet , xelq neshriyati 1982 – yil neshri) dep belgilen'gen . "jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuniy"ni , (37-madda: " milliy aptonomiyilik jaylarning aptonomiye organliri milliy maaripni öz aldigha rawajlanduridu, sawatsizliqni tügitidu, herxil mekteplerni achidu , toqquz yilliq mejburiyet maaripini köp xil shekil bilen rawajlanduridu, sharaiti we ihtiyajigha qarap aliy maaripni rawajlandurup , az sanliq milletlerning ixtisasliq kespiy xadimlirini terbiyelep yétishtüridu ... Az sanliq milletler oqughuchilirini qobul qilishni asas qilghan mektepler (siniplar) we bashqa maarip apparatlirining sharaiti yar béridighanliri az sanliq millet tillirida ders ötüshi kirek " ( qarang: " jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni" , Uyghurche 35-,36 - betler , milletler neshriyati 2001-yil neshri) dep belgilen'gen " jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni"ni shundaqla "junggo az sanliq milletler qosh tilliq maarip tetqiqat jem'iyitining nizamnamisi " qatarliq siyasiy we emeliy höjjet,delillerni asas qilip körsitimiz .

Biraq , nöwette méni tingirqatqan suallar shu : bezi aliy mekteplerde Uyghur til – yiziqini tedrijiy emeldin qaldurush pikrini otturigha qoyghan we uni siyaset derijisige kötürüp , bes-bes bilen emeliyleshtürüshke aldirawatqanlarning delil ispati némidu? Uyghur til – yéziqi deslep aliy mekteplerde emeldin qaldurulsa , uning arqisidin nöwet qeyerge kilidu ? Andinchu ? I, elishir Newaiyning ewladliri! Ming yillardin buyan medeniyet we maaripning hemme saheside qollinilinip kiliwatqan tiling emeldin qaldurulsa , emdi sen qandaqmu tereqqiy qilghan , rawajlan'ghan millet bolisenki !?

"Newaiy tetqiqati" dersini ichip bergen teshkilge ming rehmet deymen , kim bilidu , bu dersni ötüsh jeryanida , 15 – esirdiki "muhakimetul lugheyeyn"ni , xususen uning besh esirdin buyan namayish qilip kilwatqan ghelibe miwisini künimizdiki "mearighul lugheteyn"(qosh tilliq maarip)ning otturigha qoyulishi , emeliy ijrasi we uning nöwettiki yüzlinishi bilen dewr rohigha uyghun we insan wijdanigha munasip halda sélishturup tetqiq qilsaq , belkim yuqiridiki sual tügünlirimiz yéshilip qalar , inshaalla !

Méningche , elishir Newaiy we uning eserliri dewrimiz duch kéliwatqan réal mesililer bilen sélishturulup tetqiq qilinip , xelqimizge paydiliq bir ünümge érishilmise , Newaiy eserlirining bed'iylikini maxtap , nezme toqush bilenla netijilen'gen tetqiqatning héchbir ehmiyiti we emeliy qimmiti bolmaydu , elwette . Shunga , men bu esirimge "elishir Newaiy sélishturma tetqiqatigha muqeddime " dep qoshumche mawzu qoydum .

1 – Tilimiz , Dilimiz we Bélimiz

Büyük mutepekkür bowimiz elishir Newaiy özining "muhakemetul lugheteyn " namliq esiride : " söz ünchidur , uning déngizi köngüldur , göher déngizdin ghewwas wastisi bilen chiqip , öz jilwisini namayish qilidu we göherchilerning aldida öz qimmitini tapidu " dégen (qarang : shu namliq eser, qolyazma, 3-bet). Eger biz bu yerdiki "söz " kelimisini omumiyetlik keng menide "til " dégen uqumnimu bildüridu , dep chüshensek , bu halda mezkur bayan bizge bir tilning qimmitini we u tilning özining sahe-meydanida eshundaq bir til bolup we qed körürüp turalishi üchün zörür bolghan maddiy we meniwi desmini tolimu roshen we obrazliq namayan qilip bergen bolidu . Démekchimenki , herqandaq bir til özining istémal meydanida bejayiki bir göherdur . Til sahibi , söz igisi öz tilining bu qeder yüksek qimmitini bilishi kérek. Bu – bir til igisi üchün éytqanda , eng eqelliy sawat , eng bashlan'ghuch bilimdur .

Shundaq , bizning tilimiz shu qeder qimmetlik . Chünki u bizning animizning tili . Bizning animiz dunyadiki pütkül anilargha oxshashla eziz . Söyümlük we qedirlik bolghinigha oxshash, bizning ana tilimiz Uyghur tilimu alemdiki herqandaq möhterem tillargha oxshashla möhterem , étibarli we bibahadur .

Bizning tilimiz shu qeder qimmetlik .chünki elishir nawaiyning "chahardiwan" i, "xemise"si mushu bizning bibaha tilimiz bilen yézilghan . "Türkiy tilla diwani" bilen yüsüp xas hajipning "qutatghubilik"imu insaniyet medeniyet tarixining bétige bizning mushu ünche kebi tilimiz bilen tizilghan .

Bizning tilimiz shu qeder qimmetlik. Chünki bizning tariximiz kechmishimiz , bizning turmush pelsepimiz , peqet biz chüshineleydighan séhirlik muzika ahangliri bilen orundilidighan jahan'gha dangdar on ikki muqamimizning tékistlirimu ushbu göher misali tilimiz bilen bayan qilin'ghanki, bu ölmes eserlerning qimmiti emeliyette del eshu bizning tengdashsiz méraslirimizning bahasi del bizning durdane tilimizning bahasidur .

Emeliy ehmiyetlik yéri shuki , junggoda jumhuriyet qurulghan 53 yil we shinjangda Uyghur aptonum rayoni qurulghan 47 yil mabeynide , Uyghur tili pütkül jungxua élidiki zang, mongghul we chawshiyen qatarliq yéziqi bar milletlerning tilliri qatarida héchbir sunup qalghini yoq . Uyghur til – yéziqi yérim esirdin buyan kompartiyige we hökümetke héchqandaq bir zerer yetküzgini yoq . Emeliy pakit shuki , Uyghurning tili we yéziqi bolghanliqi üchünla parlaq qedimiy Uyghur medeniyiti warisliq qilish we tereqqiy qilish imkaniyitige ige boldi. Uyghur til – yiziqi bash belge bolghan rengdar we mol Uyghur medeniyiti zang , mongghul we chawshiyen qatarliq milletlerning milliy medeniyitige oxshashla pütkül jungxua élining omumiy medeniyet xezinisige bir töhpikar milliy medeniyet bolup qoshuldi . Hetta iqtisadi ünüm aldinqi orun'gha qoyuliwatqan bügünki kündimu , Uyghur til – yéziqi héchbir pétidin chüshkini yoq . Uning bilen yizilghan we neshr qilin'ghan gézit –jornallar , siyasiy , ilmiy we edebiy eserler dunyaning hemme bulung puchqaqlirigha yéyilip , uni ishligüchi neshriyatchi we kitapchilargha iqtisadiy payda yetküzüp , ularni ish we ash bilen teminlep kelmekte , uning bilen nidalandurulghan barliq simliq we simsiz radio – téléwiziye muesseseliri we intérnit torliri özlirining "munbet tupraq " liri , "altun köznek"liri we "köngüldiki sözliri" bilen jilwilinip , kompartiyining edli – adalitini we sotsiyalizimning imkan kapalitini , shundaqla Uyghurning iqtidar –qabiliyitini we milliy mewjudluq iradisini namayan qilip kelmekte . Mana bular herqandaq ehwalda köz yumup ötüp ketkili bolmaydighan büyük utuqki , eger Uyghur til – yéziqidin ibaret bu asas – bu ul bolmisa , bu utuqning istiqbali tutuq , hetta kélechiki pütünley yoq bolidu . Xalas . Bu nuqtini , bu addi zakonni jezmen pikir birliki bilen tonup yéteyli , iy Uyghurlar !

Bowimiz elishir Newaiy: " söz ünchidur , uning déngizi köngüldur " deydu . Bu ikki jümle emeliyette , til bilen dilning organik munasiwitige bolghan eng qisqa , emma eng dana sherhtur.

Démekchimenki , til bejayiki göherdur , emme bu göherni göher qilidighan , uning qimmitini heqiqiy namayan qilidighan nerse köngüldur, dildur. Eger déngizning bipayan qoyni we uning xas muhiti we sharaiti bolmisa , uningda ünche –göherning bolushimu bir guman ! Eshundaq qimmetdar , aliy derijilik göher bolup yétilishi mümkin emes . Xuddi shuninggha oxshash , bir til sahibining könglide , dilida öz tiligha nisbeten yéterlik orun , yéterlik muhebbet we söyük bolmisa u tilning öz saheside qed kötürüp turalishi mümkin emes. Shundaq , bizning Uyghur tilimizning emeldin qalmay , öz sorunida ebedil'ebed qed kötürüp turushini köchlük kapaletke ige qilidighan nerse bizning dilimizdur , eger biz Uyghur milliy tilimizni chin dilimizdin söysek , söygendimu hemmimiz – reismu , déhqanmu , nazirmu , cholpanmu , mektepdarmu , puldarmu ...birniyette , dil birliki bilen söysek , bizning tilimiz taki qiyametkiche bar bolidu. Eksiche , eger biz öz tilimizni chin dilimizdin bir niyet , bir meqsette söymisek , qedirlimisek , bu halda uning istiqbali barghansiri tar bolidu , hetta axirida yoqilip , pütünley tar-mar boliduki , héchbir Uyghur bu aqiwetni xalimaymiz , elwette !

Elishir Newaiy bizge örnek . Elishir Newaiy bizge eynek . Bowimiz elishir ébniy ghiyasiddin nawaiyning zamanning zori bilen erep – paris tili omumliship ketken eshu 15 – esirde , özimu 40 yishighiche parsche shéir yazghan turuqluq , yazghandimu öz dewridiki herqandaq pars ediblirini qayil qilghudek yuqiri sewiyilik parsche shéir yazghan turuqluq , yazghandimu öz dewridiki herqandaq pars ediblirini qayil qilghudek yuqiri sewiyilik parsche déwan yézip , neshir qildurghan turuqluq , axirida zamanning tetürlük qilishlirigha zamandashlirining mesxire qilishlirigha pisent qilmay , öz ana tili bilen eser yézishni teshebbus qilishi we özi bash bolup Uyghur – Türk tilida eshundaq alemshumul mol we nadir eserlerni barliqqa keltürüshi emeliyette , aldi bilen uning dilidin urghup chiqqan ana til muhebbitining shanliq mehsulidur . Halbuki , 21 –esirde keng imkanlar ichide yashawatqan biz newai ewladliri , aldi bilen ish béshidiki weliyler , mektepdarlar we pütkül medeniyet – maarip kadirliri bash bolghan barliq ziyaliy Uyghurlar eger Uyghur tilining qimmitini tonup yetken , Uyghur yéziqining qedrini bilgen bolsaq , emdi uni elishir Newaiyche söyeyli , uninggha elishir nawaiydek köyeyli . Peqet bizning dil rishtimiz öz til –yiziqimizgha xuddi elishir nawaiyningkidek mustehkem baghlansa , bu halda bizning tilimizni aliy maarip sorunidinmu , ottura maarip sorunidinmu emeldin qaldurushqa hergiz hajet chüshmeydighanliqini chongqur hés qilimiz we bu mesilining tégini ochuq bilip yétimiz .

"göher déngizdin ghewwas wastisi bilen chiqip , öz jilwisini namayish qilidu we göherchiler aldida öz qimmitini tapidu " deydu bowimiz elishir Newaiy .

Bir milletning tili qimmet jehette bejayiki bibaha göherdur . Shunga , bir millet özining medeniyet , jemiyet we qismet ehwalini héch qaldurmay xatirlep kéliwatqan tilini chin dilidin söyüshi kirek . Biraq , bir millette özining milliy tilini saqlap qélish , qoghdash we tereqqiy qildurush üchün u tilning qimmitini tonush we uni muhebbet bilen söyüsh kupaye qilmaydu , belki yene u millette öz tilini qoghdash we uni tereqqiy qildurush paaliyitini emeliyleshtüridighan küchlük , milliy irade , mehkem baghlan'ghan bel bolushi lazim . Mundaqche qilip iytqanda , eger biz Uyghur milliti ming nechche yüz yildin buyan dunya medeniyet xezinisige we junggo medeniyet xezinisige oxshashla miqdar we oxshashla iqtidar bilen tégishlik töhpilerni qoshup kiliwatqan göher tilimizni qoghdaymiz we uni öz sahessde yenimu rawajlandurimiz deydikenmiz , emdi bu ghaye uchün bélimizni mehkem baghlap , qanuniy yosunda emeliy herket qilishimiz kérek .

Bowimiz elishir Newaiy bir Uyghur insani bolush süpiti bilen , öz tilining qimmitini tonush , uni chin yürikidin söyüsh jehettila emes , belki yene u qimmetlik tilni we u söyümlük yiziqni qoghdash qoghdash we uni tereqqiy qildurushni emeliy kapaletke ige qilidighan küchlük Uyghur iradisige sahip bolush jehette örnek zat idi . Shundaq , u öz hayatida Uyghur –Türk tilini dilidin qizghin söydi . Andin xuddi ghewwas déngizdin göher süzüp chiqqandek pidakar we neq emgek arqiliq Uyghur – Türk tilini shu chaghdiki dunya medeniyet saheside tégishlik orun'gha ige qildi . Andin uning tereqqiyatini we ebedil'ebed qoghdilishini bolsa , siz –bizge amanet qildi .

Amanetke xiyanet qilish Uyghur millitige yat naehliliktur . Halbuki , biz Uyghurlar bowimiz elishir Newaiyni örnek qilip , öz tilimizning qimmitini tonusaq, uni pikir birliki bilen chin dilimizdin söysek , uni qoghdash we tereqqiy qildurush üchün bélimizni mehkem baghlisaq , bu halda munu heqiqet köz aldimizda namayan bolidu :

Uyghur milliti elmisaqtin buyan özining tili , özining dini we özining yéri bar mukemmel bir millet . Shunga u dölet tili bolghan xenzu tilini teleptikidek üginip , igilesh (bu heqte esirimizning "zörüriyet , mejburiyet we mes'uliyet " dégen babida dadigha yetküzüp bayan qilimiz) aldinqi sherti astida özining ana tilidin hergizmu waz kechmeydu .

Uyghur tili – Uyghurning jéni! Jungxua xelq jumhuriyiti zéminide Uyghur milliti özining jénini qoghdiyalaydighan bolushi kérek we choqum qoghdiyalaydu !

Chünki , junggoda kompartiyining adaliti bar . Xelq hökümitining " herqaysi milletler özlirining til –yéziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige " dégen kapaliti bar !

2. Zörüriyet , Mejburiyet we Mes'uliyet

-Qosh Tilliq Maarip we Uyghur Til Yéziqining Teqdiri

Mueyyen menidin élip éytqanda , bu alem zörüriyet alimidurki, dunyadiki nurghun shey'iy we ishlar zörüriyet alqinida güllep yashnaydu, meghlup bolghanlar bolsa , axirida yenila zörüriyet ayighi astida yenchilip tügeydu .
Nurghun alimlarning birdek qarishiche , Uyghurlar islam dinigha étiqad qilidighan bolghandin tartip, 15 – esir Newaiy zamanighiche bolghan ariliqta ,Türkiy tillar sostawigha erep , pars tilliri amillirining shunchiwala köplep kirip özliship kitishi, hetta medeniyet – maarip saheside Türkiy tilni emeldin qalduruwetküdek dehshetlik derijige bérip yétishi pütünley zörüriyettin , ochuq échip éytqanda , zamanning zoridin bolghan. Derweqe, tarixning héchbir bétide , shu chaghlarda birer padishah yaki bashqa birer hökümran teripidin : "bügündin étibaren Türkiy til emeldin qaldi . Emdi , Türkiyler hemminglar erebche yaki parsche sözlenglar . We yézinglar , dep perman qilghanlighi sözlenmeydu . Emma , alemni we ademni yipyéngi qarash bilen chüshendürüdighan islam dinining Türkiy milletler dunyasining idéologiye sahesini heywet bilen petih qilishi , muhemmed peyghember ereb millitidin bolghanlighi üchün , allah teripidin erep tili bilen nazil bolghan "qur'an kerim " we ularning telimatlirining Uyghur –Türk musulmanlirining könglige yaghdek yéqishi we némila dégenbilen Türkiy milletlerdin burun musulman bolghan pars alimlirining , shairlirining islam pelsepisini teshwiq qilip yazghan türlük janirdiki eserlirining Uyghur – Türk edipliri we alimlirining qelbini özige ram qiliwélishi... Qatarliq neq amillar bir zörüriyet kelkünini shekillendürüp , Türkiy milletlerning medeniyet we maarip sahesini ishghal qiliwalghanliqi rasttur . Ereb islam maaripidin örnek élip we teqlid qilip échilghan mektep – medrislerde on besh –on alte yillap düm yétip düm qopup oqughan Türkiy tilliq tashlarning birinchi derijilik dersi " qur'an kerim " , tefsir we hedis sherif bolghanki , bu mutleq zörür derslerning tili erebche bolushi we bolghanlighi munazire telep qilmaydu . Chünki herqandaq bir tilning yene bir til bilen sitilistik özgichilik jehette op'oxshash we barawer bopkétishining mümkin emesliki étirap qilin'ghan teqdirde , erep tilida barliqqa kelgen pelsepe telimatlarni wayigha yetküzüp eng éniq chüshendürüp béreleydighan til eng aldi bilen peqet ereb tili bolidu . Elwette . Mushundaq emeliyet , shundaqla Uyghur – Türk alimlirining qelbidiki islamiyetke bolghan muhebbet ularni angliq -angsiz halda edebiy tilda ereblishish , yézish emiliyitide bolsa parslishish yoligha yéteklep ketken .

Büyük muteppekkür bowimiz elishir nawaiyning " muhakemetul lugheteyn " ni yizishi we ret qilghusiz pakitlar asasida ilmiy muhakime yürgüzüp , axirida "Uyghur –Türk tili sen'et we sanaet tilidur " (türiy hünerst) dégen hökümni otturigha qoyushimu zörüriyettin bolghan .

Elishir Newaiy tolimu semimiylik bilen étirap qiliduki , erep tili heqiqetenmu pasahetlik til : oxshashla , pars tili heqiqetenmu güzel we latapetlik til. Wehalenki , méning ana tilimchu ? Allah ménimu erep , pars milletlirige oxshashla özgiche alahidiliklerge sahib bolghan ayrim bir millet qilip yaratqan we özümge xas bolghan milliy til ata qilghan tursa , méning tilim zadi némishqa emeldin qalidiken ?

Elishir Newaiy zörüriyet tuyghusi öz wujudida barliqqa keltürgen öz ana tiligha bolghan tonush we uning üchün jan pidaliq bilen emgek qilish jeryanini büyük derijide mujessem qilip mundaq deydu : " yashliqimning deslepki mezgilliride aghzim jewherdanidin bezi göherler körülüshke bashlighan bolsimu , lékin bu göherler téxi nezm yipigha ötküzülmigen , peqetla könglüm dingizidin nezm yipigha yüzlen'gen u göherler tebiiyitim ghewwasining ijtihati bilen éghiz sahiligha chiqishqa bashlighanidi . Del shu chaghda , menmu yuqirida éytilghan en'ene boyiche pars tili bilen yézishqa yüzlen'genidim . Biraq , eqil yéshigha qedem qoyghinimdin kéyin , heq sunhanehu wetaala tebiiyitimige bexshende qilghan gharayibchanliq , estayidilliq we mushkülatchiliq rohining türtkisi bilen Türkiy til üstide mulahize yürgüzüshni lazim taptim . Malahize qilip körginimdin kéyin , köz aldimda on sekkiz ming alemni bésip chüshidighan bir alem namayen boldi . Men u yerde , toqquz pelektin éship chüshken bir zibu zinnet asminini kördüm . Durliri yoltuzlardinmu julaliq bir yükseklik xezinisini uchrattim . Uning yultürlardinmu güzel güller bilen pürken'gen gülshinige yoluqtum: uning herimi etrapigha adem ayighi tegmigen , gharayibatlirigha héchkimning qoli tegmigenidi . Ema xezinisining yilanliri dehshetlik , güllirining tikenliri san – sanaqsiz idi . Men dep oylidim . Méning yüksek iradem , qorqush we biperwaliqtin xaliy tebiiyitim bu yerdin shundaqla ötüp kitishimge yol qoymidi : men bu yerni tamasha qilip toymidim . Talantim leshker bolup bu alem meydanida at oynatti . Xiyalim qush bolup bu alem asminida égiz perwaz qildi . Dilim serrap bolup , bu jewherler xezinisidin hésabsiz qimmetlik yaqut we durlarni aldi . Könglüm gül tergüchi bolup , bu gülshen reyhanzaridin bihésab xush puraq güllerni yighdi . Bu utuq we bayliqlargha , bu payda we ghenimetlerge ige bolghinimdin kéyin , uning netije gülliri dewr ehli üchün bimalal échilishqa we ularning bashlirigha ixtiyarsiz chéchilishqa bashlidi ". (qarang : muhakemetul lugheteyn",28 - , 29 - , betler , béyjing milletler neshriyati – 1988 – yil neshiri )

Démek , zamanning zori shu qeder yaman , weziyetning bésimi shuqeder éghir bolsimu , Uyghurgha xas yüksek iradige , qorqushtinmu , biperwaliq qilishtinmu xaliy alijanap tebietke sahib bolghan elishir Newaiy hayat – mamat girdabigha kélip qalghan ana tilining teqdiri üstide estayidil mulahize yürgüzüp , bijandil muhakime qilip , eqliy höküm chiqirishning zörüriyitini bilgen we bilginini derhal emeliyetke aylandurup körsetken .

Bizning zamanimizda " qosh tilliq maarip " tedbirining emeliy ijragha qoyulishimu zörüriyettin ikenliki hemme ademge besh qoldek ayan . Yeni 1949 – yil 1 – öktebirde jungxua xelq jumhuriyiti quruldi . Junggo ziminide yashawatqan 56 millet xelqi mislisiz birlikke kelgen bir merkiziy hökümetning etrapigha uyushti . Bu dölet , bu hökümetning dölet we hökümet tili emeliyette xenzu tili idi . Xenzu millitining tili emeliyette junggo dölitining dölet tili bolghanlighi üchün , xenzudin bashqa 55 millet kadirliri we ziyalilirining xenzuche üginish zörüriyiti tughuldi . Mushu zörüriyettin merkezde we hökümet zörür dep qarighan jaylarda milletler inistitutliri échilip , u yerlerde xenzu bolmighan yashlargha we kadirlargha xenzu tili we xenzu tilida tüzülüp élan qilinidighan siyasetler ders qilip ötüldi . Yene mushu zörriyettin junggo maarip saheside "q osh tilliq maarip " yeni " junggodiki til – yiziqi bar milletlerge öz ana tilidin bashqa xenzu tilinimu ügitish maaripi" meydan'gha keldi . Derweqe , junggoning bezi rayonlirida milliy térritoriyilik aptonom rayonlar quruldi we mezkur milliy térrotiriyilik aptonom rayonlardiki aptonomiye hoquqigha saheb bolghan milletlerge qaritilghan " jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " tüzülüp , élan qilindi . Meyli " jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni" da bolsun ,meyli " jungxua xelq jumhuriyitining milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni " da bolsun , oxshashla tarixtin buyan til – yiziqi bar milletlerge qaritilghan ilhambexsh , ilhambexshla emes , belki heqiqetbexsh , höriyetbexsh belgilimiler belgilendi . Bu belgilimilerni qeghez yüzidin oqusaq heqiqetenmu ilham élip , söyünüp , hökümetni küylep kétimiz : heqiqetenmu kompartiyining danaliqidin sözlep kétimiz : ( bu qanuniy belgülimiler esirimizning birinchi babida eqlen körsitilgech , bu yerde tekrarlimiduq )

Miningche ellik nechche yildin buyan jungxua xelq jumhuriyitining shanliq ghelibiliri bilen bille yashap kelgen aqköngül Uyghur xelqi shu tapta , xenzu tili üginishni zörüriyettin meydan'gha kelgen waqitliq bir ish , ötkünchi bir tedbir emes , belki özlirining bügünki hayati we kelgüsi yashamiiiii üchün jezmen orundashqa tégishlik bir mejburiyet dep qarimaqta . Chünki ,'ellik nechche yilliq emeliyet xenzu tilining junggo zéminide , yalghuz siyasiy til emes , belki pen téxnika tili , pütkül jungxua milletlirining ortaq turmushi üchün zörür bolghan omumiy medeniyet tili ikenlikini delillidi . Mushundaq ehwalda , her bir Uyghur insani junggodiki tarixtin buyan özining til – yiziqi bar bopkelgen bashqa qirindash millet insanlirigha oxshashla , özining wetinide ikkinchi yaki üchinchi sinip puqra bopqalmasliq üchün , yeni meyli siyasiy turmushta bolsum , meyli pen – téxnika hayatida bolsun we meyli omumiy medeniyet yashamida bolsun , xenzu xelqi bilen oxshash we barawer bolghan yashash imkanigha ige bolush üchün xenzu tilini mukemmel igileshning bolmisa bolmaydighan muhim ish ikenlikini tonup yetti . Uyghur ziyaliliri , her derijilik kadirlar we mektep oqughuchilirila emes , belki yene " xenzu tili bilmeydiken " dégen banayi sewep we emiliy seweb bilen qaramedikarliqqimu qobul qilinmaywatqan yüzminglighan Uyghur dihqan ishlemchilirimu bu zamanda xenzu tili ügenmise zadila bolmaydighanlighini bilip yetti . Bu halda Uyghur xelqi nöwettiki qosh tilliq maaripning sewiyisini östürüp , xenzu tili üginishi , ders saetlirini köpeytish yoli bilen bashlan'ghuch mektep maaripidin , hetta yesli maaripidin bashlashqimu razi ,dep qaraymen ,

Biraq, zaman keltürgen zörüriyet , turmush ipadilewatqan mejburiyet shu qeder keskin we shu qeder rehimsiz bolsimu , héchbir Uyghur uningliq bilen özining ana til we yéziqidin bir kün bolsimu waz kichishke hergiz raze bolmaydu , chünki méning tetqiqatliq chüshenchemche , Uyghur milliti hernémedigen bilenmu undaq mes'uliyetsiz millet emes . Buninggha Uyghurning bir ming besh yüz yilliq til –yéziq tarixi guwahliq béridu . Buninggha , islam dini eqidisining nusriti we uningdin kélip chiqqan erep – pars tili meptunluqi her bir musulman Uyghurni pütünley dégüdek esir qiliwalghan 14 - . 15 - , esirlerdimu yüksek milliy mes'uliyetchanliq rohi bilen Uyghur – Türk tilini nabutluqtin saqlap qalghan Uyghur ziyaliliri we ularning sep béshida turghan bayraqdari ulugh elishir Newaiy shahidliq béridu .

Büyük mutepekkür bowimiz elishir Newaiyning "muhakimetul lugheteyn" namliq esirini estayidilliq bilen oqup yekdilliq bilen mulahize yürgüzidighan bolsaq , uning her kelime sözidin Uyghur – Türk tiligha bolghan yüksek mes'uliyetchanliq tuyghusining urghup turghanliqini iptixar bilen hés qilimiz . Emeliyettimu , atmish yilliq ömride atmish üch parche kitap yazghan (qarang: möjiziy: "tewarixiy musiqiyyun " 56 – bet béyjing milletler neshriyati 1982 – yilliq neshri , neshirge teyyarlighanlar :enwer baytur, xemit tömür ) , söz ishlitish jehette , kéyinki chaghlarda yawropaning söz ustiliri bolup dangq chiqarghan mégél di sérwantis (1616-1547), wilyam shékispér (1616- 1564) we aliksandir sérgiyiwich poshkin (1837-1799-yillar) qatarliqlarnimu uzaq arqida qaldurup , pütkül eserliride jem'iy bir milyon üch yüz yetmish sekkiz ming atmish yette söz ishletken (qarang : "büyük elishir Newaiy ", 113 – bet , béyjing milletler neshriyati 2001- yil neshri , tüzgüchi : ablimit ehet) , elishir Newaiyning hayatining axirida – 1499 – yili, Uyghur – Türk tilining nusriti heqqide "muhakimetul lugheteyn" atliq kitapni alahide yézip élan qilishining özi uningdiki milliy mes'uliyetchanliq tuyghusining neqeder yüksek ikenlikini delilleydu, elwette .

Méningche , büyük Uyghur mutepekküri elishir Newaiy alemdin ötken eshu miladi 1501-yilidin taki 2001 – yilighiche bolghan saq besh yüz yilning mabeynide yashap ötken Uyghur ziyalilirining héchbirsi Newaiyning ana tilni jénidinmu eziz körüsh , öz tilini yüksek milliy mes'uliyetchanliq bilen söyüsh rohigha xiyanet qilghini yoq. Ishenmisingiz qarap béqing : ayaz shikestening " jahanname "sidin , müjiziyning " tewarixiy musiqiyyun " ighiche , musa sayramining "tarixiy hemediy " sidin tartip muhemmeimin toxtayéfning " qanliq yer " ighiche , abdurehim tileshüp ötkürning " oyghan'ghan zémin " idin , ehmed ziyaiyning " yüsüp – mehmud dastani"ghiche , téyipjan éliyéfning " tügimes naxsha"sidin , rozi sayitning " dihqan bolmaq tes " ghiche , abdushükür muhemmet'iminning " Uyghur on ikki muqami heqqide " sidin , zordun sabirning " izdinish " , " ana yurt " ighiche ...bolghan minglighan tarixiy edebiy we diniy eserlerning héchbirside Uyghur tilining ipadilesh jehettiki birer nuqsan yaki ajizlighi körülmeydu . Hetta jumhuriyet qurulghandin buyanqi ellik nechche yilning mabeynide neshr qilin'ghan Uyghur tili we edebiyat heqqidiki tetqiqat eserliridimu , Uyghur tilining bir zaman kelgende dewrning tereqqiyatigha maslishalmaslighidin , yaki zamaniwilishishqa tosqun bopqalidighanliqi heqqide birer kelime pisharetmu bérilmeydu .

Wahalenki , tarix bu miladi 2002 – yiligha kirgende , kün sile –bizning mushu parlaq künimizge kelgende , "bezi aliy mekteplerde Uyghur oqughuchilargha ötülidighan tebiiy pen dersining hemmisini , Uyghur til – edebiyat dersining %75 xenzuche sözlep ötüsh " , shu arqiliq aliy maaripta Uyghur til – yéziqini emeldin qaldurush pilanining emeliy ijragha qoyulishini zadi némedep chüshinimiz we némedep chüshendürümiz ? Ejeba , junggodiki az sanliq milletler rayonlirida yolgha qoyulghan " qosh tilliq maarip " tedbirining tebiiyki yüzlinishi we adaqqi meqsiti mushumidi ? Emdi , bu pilanni Uyghur ziyalilirining semige tüzük salmay , keng til ehlining yürek sözlirini anglap baqmay , yeni héchkimni közge ilipmu qoymighan halda , imam expeshning öchkisige oxshashla maqulluq bildürüp , emeliy ijragha qoyghan Uyghur kadirlirining bu qilghini zörüriyetmu , mejburiyetmu yaki mes'uliyetmu ?!

Men bu soallarni aldi bilen , aldimdiki méning dersimni anglap olturghan oqughuchilirimdin , yeni 21 – esirning resmiy igiliridin soridim .

Ular : " muellim , bu soallar unchiwala asan , ongay soallar bolmidi . Shunga , biz bir'az siyaset üginip , matéryal körüp , andim jawap bersek " déyishti .

Andin , u soallarni özümdin soridim . Özümningmu Uyghur til – yéziqining adaqqi teqdirige munasiwetlik bolghan bu soallargha jawap bérishte sel oyliniwalghum , sel – pel turuwalghum keldi . Emisechu ? Eger "hee , junggoning az sanliq milletler rayonlirida yolgha qoyulghan qosh tilliq maarip tedbirining adaqqiy meqsiti ( qosh tilliq maarip)ni ( yek tilliq maarip )qa özgertip , az sanliq milletlerning til – yiziqini emeldin qaldurushtin ibaret idi " dey désem , "jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni " diki " junggodiki milletlerning hemmisi bapbarawerdur . Herqaysi milletler özlirining til – yiziqini ishlitish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige " dégen höriyetbexsh rast gepni némedep chüshendürimen ? Bu dana belgilimilerni " shundaqla , anchikimla dep qoyghan , adem aldaydighan quruq gepler !" dégili bolmaydu-de !

Bu yerde , Uyghur til – yéziqini aliy maarip sorunida tedrijiy emeldin qaldurush pilanigha qoshulup . Uni emeliy ijragha qoyghan Uyghur kadirlimizgha he dégendila qattiq gep qilghum yoq . Kim bilidu , ularningmu oylighanliri bardur , halbuki , ularning , shundaqla ularning aldida ötken hoquqdarlarning emel – mensep qolidiki chaghda körsitidighan jasaretlik elpazi bilen , emel – mensipidin chüshkendin kéyinki miskin ehwalini sélishturup tetqiq qilmay turup , aldiraqsanliq bilen tenqid qilsaqmu taza toghra bolmas .

Shunga , menche yene ügensem , yenimu chongqurlap tekshürüp , sélishturup tetqiq qilsam . Shu jümlidin hempikir buraderlirimdinla emes , belkim " men Uyghur ziyaliysimen " deydighan pütkül qérindashlirimdin ötünüp qalsam , hemmimiz , yeni kona – yéngi reismu , sabiq –sadiq nazirmu , adettiki kadirmu , tilshunasmu , edipmu , dihqanmu , armanmu , cholpanmu ... Barliqimiz imanimimz we wijdanimiz bilen bir pikir qatnashturup baqsaq :

zadi Uyghur til –yéziqining aliy maarip saheside tedrijiy emeldin qaldurulushi "jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni " gha uyghunmu ? Mundaq qilish Uyghur millitining jungxua élidiki zang , mongghul we chawshiyen qatarliq ezeldin til – yiziqi bar milletler bilen barawer halda , hem özining milliy mewjudluqini saqlap , hem jungxua chong ailisining ronaq tépishigha tégishlik töhpe qoshush burchini aqlap , sotsiyalizimning daghdam yolida , yoqilish teripige qarap emes , belkim güllinish , tereqqiy qilish teripige qarap , dadil qedemler bilen algha ilgirlesh tüp arzusigha uyghunmu ?

Biz bügünki Uyghur ziyaliliri , xususen ziyaliy kadirlar peqet herqaysimiz özimizning töt – besh yilliq jiq bolsa on yilliq seltenet orunduqimizning ghémini yep , özimizning xususiy menpeetimizni dep emes , belki pütkül Uyghur millitining omumiy jungxua élidiki qérindashliq teqdirining ghémini yep bir pütün milletning omumiy menpeetini dep , yeni yüksek milliy mes'uliyet tuyghumiz bilen ish köridighan bolsaq , bu mesilini kawapmu köymigen , ziqmu köymigen halda , ongushluq hel qilalaymiz .

Eng nazuk yéri shuki . " Uyghur til – yéziqi aliy maarip we yuquri derijilik idare – organlarda emeldin qaldurulidu " deydighan qizil sellilik höjjet bolmighaniken , bu mesile shu tapta . Sile biz Uyghur ziyaliylirining , sekkiz milyun Uyghur xelqining janijan menpeetige wekillik qilidighan biz möhterem Uyghur kadirlirining " ixtiyar"imiz we " arzuyimiz " diki ish bolup körünmekte . Halbuki , bu mesile bügün hel qilinmay " Uyghur tilining aliy maariptiki ornini qoghdiyalmasliq " bolup gewdiliniwatqan bu échiq qoyuwitilse , buningdin kélip chiqidighan zenjirsiman inkas pütkül Uyghur medeniyet sahesini moxo qilidu : aldi bilen , aliy mektepte chiqish yoli qalmighan Uyghur ottura mektep maaripi tézla chökidu . Arqidinla bashlan'ghuch mektep Uyghur tili maaripini nes basidu . Ish buningliq bilenla tügimeydu : maarip asasiy qalmighan neshriyatchiliq sugha chilishidu , Uyghurche radio- téléwiziye tügishidu . Eng muhimi , mezkur sahede bimalal ishlep turmush kechüriwatqan pütkül Uyghur ishchi –xizmetchiler tilsizliqning derdidin , muqamning mungluq sadasi ichide éghir xursinip , ishsizliq we ashsizliq chölide temtirep yürüshke mejbur boliduki , alla héchbir Uyghurgha bu haletni körsetmisun !

Xulase kalam , qosh tilliq maarip tedbiri bilen Uyghur til – yéziqining teqdirini bir – birige tetür tanasip qilip qoymasliqning peqet birla charisi bar . U bolsimu yüksek milliy mes'uliyetchanliq rohimiz bilen , Uyghur til – yiziqining yéngi junggo qurulghan ellik nechche yildin buyan dawamlashturup kéliwatqan qanuniy orunlirining hemmisini toluq qoghdashtin ibaret , bu ishta , eger biz rasttinla elishir Newaiyning rohigha warisliq qilishimiz kérekki , u ulugh bowimiz bizge tapshurghan amanetke hergiz xiyanet qilmaslighimiz lazim .

Emise , téxi tünügünla béyjinggha bérip chong mejlis échip , " Newaiy bizning büyük bowimiz , biz Uyghurlar Newaiy ewladliri biz ! Dep meydimizge mushtlighan , yighinda oqulghan ilmiy maqalilerni kitap qilip jahan'gha élan qilghan turuqluq , bügün béyjingdin qaytip kélipla , elishir Newaiyning til – yéziqini depsende qilip , uni aliy mekteplerdin heydep chiqarsaq , b u büyük bowimiz Newaiyning ulugh rohigha we sunmas iradisige qilin'ghan keskin xiyanet bolmasmu ? Bu –aqköngül xelqimizning bügünini we bigunah ewladlirimizning kelgüsini qarilap qilin'ghan neq jinayet bolmasmu ???

3. Yek tilliq emes qosh tilliq we kِp tilliq bolush bizge udum

Hazirqi dunyada , mueyyen eqide asasida millet bolup uyushqan herqandaq bir xelq öz ziyaliyliridin weten , xelq üchün qilinidighan herqandaq bir ammiwi xizmette yekdilliq bolushni , yeni ortaq ghaye , ortaq istek üchün qiliniwatqan emgekte , jem'iyetning bashqa ezaliri bilen bir dil , bir niyette bolushni telep qilidu . Chünki , bu xil yekdilliq omum üchün , kolléktip üchün nusret qazanduridu . Ortaq küreshni ghelbige bashlaydu. Emma , renggareng medeniyet bilen zinnetlen'gen bu alemde héchbir millet öz ziyaliylirining peqet millitiningla ana tilini bilidighan , özi bilen bille yaki xoshna bolup yashawatqan bashqa milletlerning tilini bolsa mutleq bilmeydighan yek tilliq bopqélishini hergizmu xalimaydu. Chünki , bu xil yek tilliq herqandaq bir insanni yaki insan topini haman yitimlik we nadanliq bulungigha tashlaydu . Shunga , aqköngül Uyghur xelqi öz ziyaliylirining öz ana tilini qizghin söyidighan we pishshiq bilidighan bolghinidin bashqa , özi bilen qirindash yaki adash bolup yashawatqan bölek milletlerning tilinimu obdan bilidighan bolushini alqishlaydu. Buningdin chiqtiki , qosh tilliq maarip Uyghur xelqining ichide köngül rayi we qelb mayillighi jehette ajayip keng we mustehkem bolghan ammiwi asasqa igidur . Mushu menidin élip éyitqanda , eger rehberlirimizning ghemxorluq bilen tolghan könglide Uyghur ziyaliylirining xenzuche sewiyesini yétik derijide östürüsh , xenzu tilini(yeni ni) Uyghur xelqi ichidimu omumlashturush arzusi tughulghan bolsa Uyghur til – yéziqini emeldin qaldurush üchünla pilan qurmay , toghridin toghra xenzuche sewiyini rasa östürüshning yéngi tedbirlirini küntertipke qoysa boliduki , eger u tedbirler peqet " jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni" diki " herqaysi milletler özlirining til – yéziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige " dégen dana belgilimige muxalip bopqalmisila , xelq uni kemkütisiz ijra qilidu we uning choqum ünümi bolidu

Méningche , bügünki künde Uyghurlarning xenzu tili üginishke qarita héchqandaq bir gheyri pikri yoq . Hemme adem shu tapta , ِz ana tilidin bashqa aldi bilen xenzu tilini yaxshi ügen'gendila andin ِzining bügünki junggo tupriqida meydan'gha kiliwatqan siyasi , ijtimaiy we pen téxnikigha ait uchurlarni del waqtida igilesh iqtidarigha érishidighanliqini buning bilen junggoning herqandaq yéride medeniy turmushning herqandaq türige biwaste qatniship , junggo puqrasi bolushning peyzini bimalal süreleydighanlighini chüshinip yetti ! Türlük kechürmishler we réal dersler arqiliq , xenzuche bilmeydighan junggo puqrasi arisida , emeliyette neqeder perq bolidighanliqinimu angqirip ketti . Hékayet : baliliqimdin , abdurehim isimlik bir aghinem bar , kichik waqtimizda ِyimiz tam xoshna bolup anilirimiz her küni dégüdek ash – tamaq sunushup , inaq – ijil ِtüshettuq . Uning dadisi mehellimizdiki chong meschitning imami , méning dadam bolsa yézimizdiki bashlan'ghuch mektepning muellimi idi . Qismet , men chong bolup mektepte oqup , béyjingde muellim boldum , hiliqi aghinemmu chong bolup , dadisida oqup , kéyin dadisining izini bésip mehellimiz mesjidining imami boldi . Balilliqtin kelgen dostluqimiz buzulup ketmidi . Barsaq , kelsek , izdiship , hal –mungliship turduq . Qiyapet jehette , uning béshida selle . Méning béshimda doppa , ya bolmisa yalangbashtaq bolsammu , kِngüller bir – birimizge ochuq we semimiy idi . U imam bolghan aghinemning men muellim bolghan buradiridin birla aghrinishi bar idi . U bolsimu , méning xizmet bilen béyjingda turup qalghanliqim idi , " qaytip kilinglar , adash , emdi , yurtimizgha derhal yénip kilinglar " deytti u herqitim xoshlishish aldida jiddiy qilip : " u yerde hetta Uyghurche mektepmu yoq iken , baliliringlar Uyghurche oqumisa , xenzuliship kitidu , mushundaq bolsa bolarmu ?!" men elwette uning kِnglige yarisha birnémilerni dep jawap birettim . Emma oshuqche zolunlashmayttim . Yillar bir – birini qoghliship ِtüwerdi . Bir qanche yil burun u aghinem hej qilip " hajim " bopkeptu . Bultur tughqan yoqlap yurtqa barghanidim , u hajim aghinem bilen oxshashla qizghin kِrüshtuq , chongqur ehwallashtuq , soqa – sِhbet arisida u : " men bu yil ikki newremni ichkiridiki ِlkilerde , mexsus Uyghur qatarliq azsanli milletlerning perzentliri üchün échilghan xenzuche sinipqa ewettim " déwidi . Qiziqip soridim " sile burun bala –perzentlerni Uyghurche mekteplerge bérip toqquz yilliq mejburiyet maaripi burchini ada qildurupla mekteptin chiqiriwilip qol hünerwenchilikke shagirt qilip béridighan kishi idingla bu seper mundaq ِzgirish qilishinglargha néme sewep boldikin? " hajim aghinem méning bu sualimgha mundaq hékaye bilen jawap berdi : " üch yil muqeddem allahning inayiti bilen hej sepirimizni ada qilip kelduq . Allah qobul qilghay . Qaytish sepirimiz Türkiye istanbol , rosiye moskiwa arqiliq bopqaldi. Istanbol ayrudurumidin uchqanda tataristanliq kamal isimlik bir hajim bilen yanmu yan olturup qaldim , u kamal hajimning üchinchi qétim hej qilip qaytip kélishi iken . Tonushup hal –mungliship qalduq . U kishining diniy eqide babiidiki etrapliq hemde janliq qarashliri mende chongqur tesir qaldurdi , eslide kamal hajim moskiwada chüshüp tughqan yoqlap bolghandin kiyin, tataristan'gha qaytmaqchi iken, biraq , méning moskiwada yigirme tِt saet toxtaydighanlighimni uqup , men moskiwadin ayrilghuche manga hemrah bolush üchün , men bilen bir méhmansaraygha chüshti . Biz tünni kündüzge ulap mungdashtuq . Bu jeryanda kamal hajimning ِzini izdep kelgenler bilen , shundaqla méhmansaray xizmetchiliri bilen rus tilida rawan sِzlishishi méni bekmu heyran qildi . Ejeplinip :"hajim , men silining u taipiler bilen besh – on minutlap rusche gepliship ketkenlirini kِrüp heyrette qaldim . ضzliri bu orus zuwanini qeyerde ügen'gen?" dep soridim . " mushu rosiyide!" - ayighi astidiki zéminni kِrsitip turup jawap berdi kamal hajim : " biz rosiye grajdanisiz . Halbuki , rusche bilishimiz bir üchün burchtur, sile junggoluq hajim xenzuche bilmemdila , ejiba ?!"men sel toxtiwilip , rast gepni qildim :" men xenzuchini mutleq bilmeymen , biz hetta u yar dindikilerning zuwanini ügenmisekmu boldu dep qaraymiz", gépimning ayighi chüshe – chüshmeyle , kamal hajim biz tonushqandin buyan tunji qétim achchiq bilen towlap ketti :" jahalet! Islamgha ahanet keltürgen jahalet! Hemmige melum , eziz peyghembirimiz janabiy resulillahu eleyhiy wesseleme ِz zamanisida , esirge chüshken yehudiy mushrikliridin ereplerge xet yézishni ügitip qoyushqa razi bolghanlarni esirliktin azad qiliwetken we mubarek ighizidin rehmet shirnilirini tِküp turup otlubul ilim welewbisisiyn) ( ilim eshu yiraq jonggoda bolsimu birip ügününglar ) dégen , halbuki junggoda bügün ilim barmu – yoq ? Bar , junggodiki ilimni xenzuche bilmisiliri qandaq üginidila we ilim ügenmisiliri qandaqmu musulman hésablinidila ?! Shuni bilsek kérekki , iy hajim , bügünki künde xenzu we rus milliti allahning emri bilen sile –bizge hakimliq qiliwatidu , eger siz – biz ularning zuwanini bilmisak , ular bizni ednasi insan qataridimu kِrmeydu jumu!"

bolghan gep shu . Bu gepler sel heddidin iship kettimu qandaq . Héch bilelmidim . Emma kamal hajimning ilimsizlik musulmanliq emes , ilim üginish üchün til – zuwan ِtkilidin ِtüsh shert, dégen tüp nuqtiiyneziri shundin buyan méning kِngül alimimde bir üzül – kisil inqilab peyda qildi."

yene hékayet : 1997 – yili ِktebirde , dِletlik maarip ministirlikining ijaziti bilen misir ezher uniwérsitétigha bérip " islam dini asasliri " ( usuluddin ) ilmi boyiche bir yil bilim ashurdum . Bu jeryanda mezkur unwérsitétta ِz imkani bilen kélip oquwatqan newrem démetlik Uyghur ezheriylerdin atmish – yetmishchisi bilen tonushtum . Sirdashtim , perdisheplik dost bolup dilkeshleshtim . Ariliqta , telepke asasen Uyghur yéziqchiliqi boyiche bilim ashuridighan bir kurs achtuq we ismini " nil deryasi boyidiki Uyghur enjümeni" dep atiduq . Uqughuchilar qizghin ügendi . Menmu ijtihat bilen ügettim . Shu arida sekkiz – on bala bezi künlerdiki derske top haldila kelmeydighan bopqaldi . Sewebini sürüshtürdüm . Ulardin birsi mundaq ehwalni sِzlep berdi: " muellim , biz wetendiki chaghda xenzu tili ügünüshning qedrige yetmigenikenmiz . Misirgha kelgendin kéyin , bir munche ereb dostlirimiz boldi . Ular hedégendila : " junggo dégen üchinchi dunyadiki ulugh dِlet , siler junggo puqrasi bolghandikin , elwette xenzuche bilisiler , shunga bizge xenzuche gep qilip bersenglar , xenzuche xet ügitip qoysanglar " deydu . Biz : " xenzuche bilmeymiz , biz musulman bolghandikin , xenzuche ügenmey erebche üginimiz dep bu yerge kelduq " dések , ularning hemmisi xuddi meslehetlishiwalghandekla oxshash qarash , oxshash pikir bilen qaynap : " silerning musulman bolghandikin qur'anni oqup chüshinish zِrüriyitidin erep tili ügineyli dégininglar xata emes , emma junggo puqrasi turuqluq , junggoning dِlet tilini üginip bilmigininglar peqet qamlashmaptu . Bu halda silerni qandaqmu bilim adimi dégili bolidu ? !" dep kayip kétidu . Erebler bizning ichimizdiki xenzuche bilidighanlarni danglap , sِyüp kitidu . Bizdek xenzuche bilmeydighanlarni bolsa , kِzige ilipmu qoymaydu , uning üstige birmunche misir shirketliri xenzuche bilidighan terjiman yallayttuq dep , izdep yüridu . Shunga , biz ish – emgek tépip üzimizning iqtisadiy qeddini kِtürüsh üchünmu , shundaqla xenzuche bilidighan junggoluq musulman bolup , heqliq haldiki inawitimizni tiklesh üchünmu xenzuche üginishke mejbur bolduq . Shangxeydin kelgen bir proféssor xenzuche üginish kursi achqaniken , shuninggha biriwatimiz . Shu seweptin sizning shu kündiki dersingizge kélelmey qalduq , epu qilghaysiz ! "

mana bu jahan kِrgen Uyghur oghlanlirining biwaste kechürmishlerdin kéyinki emeliy tesiratliri , bulargha yene obzur yézip , gep yorghilitish ketmes , dep oylaymen .

Démek , qeyt qilip éytsaq shu tapta awam xelqmu , ilim ehlimu hemme adem xenzu tili üginishning zamanning teqezzasi , dِlitimizdiki bashqa jungxua milletliri bilen teng algha ilgirleshning zِrür wastisi ikenlikini tonup yetti . Emma bu dégenlik "Uyghurlar ِzining ana tilidin bezdi " , " Uyghurlar ِz ana tilining héch nersige erzimeydighan yarimas til bopqalghanlighini tonup yetti " dégenlik emes , hergiz! Mundaqche qilip éytqanda , shu turqida . Héchbir Uyghur ِz ana tilidin waz kéchip , uning ornigha dِlet tili bolghan xenzu tilini dessitishni xiyalighimu keltürüp baqqini yoq .

Chünki , Uyghurlarda til mesiliside , shamal qaysi terepke chiqsa shu terepke qingghiyidighan , jahanda qaysi til aqsa shuninggha yétishiwilip , ِzining ana tilidin waz kéchidighan adet yoq . Del buning eksiche herqandaq sharaitta we herqandaq ehwalda , ِz ana tilini xuddi anisidek ezizleydighan , bashqa til herqanche mِtiwer bopketsimu , uni peqet eshu bashqa til salahiyiti bilen üginip , ِzining hajitige xizmet qildurudighan , ِzi bolsa , qosh tilliq insan bolup , meripet bilen yashaydighan pezilet bar .

Shundaq . Tarixqa nezer salidighan bolsaq , qaysibir dewrde , hazirqigha oxshash " qosh til bolush " shuari otturigha qoyulghanliqi sِzlenmeydu . Emme emeliyette qosh tilliq bolushning Uyghur ziyaliliri arisida elmisaqtin buyan , xususen islamiyettin kéyin , ejdadtin ewladqa üzülmey dawamliship kéliwatqan bir udum halitige kelgenliki kِrülidu . Alayluq , miladi 11 – esirde , bu alemde téxi " qosh til silishturma tetqiqati " deydighan uqummu mewjud emes idi . Eshu chaghda , Uyghurlarning ulugh bowisi mehmud kashgheriy on yil ِmür serp qilip dawan éship , derya kéchip , Türkiy qebililerni arilap sِz – kelime toplighan , kéchilik bezmidin we kündüzlük seyli sayahettin keskin waz kéchip , ularni tür – türge ayrip retligen , til ilmi boyiche ularni inchikilik bilen tetqiq qilghan we axirida Uyghur –Türkche kelimilerni ereb tili bilen ochuqlap chüshendürüdighan dunya boyiche tunji qosh tilliq qamush -" Türkiy tillar diwani " ni tüzüp jahan'gha élan qilghan . Démek , mehmud kashgheriy jahan qosh til sélishturma tetqiqatining heqliq biri : " Türkiy tillar diwani " bolsa aldi bilen , Uyghur qosh tilchiliqi ilmining eng qimmetlik , eng nadir shah esiri , shundin buyanet, yeni ming yillar burunqi eshu mehmud kashgheriy zamadin tartip qosh tilliq hetta kِp tilliq bolush Uyghur ziyaliliri arisida modigha we normal adetke aylan'ghan . Shunglashqa , yurtimizdiki zamanisining aliy mektepliri bolghan " qeshqer sachiye medrisesi" we " kucha saqsaq medrisesi" qatarliqlarda dersguyluq qilghan ( ders otken ) muderrislerning hemmisi ana til Uyghurchidin bashqa , erep tili we paris tilini pishshiq bilidighan kِp tilliq ziyaliylardin bolghan . Mezkur aliy maarip yurtliridiki muderrisaxunumlar (ِz dewrining pirofésorliri ) tefsir , hedis qatarliq derslerni erep tilida sِzlise , " xojapiz" ( xoja hapiz eserliri ) ni parsche . ," Newaiy" ni bolsa Uyghurche sِzlep taliplarni yétishtürüp , ِz dewrining meripet éhtiyajlirini qamdap kelgen .

Uzaq qedimdiki komarajiwa dewrige ketmisekmu , islamiyettin kéyinki Uyghur maaripigha nezer salghinimizda , u chaghlarda gerche " qosh tilliq maarip " deydighan términ mewjud bolmisimu , emeliyette ilim –érpan hayatida qosh tilliq maaripning izchil halda Uyghur maaripining mueyyet salmiqini igilep kelgenlikini éniq kِrimiz , emdi , bu xil emelyettiki qosh tilliq maaripni dewr alahidiliki boyiche " Uyghur –erebche merkez qilin'ghan qosh tilliq maarip dewri " we "Uyghurche - xenzuche merkez qilin'ghan qosh tilliq maarip dewri " dégen ikki türge bِlüshimiz mümkin.

Uyghurche – erebche merkez qilin'ghan qosh tilliq maarip dewri déginmiz , 10 – esirde , Uyghur qarixanilar dِlitining padishahi sultan sutuq abdulkerimxanning bashchilighida , Uyghurlar islamiyetke musherrep bolghandin tartip , 20 – esirning 50 – yillirighiche yeni junggoda jumhuriyet qurulghan waqitqiche bolghan ariliqni ِz ichig alidu . Obdan on esir waqitni ِz ichige alghan bu dewrning deslepki mezgilliride (yeni 10 – esirdin 13 – esirlergiche) Uyghur maaripi tedriji halda islam maaripining izigha sélin'ghan . Aliy maaripta tefsir , hedis , riyaziyat( matimatika) , ilmiy nujum . ( astironomiye) , teqwim ( kalindarchiliq), qatarliq asasliq penler erepche ِtü lgechke Uyghurchidin bashqa erebchidimu kamaletke yetken ziyaliylar terbiylinip chiqqan . Bu mezgilde erebchide taza kamaletke yetken Uyghur ziyaliyliridin muhemmed ebu nesir farabidek alimlar hemme eserlirini biwaste erebche yézip , musulman dunyasigha ِzining ereb tili boyiche yétishtürülgen talantini namayan qilghan bolsimu , mutleq kِp sanliq alimlar ِz eserlirini yenila ana tili Uyghurche bilen yazghan , buninggha büyük alim yüsüp xas hajipning " qutadghu bilik" atliq shah esiri, shair ehmed yüknekining " etebetul heqayiq " ( heqiqetler bosughisida) namliq yirik esiri qatarliqlar misal bolalaydu .

Bu dewrning ottura mezgilliride ( yeni 14 – esirdin 16 – esirgiche bolghan ariliqta ) bolsa , Uyghurlardin burun musulman bolghan parslarning islam medeniyitini qobul qilish we ِzleshtürüsh jehette , xususen islamiy til – edebiyat saheside bir qeder aldida méngiwatqanlighi we shu wejidin ulardin chiqqan ebulqasim firdewsiy , xoja hafiz shiyraziy , sheyx muslihuddin sediy we abaurahman jamiy qatarliq shairlarning ِzlirining qayil qilarliq yirik emgekliri arqiliq orta asiya til – edebiyat dunyasida mutleq üstün nopuz tiklep ketkenliki seweplik kِp sanliq Türkiy tilliq edipler " yéziqchiliqta pars tilini qollinish aditi ewj élip ketken , bezen Türkiy tilliq shairlar xili burunla , mesilen , ezerbeyjan shairi nizamiy genjewiy 12 – esirde , hindistanning déhli shehride yashap ِtken ataqliq Türkiy shair emr xusrew déhlewiy 13 – esirde, pars tilida eser yézishni bashlap bergechke , kéyinche meydan'gha chiqqan shairlar , xususen doramchi yash edebler ichide parsguyluq (yeni pars tili bilen eser yézish ) chékidin ashqan derijide edep kétip , ِz ana tili bolghan Uyghur tilini " shéir yazghili bolmaydighan qopal til " dep ahanet qilishqa qeder yetken , biraq gerche shundaq bolsimu , bu xil heqsizliq axirqi hésapta Uyghur tilini nabut qilalmighan . Xuddi esirimizning aldinqi bablirida bayan qilghinimizdek , bu halgha büyük Uyghur mutepekküri elishir ibniy ghiyasiddin Newaiy bash bolup qet'iy xatime bergen we ِzining herqandaq parsperesning tilini lal qilidighan nadir eserliri arqiliq yigirme yil harmay – talmay küresh qilip , Uyghur tilining ِlmes hayatiy küchini namayan qilghan .

Uyghurche – erebche merkez qilin'ghan qosh tilliq maarip dewrining kéyinki mezgili , yeni 17 – esirdin 20 – esirning aldinqi yérimighiche bolghan ariliqqa kelsek , bu mezgilde büyük ejdad elishir Newaiyning izini basqan kéyinki ewladlar Uyghur tilining medeniyet sahesidiki mutleq nopuzini qoghdap , oqu – oqutush ishlirini Uyghur tili bilen élip barghan , ِz eserlirini bolsa , omumen Uyghur tili bilen yazghan , buninggha xirqetiy , ayaz shikeste , zeliliy . Newbetiy , abdurehim nizariy , gheribiy , gumnam , seburiy , molla bilal , tejelliy , mِjiziy we musa sayramiy qatarliq namayendilerning edebiy , tarixiy we diniy eserliri , shundaqla qedirxan yarkendiy we amannisaxan nefisiy qatarliqlarning emgiki bilen retlen'gen oyghur on ikki muqamining durdane tékistliri misal bolalaydu .

(dawami bar)