PDA

View Full Version : ULY Heqqide Pikir



Dilmurat Barat
25-04-05, 23:03
ULY Heqqide Pikir(1)


Mining kesipim til shunasliq yaki edibiyat we tarih qatarliq ijtimai pede bolmisimu hazirqi bizdiki ULYning birlikke kelmigenligi toghrisida uzundin béri kalla qaturup pikirlerge aktip qatiniship kelgenlerning birisi bolush süputim bilen bu yerde haziraq bu toghurluq pikir bérishni layiq kordim.
ULY yezighi toghurluq Erkin Sidiq ependimning bergen pikirige tamamen qoshulumen. Chunki bu yeziq Uyghur tilidiki 32 heripni toluq ipadilep qalmastin hazirqi internet torida Uyghurlarning oz-ara alaqe qilip birlikte tereqqi qilishigha we shunungdek ilim pen saesidiki tehnikiliq maqalilarni Uyghur tilida yezishqa intayin qolayliq yéziq dep qaraymen.
Mining ésimde qelishiche men Yaponyede uquwatqan wahtimda 1993 –yilliridin bashlap biz chet’ellerde turuwatqan Uyghurlarning ichide ULYni birlikke kelturush toghurluq nurghunlighan qétim talash tartishlar bolup keldi,menmu bu talash tartishlargha aktip qatiniship oz kozqarashlirimni ottirigha qoyghan we bezi bir qerindashlirimizning Uyghur Yengi Yezighini ishlitish toghrisidiki pikirige qetti qarshi turup, helqaraliq ahanggha yéqin kilidighan mesilen KH ning ornigha Q ni, X ning ornigha SHni , Q ning ornigha CH ni ishlitishni qetti qollighan idim. Bügünki künde ULYning mukemmel bir yéziq supitide dunyagha kilishi wetinimizdiki we shunungdek chet’ellerde turuwatqan Uyghur qerindashlirimizning ortaq küch chiqirishining netijisidur.Bu yéziqni bizning eneniwi yézighimiz bolgha Uyghur Erep Yézighi bilen bille ishletsek bizning yézighimiz téhimu mukkemmellishidu, hazir bu ULY yezighi bilen UEYni oz ara almashturghili bolidighan yumshaq detallar meydangha keptu,bundaq bolghanda ishlitish téhimu qolayliq bolidu digen gep.Bezi bir qerindashlirimiz bir millette ikki hil yeziq bolsa qandaq bolidu? Bu bizning mediniyitimizge tesir bolmamdu? dep endishe qilishi mumkun, Yaponye dunyada shundaq tereqqi qilghan dolet bolsimu ular 4 hil yéziqni ishlitidu, unung ustige bir nerse yazmaqchi bolsa mushu 4 hil yeziqni arlashturup yazidu.Biz ikki hil yeziq ishletken bilen uni ayirim ayirim ishlitimiz shunglashqa héshqandaq tesiri bolmaydu.
Hazir bu ULY ni ishlitishta qolaysiz boliwatqini Ü,Ö,É heriplirini bir herip kinopkisi bilen chiqirishqa bolmaywatqan mesiledur, hazir biz ikki yaki üch herip kinopkisini bésish arqiliq bu üch heripni chiqirip ishlitiwatimiz, eger bu ULY resmiy umumlashqandin kéyin Micirosoftqa dep bu chiqirish tes bolghan üch heripni Windowsqa kirgizip qoysila ish putidighan gep.Mesilen hazirqi windowsning ichidiki German tilini windowsning hérip taqtisigha tallap qoysingiz chikit pesh(;) kinopkisini bassingiz (Ü) ni qosh pesh (“) kinopkisini bassingiz (Ö) ni , tenglik kinopkisi (=) bilen (E) kinopkisini bassingiz É ni chiqarghili bolidiken biraq (Z) bilen (Y) ning orni almiship qalidiken.Hazir türuk milletliridin Ezerbeyjan bilen Özbekstan ikki hil yéziq ishlitiwitiptu birsi Slawiyenche herip yana birsi Latin heripi iken, windowsning til tahtisigha her ikkisini kirgüzip qoyuptu.


ULY Heqqide Pikir(2)


Qerindashlar aldi bilen biz nimu üchün bu ULY (Uyghur Latin Yézighi)ni birlikke keltürish ishini ottirigha qoyiwatimiz? Bu mesilini eng awal aydinglashturush kirek bu mesilining mahayitini bilmey turup pikir yürgizsek munazire témisidin alqip kitip mehsetni chüshendürüsh we chüshünish teske tohtaydu.
Toghra bezi bir qérindashlirimiz digendek ULY 30 yilning aldida birlikke kilip bolghan we 20 nechche yil ishlitip helqimizning yéziq mediniyitide öchmes orunmu alghan idi.Jahan tereqqi qilip búgenki künge kelgende, öz-ara alaqe qilish we uchurlargha wahtida ige bolishtek jahan tereqiyatining arzusini qandurush üchün 30 yilning aldidiki ULY qolaysiz bop qalghanlighi üchün bügenki künde uni özgertmisek bolmaydighan yerge keldi. Nimu üchün u qolaysiz bop qaldi disingiz, hazir insaniyetning turmushida konputer bolmisa bolmaydighan weziyet shekillendi, shuni untup qalmang Hitaychinimu Yaponchinimu we bashqa tillarnimu peqetla konputer het taqtisidiki 26 Engiliz heripi bilen yéziwatidu, mana bu artuqche meblegh salmayla öz tilini konputer arqiliq ipadileshning eng önümlik amalidur.Uyghurchinimu ene shundaq addilashturup konputerde ishlitish üchun ULYge özgertish kirgüzmekchi bolghandiki tup mehsen mana mushu.Biraq Uyghur tili öz alahidilige asaslinip 32 herip bilen tüzilgen bolghashqa 26 heripning yitishmeslik ehwali kilip chiqti, bu ehwal Türikche,Girmanche we Firansozche qatarliq tillardimu mewjut, shunglashqa imkan qeder bu 26 heriptin paydilinip 32 heripimizni ipadilesh mesilisini hel qilish bu ULYgha ozgertish kirgüzishtiki muhim halqidur.Eger burunqi ULYni ishletkende GH, H, Q,Ö,Ü,É ( bu heriplerni kona ULY bilen yézishqa bolmighashqa yingi ULY bilen élindi)heriplirige bashqa kinopka ishletmisek bolmaydighan ehwal kilip chiqidu, bu konputer til tahtisidiki heriplerni orunlashturushqa we bésishqa qolaysiz bolidu.Bezi bir qérindashlirimiz undaq bolsa Qahar Barat ependi ottirigha qoyghan yéziq téhimu qolayliq emesmu diyishi mümkün, biraq Qahar Barat ottirigha qoyghan bu yeziq qolayliq derijisi hazirqi ULY gha ohshash bolsimu, hazirqi ULYdek tereqqiy qilmay ilan qilghan yeridila tohtap qaldi,hazir miningche bu yéziqni meshrep.comdin bashqa tor bitide korgili bolmaydu.Hazirqi ULY bolsa weten ichidimu we chetéllerde tereqqi qilip nurghunlighan tor betliri ishlitiwatidu, buning alahidiligi shuki ishlitish asan bolup qalmastin bizning eneniwiy yézighimiz bolghan kona yéziqqa maslashturup ULYni kona yéziqqa,kona yéziqni ULYgha aylandurghili bolidighan yumshaq detallar tereqqi qilip qérindashlirimizning ikki yéziqqa bolghan arzusini qanduralghanlighida.Hergizmu bezi bir qerindashlirimiz digendek Hitayche ögën’gende yash ösmürlirimizning til ögünishige tesir yitidu deydighan ish mewjut emes,shu isingizde bolsunki Hitayche pin yin bilen ULYbolsa mutleq ohshimaydighan ikki milletning tili we yézighi,herqandaq bir milletning tilini ögengende yana bir milletning tilini arlashturuwalsa bolmaydu, bu bir eng eqqeliy bilim.
Bu yerdiki talash tartish bowatqan mesile bir nechche heriptin ibaret chong mesile yoq,shunglashqa miningche ULYni birlikke kelturushte riyalliqni közde tutushimiz kirek,qaysi yéziq eng qolayliq we helqimiz imaye qilidighan bolsa shuni ishlitish kirek, buninggha munasiwetsiz bezi bir kozqarash we iydiyilerni arlashturuwalsaq munazire hel bolish terepke emes belki tehimu murekkepliship helqimizge qolaysiz weziyet shekillinidu. Shuni yana untup qalmayli Uyghur helqining 90%tidin jiqi wetende yashaydu, chetéllerde yashawatqini 10%qa toshmaydu, shunglashqa wetendiki helqimizning pikirige qulaq salmisaq ishimiz aqmaydu.

Hormet bilen :

Dilmurat Barat

dotamasuyghur
26-04-05, 02:54
watandikilar bir erga kaptu dap angliwiduk. Bu ix kandak bolghandu. Watandikilar ortak bir yezikni tallighan bolsa biz ikkilanmayla xuni ixlatsak yahxi bolatti.

Miningqa hariplarni asaslighi pakat Engilizqa hariplar arkilikla ipadilisa kolay bolatti dap karayman.