Kahar Ependi bilen Merwayit Hanimning munazirisi

[Unregistered]

Bu munazireni tapalmidimghu? Ochurildimu? Nimishqa? U tima bu meydanda korilgen eng qimmetlik munazirlerning biri idi. Men tehi qaysi terepning pikirini qobul qilishni bulup bolalmighan idim. Tehimu ilgirligen munazirening mining bir meydagha kilishimge paydisi bolar dep oylighan idim.
Tuwende bu meydanning bash betige qoyulghan "Dispatches from China's Wild West" digen maqalining bir boligini kochurup qoydum. Bu munazirige biwaste chetishliq bolmisimu melum jehettin bu timige yandiship qalidu. Buni etigiche wahtim bolghanda terjime qilip qoyimen. Eger bashqa volunteerler bolsa qarshi alimen.


After dinner, we went to what was supposed to be a performance of traditional muqam music, but it turned out to be an appallingly minstrelized version of Uighur culture. The show included a song called "Kashgar," lip-synced in Chinese by a Wayne Newton-esque crooner against a painted backdrop of a fantasy Kashgar. The backdrop included the clock tower—demolished five years earlier—and, behind it, a skyline filled with Shanghai-like skyscrapers, presumably a vision of Kashgar's future.

I was surprised that Ali had wanted to take me to the show, since it seemed to be the epitome of all the offenses to his culture he'd been complaining about all day. In all the museums, historic sites, government propaganda, and monuments, Uighurs were always smiling widely, dressed in traditional clothes, and they were often singing or dancing—they were never portrayed as statesmen, scholars, or war heroes. It was pretty easy to read between the lines: Yes, the Uighurs are fun-loving and charming, but they're a bit primitive and certainly not capable of ruling themselves.

Leaving the show, my head spinning, I tried to explain all this to Ali. He paused for a second and said: "But I like to dance."

His failure to take offense at the show confused me, and I kept thinking about it long after I left Xinjiang.

[Unregistered]

Kechlik tamaqtin kiyin Uyghurlarning enenwi Muqam music oyunini koreyli dep barduq, kutmigende u oyun Uyghur mediniyitini nachar bir kocha senitileshturiwalghan bir oyun bolup chiqti. U oyunda "Kashqer" isimlik bir nahsha bar bolup Wayne Newtondek nahsha eytidighan birsi tesewurdiki Kashqer dikratsiyesining aldida turup Henzuche eghiz-masturup oquwatatti. Tesewuri Kashqar dikratsiyeside 5 yil burun cheqiwetilgen saet we uning arqisida Shanghai chiray egiz imaretler bilen toshqan sheher asmini sizilghan idi, u belki Kashqerning kelgusi simasi bolsa kirek.

Elining mini u oyungha aparghinigha heyran qaldim, chunki u oyun etigendin biri Eli dert eytiwatqan Uyghur mediyitige bolghan haqaretlerning eng tipik misali idi. Hemme musiyem, tarihi jaylarda, hokimet teshwiqat resimlirida we hatire monyumintlarda Uyghurlar dayim milli kiyimliride yasinip chong kulimsirep turghan qilip teswirlengen bolup kopinche hallarda usul oynap nahsha oquwatqan menzire eks etturilgen. Likin ular hokimet erbabi, alim yaki urush qehrimani qilip teswirlengen resimlerni hech yerde korelmeysiz. Qurlar arisidiki menisini oqumaq nayiti asan: Uyghurlar oyun-tamashani yahshi koridighan ochuq-yuruq heh, biraq ular bir az iptidayi, elwette uzini bashquralaydighan qabiliyiti yoq

Oyundin chiqip beshim aylinipla qaldi. Men Eligha chushendurishke tirishtim. U birdem tohtiwetip "Likin men usul oynashni yahshi koridighan tursam" didi.

Uning u oyundin kongli renjimigenligini chushinelmey qaldim. Xinjiangdin ayrilip heli otkendin kiyinmu bu ish kallamdin ketmidi

[Unregistered]

mana bu chet'ellikning yazghini beeyni Qahar Barat otturigha qoyghan mesilning tipik misali hemde Merwayit Xanimgha birilgen yaxshi bir jawap! sen'etklirimiz uyghurlarni iptidayi, qoruq basqan meydiliri ochuq, sewiyesiz, medeniyetsiz qilip sizip, mana bu bizning sen'itimiz mana bu tipik uyghur milliti, tarixi uyghur sen'iti idi dep oz-ozimizning ghururluq xelqimiz we uzun yilliq mediniyitimizge qilich urmaqta. sen'et millet uhcun xizmet qilishi kirek. hergizmu sen'et bir milletni xunukleshturmesligi, bir milletni qalaq sewiyesiz mediniyetsiz qara qosaq qilip korsetmesligi kirek!
Merwayit xanim buni bir oqup korsun. Chet'ellikler bu xil mediniyetni sen'etni nime dep qaraydiken?



Kechlik tamaqtin kiyin Uyghurlarning enenwi Muqam music oyunini koreyli dep barduq, kutmigende u oyun Uyghur mediniyitini nachar bir kocha senitileshturiwalghan bir oyun bolup chiqti. U oyunda "Kashqer" isimlik bir nahsha bar bolup Wayne Newtondek nahsha eytidighan birsi tesewurdiki Kashqer dikratsiyesining aldida turup Henzuche eghiz-masturup oquwatatti. Tesewuri Kashqar dikratsiyeside 5 yil burun cheqiwetilgen saet we uning arqisida Shanghai chiray egiz imaretler bilen toshqan sheher asmini sizilghan idi, u belki Kashqerning kelgusi simasi bolsa kirek.

Elining mini u oyungha aparghinigha heyran qaldim, chunki u oyun etigendin biri Eli dert eytiwatqan Uyghur mediyitige bolghan haqaretlerning eng tipik misali idi. Hemme musiyem, tarihi jaylarda, hokimet teshwiqat resimlirida we hatire monyumintlarda Uyghurlar dayim milli kiyimliride yasinip chong kulimsirep turghan qilip teswirlengen bolup kopinche hallarda usul oynap nahsha oquwatqan menzire eks etturilgen. Likin ular hokimet erbabi, alim yaki urush qehrimani qilip teswirlengen resimlerni hech yerde korelmeysiz. Qurlar arisidiki menisini oqumaq nayiti asan: Uyghurlar oyun-tamashani yahshi koridighan ochuq-yuruq heh, biraq ular bir az iptidayi, elwette uzini bashquralaydighan qabiliyiti yoq

Oyundin chiqip beshim aylinipla qaldi. Men Eligha chushendurishke tirishtim. U birdem tohtiwetip "Likin men usul oynashni yahshi koridighan tursam" didi.

Uning u oyundin kongli renjimigenligini chushinelmey qaldim. Xinjiangdin ayrilip heli otkendin kiyinmu bu ish kallamdin ketmidi

[Unregistered]

Qeni u munazire?

[Unregistered]

Kahar ependining gepimu toghra, Merwayit hanimningmu toghra. Bu huddi bir tenggining ikki teripi bolghandek toghra-hatalighini ayrighili bolmaydighan bilen munazire. Kahar ependining toghra bolishida artistlar tesewur kuchini ishlitip riyalliqni bizep turup heqqe umut biridighan, rohlanduridighan, pehirlenduridighan eserlerni yaritishi kirek; Merwayit hanimning toghra bolishida artistlar riyalliqtin halqip kitelmeydu, ular Uyghurlarning emili obrazini shara'it yar bergen halda sizip chiqidu. Shuning bilen birge ularning her ikkisi hem hata.

Emdi Uyghurlarning riyallighigha kelsek ularning 95% dihan yaki ishchi, qalghan 5% ziyaliliriningmu u namni sherepligudek nersisi yoq, yeni nami uluq supurisi quruq. Uyghurlarning bugunki kunge qelishigha asasliq hittaylar sewepchi likin bizning uzimizdimu heli bar. Biz siritta yashash jeryanida gherp mediniyitide qorqanchaqliqni hemmidin yaman koridighanliqini, undin qalsa bulumsiz, hamaqetlikni yaman koridighanlighini ugenduq. Bu mediyetlerni qorqunjq diyish bizning mediniyitimizdiki anangni bir nime qilay digen gepke barawer. Bu ellerde bashqa millerlerni meshire qilsingiz bolmaydu, kotlerni chetke qaqsingiz yaki yaman korsingiz sorighi bar, chiray-turighi kulkilik ademlerge kusingiz bolmaydu, emma birdin-bir ochuq-ashkar meshire qilip oynisa bolidighan ademler sawatsiz, bulumsiz, horun, kallisi bek ishlep ketmeydighan ademler. Eger bu olchemlerni Uyghurlargha ishletsingiz ahirida yalghuzla qalsingiz bolidu, chunki Uyghurlarning 95% xangho qilsingiz bolidighan katirgoyege kiridu, qalghan 5% ning ichidimu qorqunjaq, horun ademler heli kop, ular gerche oqughan bolsimu kallisi anche ishlep ketmeydu. Meslen chetke kelgen "ziyalilar"gha qarap baqayli, kopinchisi 5-10 yildin kiyinmu qacha yuyup yurishidu, likin kimilerde oghurluqche kelgen ismini yazalmaydighan hittaylargha qarisingiz 5-10 yildin kiyin ozlirining ahshhana yaki dukanliri bar. Mana bu bizning Uyghurlirimiz.

[Unregistered]

Wetendiki Uyghurlar biryaqta tursun mushu meydangha kireleydighan chet'eldiki Uyghurlargha qarisingizmu dadisigha ekiligen kichik balidek qilghan gepining tutami yoq, qilghan ishining orami yoqlar kop. Adem 30-40 yashlarda eng qoramigha yetken, erlikige tolghan cheghi deydiken, likin Uyghurlarning erlirige qarisa bezilliri 12 yashliq balining tesewuri, 15-yashliq balining mijezi, 13-yashliq balining erlik mijezi bar. Kichik bala elwette yighlashtin bashqini bulmeydu, epsus bu ballargha imzek salidighan adem yoq.


Kahar ependining gepimu toghra, Merwayit hanimningmu toghra. Bu huddi bir tenggining ikki teripi bolghandek toghra-hatalighini ayrighili bolmaydighan bilen munazire. Kahar ependining toghra bolishida artistlar tesewur kuchini ishlitip riyalliqni bizep turup heqqe umut biridighan, rohlanduridighan, pehirlenduridighan eserlerni yaritishi kirek; Merwayit hanimning toghra bolishida artistlar riyalliqtin halqip kitelmeydu, ular Uyghurlarning emili obrazini shara'it yar bergen halda sizip chiqidu. Shuning bilen birge ularning her ikkisi hem hata.

Emdi Uyghurlarning riyallighigha kelsek ularning 95% dihan yaki ishchi, qalghan 5% ziyaliliriningmu u namni sherepligudek nersisi yoq, yeni nami uluq supurisi quruq. Uyghurlarning bugunki kunge qelishigha asasliq hittaylar sewepchi likin bizning uzimizdimu heli bar. Biz siritta yashash jeryanida gherp mediniyitide qorqanchaqliqni hemmidin yaman koridighanliqini, undin qalsa bulumsiz, hamaqetlikni yaman koridighanlighini ugenduq. Bu mediyetlerni qorqunjq diyish bizning mediniyitimizdiki anangni bir nime qilay digen gepke barawer. Bu ellerde bashqa millerlerni meshire qilsingiz bolmaydu, kotlerni chetke qaqsingiz yaki yaman korsingiz sorighi bar, chiray-turighi kulkilik ademlerge kusingiz bolmaydu, emma birdin-bir ochuq-ashkar meshire qilip oynisa bolidighan ademler sawatsiz, bulumsiz, horun, kallisi bek ishlep ketmeydighan ademler. Eger bu olchemlerni Uyghurlargha ishletsingiz ahirida yalghuzla qalsingiz bolidu, chunki Uyghurlarning 95% xangho qilsingiz bolidighan katirgoyege kiridu, qalghan 5% ning ichidimu qorqunjaq, horun ademler heli kop, ular gerche oqughan bolsimu kallisi anche ishlep ketmeydu. Meslen chetke kelgen "ziyalilar"gha qarap baqayli, kopinchisi 5-10 yildin kiyinmu qacha yuyup yurishidu, likin kimilerde oghurluqche kelgen ismini yazalmaydighan hittaylargha qarisingiz 5-10 yildin kiyin ozlirining ahshhana yaki dukanliri bar. Mana bu bizning Uyghurlirimiz.

[Unregistered]

1990-yili Aqtuda quralliq herket qozghap, xitaylar bilen urushup olup ketkenlerge Qahar Ependi, Merwayit xanimlar qandaq baha beridu?

men burun bezilerning qozghilangchilarni tillighanliqini anglighanmen. sewebini sorisam, xitaygha kuch yetmeydu, bikardin kop adem olep ketti, deydu.

men oxshashla bezilerdin qozghilangchilarning intayin shereplik olup ketkenlikini, Allahtin ulargha jennet tileydighanliqinimu anglighan. sewebi, eger urushta ghelbe qilip qalsa yaki bolmisa urush seweplik xitaylar xinjiangdin qechip kitidu, digen qarashta iken.

Qahar ependi ressamlirimiz Uyghurlarni teximu zamaniwiy hem ilghar sizsun, deydu. bu bek toghra pikir, qollap quwetlesh kirek.

likin Merwayit xanim, Uyghurlar tipik korinishi, wetendikilerning kop qismi dihan digen koz qarashlarni qollaydiken hem oziningkini toghra deydiken.

bu mulahizilerni oqup keliwatimen, likin pikir qilghim kelmidi. emma sizlerdin yuqirdiki sualni sorash arqiliq, silerni teximu yaxshiraq chushensem, dep oylidim. silerche 1990-yili Aqtuda xitaylar bilen etiship olup ketkenler xata qilghanmu?

jawapliringlar uchun hazirdin bashlap rexmet.

[Unregistered]

Uq wilayat inkilawining batur kahrimanlirini taswirlisimu bolidighu...........