PDA

View Full Version : Teklimakan’gha Dümlen’gen Roh



???
16-10-04, 23:45
Teklimakan’gha Dümlen’gen Roh


Uyghur medeniyitining pisxikisi üstide
qayta oylinish

1

ikkinchi dunya urushi axirlashqandin kéyin, yawropad chiqidighan nopuzluq bir gézitte mundaq bir qiziqarliq perez bésilghan:
melum bir öyde tuyuqsiz bir tal yingne yerge chüshüp ketken. Öyde italiyilik, Fransiyilik we Gérmaniyilik üch kishi bolup, ular bu kichikkine ishqa oxshash bolmighan inkaslarni qayturghan: italiyan mürisini qisip qoyupla perwasizlarche öydin chiqip ketken; fransuz resmiyet yüzisidinla qoli bilen yerni bir ikki qétim silap qoyghanyu, yingnini tépiwélishqa küchep ketmigen, peqet izdep kördüm, dégen rohi teselli bilenla boldi qilghan; Gérman qoligha bir sizghuch bilen borni élip, polgha kichik-kichik chemberlerni sizghan, andin herbir chamber ichini estayidilliq bilen közitip, axiri héliqi yingnini tépiwalghan. nahayiti addi bu bayan némini chüshendüridu? Emeliyette, gézitke bésilghan bu kichikkine missal üch döletning ikkinchi dunya urushi jeryanidiki oxshash bolmighan ipadisige, téximu toghriraqi, bu üch milletning xaraktér alahidilikige simwol qilinghan. derweqe, dunya tarixi sehipilirige nezer tashlighinimizda, italiye jughrapiyilik jaylishishi yaki dunya tarixidiki siyasi orni jehette yawropadiki ismi jismigha layiq bir pay ötük  idi. qedimki Rimliqlar bir mezgil zor güllinishke érishken bolsimu, lékin ular tégi-tektidin éytqanda, yéqin qoshnisi_ Yunanliqlarning alemshumul medeniyitige warisliq qilghanidi, xalas. ottura esir jahalitidin kéyin, yawrupa edebiyat-senet oyghinish herkiti gerche italiyidin bashlanghan bolsimu, lékin uning heqiqi zilzilisi gherbi yawropad meydangha kelgenidi. shunga Italiyanlar Yawropadiki bashqa milletlerge nisbeten éytqanda chéchilangghu, boshang, ichki uyushush küchi ajiz millet idi; fransuzlar héssiyatchan, özgirishchan, üzzül-késilliki ajiz millet bolup, ularning Napolion’gha mislisiz derijide choqunushi ejeplinerlik emes idi. fransuz medeniyitining nazakiti we milli xaraktérining latapiti ularda edebiyatning güllinishige sewep bolghanidi. Gérmanlar Gégilning sözi bilen éytqanda, insaniyetning pishqan dewri diki eqli temkinlikke yetken, pelsepiwi kalligha ige, soghuqqan, emeliyetchil millet idi. biz dunya pelsepisining yüksek choqqisining Gérmaniye meydangha kelgenlikidin, ikki qétimliq dunya urushining meghlubiyiti we xarabisi ichidiki Gérmanlarning qayta qed kötürüp iqtisadi güllen’gen, ilghar sewiyege ige milletke aylan’ghanliqidin bu nuqtini chongqur hés qilalaymiz.
Xosh, yingne timsalidin qozghalghan ulanma tesewwurimiz bizni mundaq bir soalgha jawap bérishke qistaydu: yingne chüshüp qalghan ashu sorunda bir uyghur bolghan bolsa, u bu ishqa qandaq inkas qayturghan bolatti? u qoligha lopa eynek élip, öyning bulung-puchqaqlirighiche sewr-taqet bilen estayidil izdep körermu yaki ashu öyde bir ömür yingnige putliship bille yasharmu! ?....
Derweqe, bu bir nahayiti addi misal, xalas. bu xil tehlilning qanchilik derijide toghra xata bolishidin qet’iynezer, biz her qaysi milletlerning oxshash bolmighan medeniyet muhitida ipadiligen medeniyet pisxikisini opiratsiye qilishta haman mushu türdiki mahiyetlik misallarning ilhamigha mohtaj bolimiz, elwette.
Shübhisizki, jughrapiyilik muhit we yashash sharaitining oxshashmasliqi her qaysi milletlerning medeniyet pisxikisining oxshashmasliqini keltürüp chiqarghan. Uzaq tarixi tereqqiyat jeryanida melum bir milletning medeniyet pisxikisida nurghun özgürüshler yüz bersimu, emma shu milletning iptidaiy rohi medeniyitige uruq bolup térilghan pisxik jughlanma xuddi paxta ichidiki choghdek haman saqlinip kélidu. töt ming yilliq qedimiy medeniyetke ige hindistanning yéqinqi zamangha kelgende yüz nechche yildin artuq En’giliye mustemlikisige chüshüp qélishi netijiside gheriplishish dolqunigha uchrighan bolsimu, lékin ularning medeniyet pisxikisidiki sherqche sükünatqa bay ayalliq nazakiti we ghayiwi pinhanliqqa teshna höl xaraktéri özgergini yoq. Shuninggha oxshashla, nechche ming yilliq sersanliq-sergerdanliq we halaketlik tarixni bashtin kechürgen yehudiylarning hazirqi zamangha kelgende milli tirilish herikiti qozghap muweppeqiyet qazinishi del ularning tomuridiki milli qéni bilen rohi qatlimidiki mahiyetlik jughlanmining her waqt kuwejep turghanliqidin bolghan.
Medeniyet insanshunasliqi bilen sélishturma medeniyetshunasliqining güllinishi bizni milletlerning oxshashmighan medeniyet muhitida ipadiligen pisxik mahiyitini toluq opératsiye qilish imkaniyiti bilen temin etti. insaniyetning nöwettiki izdinishlirining maddi dunyadin rohi dunyagha _ ademning özige merkezlishishi bizge kelgüsidiki izdinishlerning ajayip azapliq dewrige kiridighanliqidin dérek berdi.
Derweqe, biz bu yerde sözlewatqan medeniyetshunasliq insaniyet yaratqan barliq maddi we meniwi medeniyetlerni körsitidu. uni inchikilep tehlil qilghanda, medeniyetning tashqi qatlimi, ottura qatlimi we ichki qatlimi dep bölüshke bolidu. medeniyetning tashqi qatlimi_ maddi medeniyetni, ottura qatlimi _ addiylashqan pisxika bilen anglashqan maddini, yeni heriket, nezeriye, tüzümlerni, ichki qatlimi_ tashqi qatlam bilen ottura qatlam ning jughlinishi netijiside shekillengen pisxik tindurmini körsitidu. Bizning muhakime qilmaqchi bolghinimiz del millitimizning alahide jughrapiyiwi we tarixi sharaiti de shekillengen medeniyet pisxikisining ichki qatlimi, yeni teklimakan gha dümlen’gen rohi tindurmisiddur.

2

yawrupa-asiya chong quruqluqidin ibaret bu kona quruqluqta insaniyetning eng qedimi we eng büyük medeniyet liri apiride qilinghanidi. taki yawrupa edebiyat-senet oyghinishning türtkisi bilen yéngidin güllinishke érishken yawropaliqlar yelkenlik kémilirige tayinip yéngi déngiz yollirini achqan gha qeder, qedimki dunyaning cheksiz uzaq tarixi mushu kona quruqluqta yaritilghan idi. yene kélip, bu tarix öz menisi bilen térim medeniyitining sirliq naz-kereshmiside, déngiz medeniyitining tinimsiz dolqunlirida, yaylaq medeniyitining dehshetlik wehimiside öz mezmunini toluqlighan idi. bizning qedimki ejdadlirimiz sherqtiki térim medeniyiti bilen gherbtiki déngiz medeniyitining ariliqidiki cheksiz uzaq bel baghda ot, su menbelirini qoghliship, tinimsiz köchüp, uchqur atlirining tuyaqlirida özlirining medeniyet tarixining birinchi bétini, medeniyet pisxikisining iptidaiy xémir turuchini hazirlighan idi. ularning pisxik xaraktéridiki at tuyaqlirining düpürleshliri bilen xaraktirlinidighan yawayi jesurluq, qiziq qanliq, qaramliq we asan ghidiqlinishchanliq del térim medeniyitining ayalliq nazakiti bilen déngiz medeniyitining tewekkülane jasariti otturisidiki küch sélishturmisida shekillengen idi. shundaq bolghachqa, pütkül kona quruqluqning medeniyet tarixi goya üch putluq dangqan gha oxshap kétidighan ashu sehnide öz ara bir-birini tartiship, tirkiship turushtek tinimsiz weziyet dawamida royapqa chiqqan idi.
Derweqe, milletlerning medeniyet pisxikisining shekillinishidiki hel qilghuch pisxik jeryan haman özige nisbeten muqim we uzaq bolghan medeniyet muhitini telep qilatti. Melum bir medeniyet muhiti gerche sirtqi yat milletlerning tinimsiz ghidiqlishigha uchrisimu, lékin u özide ezeldin bar bolghan rohi endizini yaki pisxik tindurmini saqlap qilalisa, shu xil medeniyet chembiriki diki milletler öz xaraktérini öz medeniyitining kontirolliqi bilen tutup turalaydu. Yiraq qedimki zamanlardin tartip taki esirdiki edebiyat-senet oyghinish dewrigiche bolghan uzaq tarixi jeryan del mushu oxshash bolmighan üch xil medeniyet tipining öz ara küch sinishish, üstünlük talishish jeryanidur. Xeyriyet, yaylaq medeniyitining tarixtiki zilzilisi qanchilik küchük , wehimisi qanchilik qorqunchluq bolishidin qetiy nezer, térim medeniyitining ünsiz jilwisi we naz kereshmisige tolghan ghidiqlash liri bilen déngiz medeniyitining tosuwalghili bolmaydighan shawqun-sürenliri axirqi hésabta uni tarix sehnisidin siqip chiqardi. Lékin, meyli térim medeniyiti bolsun yaki déngiz medeniyiti bolsun, ularning ghalibane eslimiliride yaylaq medeniyitining selteneti axirlashqan uzaq yillarghiche at tuyaqlirining düpürleshliri de eks étidighan wehimilik tuyghular adaqqiche saqlinip qaldi. sherqi térimchilirining bügünki kügiche saqlinip kéliwatqan hon lar yoqalmighiche jahan tinjimas  dégen maqale bilen yawropaliqlarning yunan yasaydu, türk buzidu  dégen maqale del ashu wehimilik esli mining yaldamisi dur.
Sherqte chong-kichik Hin’gan taghliridin tartip gherbte qara déngizghiche bolghan cheksiz uzaq dalida_ ichki we shimali asiyaning shiwaq hidi güpüldep turghan bipayan yaylaqlirida hem sherqtiki térim medeniyitigimu, hem gherbtiki déngiz medeniyitigimu oxshimaydighan köchmenchi milletlerning atliqlar medeniyiti yaritilghan idi. bu xil medeniyet melum bir milletning üzlüksiz, jahilane dawamlashturishida emes, belki birining keynidin biri küchiyip, shallinip turidighan yaylaq milletlirining küch ulash sheklidiki nöwetliship turidighan seltenitide hasil bolghan idi. Shunga, shimalda birining keynidin biri tarix sehnisige chiqqan hon lar, Rörenler, Siyanpilar, türkler, uyghurlar, qirghizlar, Kidan lar, Mongghullar we manju larning héch qaysisi yaylaq medeniyitining tenha yaratquchisi bolalmaytti. Ularning her qaysi sining özige chushluq ülüshi bar idi. Shunga, bu xil medeniyet her qaysi köchmenchi milletlerning zenjirsiman halettiki ulinishi we angsiz rewishtiki dawamlashturishi jeryanida bir pütünlükke ige bolghanidi. Lékin, tarixta shunisi éniqki, shimali we ichki asiya rayonidiki bu belbagh nurghunlighan köchmenchi milletlerni peyda qilghan, awundurghan we tarix sehnisige chiqarghan bolsimu, emma ularning mewjutliqini uzaqqiche kapaletke ige qilalaydighan jughrapiye’i zona emes idi. bir mezgillik qiziqqan liq arilashqan seltenettin kéyin ya köchüshke mejburi bolush, ya térim medeniyitining sirliq qoynigha singip kétish ularning ortaq qismiti idi. shimaliy asiyaning tarix sehniside uzun mezgil seltenet sürgen hon larning eng axiri özi awughan zéminda put tirep turalmay, asta-asta gherbke sürülüp yawropadiki do nay deryasi wadisigha singip kétishi; ötüken taghlirini merkez qilip shimali ottura asiyani birlikke keltürgen köktürklening axirqi hésabta uzaq köchüshlerni beshidin kechürüp kichik asiyadiki anatoliye yérim ariligha makanlishishi; orxun deryasi boyida bash kötürüp shimal ni bir mehel idare qilghan uyghurlarning miladiye 840-yiligha kelgende gherbke köchüshke mejburi bolup, tengritagh étekliri bilen tarim wadisigha yerlishishi; yénsey deryasining bash éqimida kücheygen qirghiz larning nurghunlighan issiq-soghuqlarni béshidin ötküzüp issiq köl boyigha qaytip kélishi; seddichin ning shimalida küchiyip, gherbiy shimal ni bir mehel parakende qilghan Kidanlarning kéyinche tarix yüzidin iz-tiz siz ghayip bolishi; esirdin kéyin, yawrupa-asiya dalilirini titretken Mongghullarning asta-asra tarix sehnisidin chüshüp qélishi némini chüshendüridu?.....ular néme üchün yawro-asiya chong quruqluqining ichki qismidiki ashu sirliq zonida peyda bolup we güllinip, yene ashu sirliq zonida put tirep turalmaydu!?
Emeliyette, köchmenchi atliq qowmlerning chaqmaqtek téz süret bilen tarix sehnisige chiqip, yene shundaq süret bilen ghayip bolishini yaylaq medeniyitining sirtqi posti küchtünggürlük ke we yawayi jesurluq qa tolghan, emma ichki qatlimi addi, pisxik jughlanmisi ajiz xarak tiri belgiligen. Chünki, sherqtiki térim medeniyiti bilen gherbtiki sheher-qele we déngiz medeniyiti uzaq muddetlik, muqim, yerleshme hayat jeryanida öz wujudida toplighan pisxik énirgiyini, yaylaq medeniyitini héchqachan hazirliyalmaytti. Yaylaq medeniyitining pütkül tereqqiyat tarixi tüp négizi din éytqanda, uchqur atlirining heywisige tayinip, özining erlik qehri ni körsitip turidighan, térim medeniyitining ayalliq zibasi we sirliq julasin teripidin tinimsiz ghidiqlinidighan, öz mewjutliqini öz medeniyitining kontrolliqi bilen uzaqqiche tutup turalmaydighan, peqet quyundek tézlik bilen heriketchan yashash, tinimsiz köchüsh, sharaitqa maslishish arqiliqla özige hayatliq imkaniyiti hazirlap kelgen tarix idi. ularning sirtqi medeniyetning ghidiqlishigha bolghan ichki qarshiliq küchi we rohi jughlanmisi xélila ajiz bolup, özige muwapiq mudapie sharaiti hazirliyalmighan, haman goya magnit qutubigha aqqan tömür uwaqliridek térim medeniyitining jelpkar qoynigha esir bolatti. asiya-yawrupa quruqluqining köp qismini istila qilghan chinggiz qushuni néme üchün junggo ottura tüzlengliki de yüz tilmu put tirep turalmidi? yüen sulalisi nami astida junggo ni birlikke keltürgen qublayxan we uning ewladliri chong astane (hazirqi béyjing ) ning heywetlik orda qesirliri de shaptul güllük yelpügüch tutqan nazininlar ning qolidin par-pur qachilar diki xushpuraq Jiyangnen chéyini ichiwétip shuni chongqur hés qildiki, harmas at tuyaqliri gha tayinip térimchilar makanida tikligen seltenet uzaqqa barmaydu, ular ya ékin medeniyitining qoynigha ün-tinsiz singip kétishi kérek, yaki shipangliq qesirlerdin ayrilip özlirining shimaldiki chédirlirigha qaytishi kérek. Xeyriyet, Mongghullar kéyinki yolni tallidi, yüz yilgha yetmeyla chong astanini tashlap, chöllükning shimaligha chékinip chiqti. chünki, bu ularning mewjutliqini saqlap qalalaydighan birdinbir yol idi. aridin bir qanche esir ötti, sherqning tarixidiki bir xilliq tekrar dawamlashti. Seddichin ning sherqiy shimali qismida kücheygen Manjular serdari Nurxaj zor atliq qoshunni bashlap junggoning ottura tüzlengliki ge, ottura asiyada kücheygen babur we uning qoshuni hindistangha bésip kirdi. Manjular béyjingda ching xandanliqini, babur Déhlida moghul impériyisini qurdi. Ular sherqtiki qedimi medeniyetlik bu térim xelqlirining renggareng julasigha, höl, yépishangghu, suyuqlandurulghan rohi jughlanmisigha, henniwa milli perqlerni ézip un qiliwétidighan medeniyet tindurmisigha özlirining qopal, kuchtunggur, qiziqqan jismi bilen ram boldi. Nihayet, bir qanche esir ötmeyla ularning shimali we ottura asiyaning yaylaq medeniyiti muhitida yétildürgen erlik heywisi ottura tüzlenglik bilen hindi tupriqi ning ayalliq jezbige bay qoynida toluq köndürülüp tashlandi. Chünki milletlerning qoshulishidiki pisxik halet haman héssiyat jehettin özige qarshi jinsliq xaraktérni telep qilatti .qongi derya wadilirini asas qilip muqim, olturaq turmush kötüridighan, en’eniwi , jahil lékin medeniyiti mahiyitide rohi jughlanmisi piship yétilgen , temkin, höl xaraktérge ige tarim milletlirining yumshaq medeniyitige nisbeten yayaq milletlirining medeniyitige ichki Qarshliq küchi we taqabil turush iqtidari kemchil idi. Shunglashqa, sherqtiki térim medeniyiti bilen gherbtiki déngiz medeniyitining tinimsiz qistishi, ghidiqlishi, sürkilishi we zeretlishi netijiside, uzun mezgillik tirkishish tin kéyin, esirge kelgende yaylaq milletlirining selteniti we at üstidiki yéngidin tolup tashqan hayati küchke ige déngiz medeniyitining köküsh dolqunliri üstide leylep üzüwatqan yelkenlik kémilirige orun berdi.
Démek, mushu menidin éytqanda, kona quruqluqning yéngi déngiz yoli échilishtin awalqi uzaq tarixi sherq térimchiliri, yaylaq chewendazliri we gherb dégnizchiliri otturisidiki tinimsiz munasiwetler jeryanida dewr qildi. Shunga, térim medeniyitining simwoli bolghan sapan, yaylaq medeniyitining at we déngiz medeniyitining simwoli bolghan yelkenlik kéme par mashinisi keship qilin’ghiche bolghan uzun tarixqa wekillik qilatti. Sapani özige simwol qolghan térim medeniyiti jahil, asan özgermeydighan, en’eniwi anggha bay, sirtqi yat medeniyetke nisbeten ichki qarshiliq küchi küchük medeniyet bolup, ular öz éhtiyajini öz zéminining nésiwiliri bilen teminliyeleydighan, sirtqi medeniyetni haman özige özleshtürüsh ni isteydighan, fiodal liq exlaq, aile we kishilik munasiwetler ge qattiq ehmiyet béridighan, güldürmamidek heywini emes, belki pinhan sükütni we ghayiwi oy pikirlerni yaxshi köridighan, bash-axiri yoq asiyache höl azapqa xushtar medeniyet, tipi idi. ularning güzellik istiki we éstétik xahishi tarixi shekilde öz ipadisini tapatti. Shunga, ularda yilname-tezkirichilik tereqqi qilghan bolup, uni milli mediniyitining eng yoqiri shekli dep qaraytti.
Yelkenlik kémini özige simwol qilghan déngiz medeniyiti qedimki yunan rim medeniyitini özige menbe qilghan, tinimsiz déngiz dolqunliri bilen aral, taqim aral we yérim aral larning ebediy söyüshüp turushidin hayati küch alghan, adem bilen tebietning munasiwitini jimi izlinishlirining merkizi qilghan, u riqabet éngigha, tewekkülchilik rohigha we échiwétish pisxikisigha ige; höl, pinhan, yépishangghu asiyache azap tin köre yürekni titritidighan, kishining rohi dunyasini lexte-lexte qiliwétidighan odiposche köyüsh me azap qa xushtar medeniyet tipi idi. ularning güzellikke bolghan intilishliri shexsning qedir-qimmitide ipade qilinatti. Ular ijtimayi topqa qarighanda shexsning orni, roli, qimmiti we erkinlikige köprek ehmiyet béretti. Güzel xanish helinning bashqilar teripidin élip qéchilishi tüpeylidin kélip chiqqan shexsi xorluq sewebi ge partlighan on yilliq dehshetlik yunan-tiroya urushi sherq térimchilirining neziride ötüp ketken exmeqliq hésablinatti. Qedimki yunan senitide yalingach heykeltirashlining ajayip tereqqi qilishi, epsanilerde ushshaq ilahlar din bashqa hetta tengriler ning tengrisi zéwisningmu yérim ilah, yérim adem süpitide teswirlinishi, dawinchining injil qissiliri diki peyghemberlerning resimini siz may, belki insanning yoshurun güzelliki mujessemleshken addi sheher puqrasi munalizaning süritini sizishi del ularning shexsning qimmitini hemmidin üstün qoyidighan medeniyet pisxikisini namayen qilghan.
Atni özige simwol qilghan yaylaq medeniyiti ottura, merkizi asiyaning köp qirliq, özgirishchan hawa kilimatida ot, su menbelirini qoghliship, tinimsiz köchüp, quyundek uchqur atlirigha tayinip özlirige zörür bolghan hayatliq sharaiti izdesh jeryanida, qiziqqan, téz hayajanlinip téz sowuydighan, qaram, jesur xaraktérini yétildürgen. Ularning en’ene we tarixqa bolghan qarishi térim milletliri dek jahilane tüs almighan; ular hem sherq térimchiliridek asiyache höl azabqa, hem gherbtiki déngiz milletliridek odiposche köyüsh me azab gha yaqmaydighan; peqet yaylaq milletliride bolushqa tégishlik ya qehrimanlargha yashaydighan, ya qehrimanlargha ölidighan, qilche ariliq qaldurmaydighan azap éngige ige idi. shunga, ularning güzellik istiki we uning yoqiri pellisi qehrimanliq éngida ipade qilinatti. Eng güzel, eng büyük qehrimanliq époslirining peqet yaylaq xelqlirining aghzaki ijadiyiti dawamida meydangha kelgenliki shu sewebtindur. Épos_ yaylaq milletliri edebiyat-senitining eng yoqiri shekli bolalaytti. Gégilning sözi bilen éytqanda, qehrimanliq épos liri qehrimanliq dewride turghan milletning sap iptidaiy hayati küchini we milli rohining hemme tereplirini toluq namayan qilip béreleytti . Shundaqla bir munewwer milli épos bir millet rohi mahiyitining körgezmixanisi  bolalaytti. Sherqte ulugh okyandin tartip gherbte édil (wolga) derya wadilirighiche bolghan köchmen charwichi milletler ichide épos bolmighan milletler yoq diyerlik. Del buning eksiche küchlük tarix éngigha ige xenzu milliti dunyada eng bay tarixname larni yézip qaldurghan yu, lékin bir mu qehrimanliq eposi qaldurmighan .
Yaylaq medeniyiti sherqtiki térim medeniyiti bilen gherbtiki déngiz medeniyitining ariliqida köwrüklük rol oynighan hemde ikki medeniyetning oxshashmighan tesirige uchrap turghan. Chünki térim medeniyiti bilen déngiz medeniyitining bir-biri bilen uchrishidighan héchqandaq jughrapiyiwi imkaniyiti yoq bolup, peqet aridiki yaylaq medeniyitining wastisi arqiliqla bir-biri bilen az-tola üchür almashturalaytti. Yaylaq milletlirining sherqtiki térim xelqliri bilen gherbtiki déngiz ellirige qilghan shiddetlik yürüshliri nurghu weyranchiliq larni keltürüp chiqarghan bolsimu, lékin az bolmighan ijabiy tesirler nimu peyda qildi. Türk-Mongghullarning yawropagha qozghighan urushi yawro pada fiodal liq tüzümning ulini tewritip, kapitalizmning bixlirini tézletti. Xuddi tarixshunas Makéndé éytqandek: yawropa medeniyiti yawropaliqlarning asiyadiki köchmen milletlerning tajawuzigha qarshi uzun muddetlik kürishi netijiside shekillengen. Hetta yawropaning nurghun éposliri asiya yaylaq qowmlirining shiddetlik hujumigha qarshi urushlarni özige arqa körünüsh qilghan. “Honlarning qaxshatquch hujumliri dawamida giman millitining <népolonggén naxshisi> namliq éposining deslepki ülgisi meydangha kelgen. Altay taghliri we mongghul égizlikidin gherpke sürülgen türkler ottura asiya we qara déngiz boylirini baza qilip, erebler bilen birlikte jenubiy yawropa arqiliq ispaniye, fransiyilerge hujum qilghan. Buning netijiside fransuzlarning <Rolland naxshisi>, Ispanlarning <kéd naxshisi> namliq qehrimanliq éposliri shekillengen. Türkiy qowmlerning wolga deryasidin ötüp sherqiy yawropagha kirishi netijiside rus edebiyatining bashlinishi bolghan <igorning yiraqqa yürüshi> namliq qehrimanliq eposi barliqqa kelgen. Shuning bilen bir waqtta türkiy qowmlerning <oghuzname> qatarliq époslirimu meydangha kelgen.’’

3

bir milletning büyük tallashqa duch kelgen deqiqiliri haman shu millet tarixining burulush nuqtisi bolup qalidu. Uzaq dewrler mabeynide milletning ijtimaiy gewdisi ichige asta-asta toplan’ghan , ichki meniwi qurulmini sughirilip kelgen yoshurun pisxik jughlanma del ashu büyük tallashqa duch kelgen hel qilghuch peytte goya yer tégide milyon yillar uxlap yatqan magmidek biraqla partlap chiqishi mumkin.. yehudiylarning ejdadi bolghan Ibraylarning misir firewinining bir qanche yüz yilliq qul qilishidin kéyin, musaning yétekchilikide mingbir japa-musheqqetlerni yéngip, ana wetini-kenan chöllüklirige qaytip kélishi ularning tarixigha qanchilik zor özgirishlerni élip kelmidi? gherbi honlarning altay taghliridin ayrilip, édil süyini kéchip, sherqi yawropa sazliqliri arqiliq donay wadisigha kirishi yawropaning qedimki weziyitide qanchilik zor dawalghushlarni peyda qilindi!?....
tarixta shunisi éniqki, her qandaq milletning bir ulughwar tallashqa duch kélishi, tarixi xaraktérlik chong köchüsh ke mejbur bolishi we yaki melum bir sirtqi medeniyetning qattiq ghidiqlishigha uchrishi haman uning wujudidiki yoshurun hayatiy küchini we pisxik qurulmisini qaytidin yéngilaydu we uninggha yéngi mezmun qoshidu .derweqe, chong köchüsh we tallash larning hemmila milletning tarixigha büyük progréssiyilerni élip kélishi natayin. Sirtqi ghidiqlash tüpeylidin kélip chiqqan her qandaq ulughwar progressive eng aldi bilen shu millet wujudidiki m illi gin bilen pisxik énérgiyining ikki medeniyetning uchrishishidin qanchilik rol oynighanliqini teripidin belgilinidu.
Miladiye 840- yilidiki chong köchüsh millitimiz tarixida misli körülmigen zor weqe boldi. Bu qétimqi köchüsh uyghur tarixi nila emes, belki pütkül ottura asiyaning tarixi nimu özgertiwetti.
Shimali asiyaning shawqun- serenge tolghan dalilirida, ana tebietning payansiz qoynida, uchqur atlarning kishneshliri de ,oqya ning küreshliride yétilgen bu roh qandaq qilip tarim oymanliqining ana baliyatqusigha oxshap kétidighan pinhan chongqurluqigha jelp qilindi? Éghir talapetke uchrighan, bir pütün millet gewdisi bilen halaketlik sin aqqa duch kelgen bu xelqi peqet tarim wadisidiki eslidin bar bolghan qérindashlirining qoynidila mewjut bolup turush we yashash sharaitining ebediylik imkaniyitini bayqighanidi. Aridin migh yildin artuq waqti ötkendin kéyinki bügünki künde, biz tarim diki ashu qétimliq zor qoshulush ning neqeder toghra tallash bolghanliqini chongqur his qilduq. Orxun wadisidin jenubqa -seddichin ning ichige köchken ejdadlirimiz qandaq qilip iz-tilsiz ghayip boldi? Xoshi karidorgha köchüp, genju uyghur xanliqini qurghan bir bölek uyghurlar nime üchün uzaq ötmeyla özliri uchrashqan yerlik térim medeniyitining chong tügminige singip kétishti? Öz menisi bilen éytqanda, térim medeniyitining suyuqlandurulghan jilwisi bilen sherqche sewr-taqetke we ichki sükünatqa bay xaraktérining üzlüksiz, tinimsiz ghidiqlishi qiziqqan, tentek xaraktérigha ige <grant kalliliq> bu atliqlargha öz mewjutliqini öz medeniyitining rohi énirgiyisi bilen tutup turghudek imkaniyet bermigenidi. Halbuki, buxil imkaniyetni millitimizning gherbke köchken zor bir qismi teklimakanni quchaqlap yashashqa bashlighan deqiqilerdin bashlap resmi ishqa ashurdi.
Etrapni heywetlik tengri téghi bilen qurum taghliri orap turghan, déngiz okyanlardin yiraq, iqlimi qurghaq, höl yéghin miqdari nahayiti az bolghan asiya rayonidiki pinhan chongqurluq_ tarim oymanliqi yawropa-asiya chong quruqluqidiki bir balyatqugha oxshaydu. Buningdin besh ming yillar muqeddem yawropa-asiya yaylaqliri dintangha sürülgen égiz boy, kök köz, qangsharliq we burut saqalliq kelgen ariyanlar tengri taghliridin halqip ötüp bu sirliq baliyatquda öz izlirini qaldurghan idi. shundin bashlap yawropa irqigha mensup bir qisim köchmenchi qowmler tarim oymanliqidiki yerlik ahale bilen öz ara qoshulup nisbeten murekkeprek bolghan irqi terkibini, térim igilikige mensup bolghan medeniyet qurulmisini berpa qildi. Miladiye IX esirdiki büyük uchrishish tin xéli zamanlar ilgirila tarim oymanliqidiki sherq buddizm rohidin toyunghan, ayalliq xaraktérge ige yerlik medeniyet xéli derijide yükselgen idi. yene kélip, mezkur medeniyet nisbeten muqim bolghan bostanliq hayati dawamida özide yumshaq, xushxuy, zilwa xaraktérni yétildürgen bolup, uzaqtin buyan erlik xaraktérge ige kuchtunggur bir medeniyetning özige urulushi istep kelgenidim. Netijide miladiye 840-yildin kéyinki büyük qoshulush bu ghayet zor baliyatqu ichidiki törelmini yépyéngi hayati küchke ige qildi. Mongghul égizlikidin gherbke dawamlashqan bu uzun muddetlik köchüsh jeryanida, saqal-burutlirini qoyuq chang-tozan basqan, atliri harghan, qattiq harduq yetken ejdadlirimiz Tarim oymanliqigha yétip kelgendin kéyin, bu sirliq baliyatquning qoynida qanghuche uxliwélishqa, öz wujudidiki halsirap qalghan pisxik énirgiyini qayta toluqliwélishqa imkaniyet tapti. Buning netijiside ularning rohi chongqurluqidiki ichki pisxik jughlanma yerlik medeniyetning sürkilishi bilen radiatsiyilinip, tarim wadisida ezeldin körülüp baqmighan medeniyet güllinishini keltürüp chiqardi. Yene bir tereptin, bu sirliq baliyatqu ichki asiyadiki bir pinhan zona bolushigha qarimay, sherqte ottura tüzlenglik medeniyiti, jenubqa hindi medeniyiti, gherbte ereb-paris medeniyiti we yunan medeniyiti, shimalda yaylaq medeniyetlirining öz ara uchrishishigha, ötüshishige, sürkilishige köwrüklük rol oynaydighan muhim tügün idi. shunga, quruqluqtiki yipek yolining altun dewrining kélishi, IX esirdin kéyin tamamen uyghunlashqan Tarim wadisidiki bostanliq medeniyitini yoshurun énrtsiye bilen temin etti. Tarim wadisidiki büyük qoshulushning muqerrer netijisi her qaysi uruq qowmlerning omomyüzlük yughurlushi we uyghur gewdisining étnik terkibige uyushishi bilen xaraktérlendi. Netijide bu büyük qoshulush uyghur medeniyitining altun dewrini achti. Xuddi yaponiye alimi xanida toro éytqandek: <bir millet medeniyitining güllinishi köpinche hallarda shu milletning bashqa milletler bilen qanchilik derijide uchrashqanliqi bilen munasiwetlik>. Kolombo amérika quruqluqini tapqandin kéyinki 300yil mabeynide en’eniwi asasi bolmighan amrika medeniyiti némishqa kishi heyran qaldurghudek derijide téz tereqqi qildi? Terep-tereptin bu yéngi quruqluqqa aqqan tewekkülchilik rohigha bay yawropa köchmenliri qandaq qilip yéngi dunyadiki<medeniyet wakuumi>ni buzup tashlidi? bir qétimliq xelqaraliq chong ziyapet sorunida yüz bergen mundaq qiziqarliq weqe bizge yéngi quruqluqning tereqqiyat tilsimini körsitip berdi: éytishlargha qarighanda, ashu qétimliq ziyapette junggoluqlar, ruslar, fransuzlar, Gérmanlar we Italiyanlar bes-bes bilen özlirining milli medeniyet en’enisini köz-köz qilip maxtiniptu. Peqet amérikiliqlarla pisingngide külüp qoyup éghiz achmaptu. Ular özlirining meqsitini téximu obrazliq we qayil qilarliq qilip ipadilesh üchün milli alahidilikini, millitining uzun tarixini gewdilendüridighan dangliq haraqlirini chiqirip bir-birige qedeh tutuptu: junggoluqlar puriqi dimaqni ghidiqlap turidighan mawtey hariqini, ruslar wodkisini, fransuzlar shampan hariqini, Italiyanlar winosini, Gérmanlar wéskisini romkilirigha quyup, qedeh kötürüshüptu. Nöwet amérikiliqlargha kelgende, herxil haraqlardin az-azdin quyup, arilashturup, qedeh kötürüptu _ de, <mana bu ebjesh koktéyl hariqi. Bu amérikiliqlarning <unwérsalliq_ ijadiyet dimektur> dégen milli rohini gewdilendürüp béridu>deptu.
Démek, körüp turuptimizki, tarixi 300 yilgha yetmeydighan yash amérika medeniyiti _ yéngi quruqluq bayqalghandin kéyinki milletlerning ching qoshulushidin shekillengen arilashma medeniyettur. Ularning milli medeniyitini bir pütünlükke ige qilip turghan pisxik tindurmisida tewekkülane rohqa bay yawropa köchmenlirining, yawayi jasariti urghup turghan qizil etlik Indianlarning, déngiz okyanlarni kéchip, yéngi quruqluqqa qulluqqa élip kélingen afriqa négirlirining medeniyet génliri mewjut. Shunglashqa, köp xil ériq we milletlerning ching qoshulushidin yoshurun énérgiyige érishken amérika medeniyiti partlash xaraktérlik tereqqiyatlargha érishti.
Miladiye lx esirdiki tarim wadisida yüz bergen milletlerning chong qoshulushi mu özige del shundaq yoshurun énirgiyini uchrighanidi. Chöllükning shimalidin köchüp kelgen uyghur medeniyitining gewdisige tarim wadisidin sak, türi qatarliq yawropa arqigha mensup qedimqi milletler, charwichiliqini asas qilip, köchmen turmush köchüridighan mongghul arqigha tewe qowm lar , xéli baldurla Türkleshken ottura asiya topigha mensup yerlik xelqler zich yighlashqanidi .netijide, tarim diki bu büyük uchrishishi yéngidin hayati küchke érishken uyghur medeniyitige nisbeten muqim bolghan ichki mahiyetlik qurulma we pisxik jughlanma tegdim qildi. dunya medeniyet tarixi shuni ispatlidiki, milletlerning büyük qoshulushidin shekillengen pisxik endize haman sirtqi medeniyetlerning ghidiqlishigha nisbeten yeklesh pozitsiyisini emes, belki qobul qilish, mayil bolush xahishini ipade qilidu. Shaman dini bilen xaraktérlinidighan altay medeniyet chembiriki ichide hayatliq paaliyitini dawamlashturup kelgen orxun uyghurliri qandaqlarche shaman dunyasi ichide turup meniy dinni qobul qilalidi? Ming yillardin artuq waqti sherqi buddizm rohi bilen toyunup kelgen tarim wadisida islam dini nime üchün shunche tiz omumlashqanliri? Bizning qarishimizgha, buddizmi medeniyiti chongqur yiltiz tartqan tarim wadisida islamiyetning tiz süret bilen kéngiyishini ereb xelipisi ming walildap turghan shemsherni emes, belki büyük qoshulush tin kéyinki uyghur medeniyet pisxikisidiki tash mayilliqi endize belgilengen. Chünki yawropa-asiya chong quruqluqini bir-birige baghlighan yipek yoli élip kelgen alemshumul jughrapiyisi ewzellik lX-Vlll esirlerdiki tarim ormanliqini, töt terepke qaritip derizisi échiwétilgen öyge, güllerning reng-puriqigha qarimay shirne yighidighan hesel herisi ge aylandurghanidi. Shunglashqa, bu xil imkaniyet uyghur medeniyitining ottura esirdiki altun dewrini achti. Islam tüsi qoyuq bolghan qaraxaniylar uyghur medeniyiti bilen buddizmi rohidin toyunghan Idiqut uyghur medeniyiti büyük qoshulushidin kéyinki hayatiy küchi urghup turghan rohi tindurimi ichide ajayip güllinish menzirisige érishti. Ottura esirdin tartip yéqinqi zaman we hazirqi zaman’ghiche bolghan uzaq tarixi dewrlerde shekillengen uyghur medeniyet pisxikisini xémirturuchini we ghol tomurini del ashu büyük qoshulush tin kéyinki jushqun rohi tindurimiz hasil qilghanidi. Uning ichki terkibi bilen mahiyetlik alahidiliki - erlik din bilen ayalliq dinning, yawayi jesurluq bilen xushxuy temkin likning, shiwaq hidi bilen bazar küyining ,sadda shéiriyet bilen soghuqqan pelsepe ning, shundaqla jasaret bilen nazaketning, hésiyat bilen eqilning öz ara uchrishishida mezmun tapqan idi. tarim oymanliqidin ibaret bu sirliq baliyatquda uyghur medeniyet pisxikisining köp xil medeniyet génliridin reng alghan; gah hayajanlinip, gah peskoygha chüshüp turidighan; qurghaq emma özini her waqt sughirip turushni isteydighan; ichki pinhan azablargha meptun bolup ötüshtin köre sirtqi, yiraqtiki ghayiwi menzirilerge telpünidighan törelmiliri asta-asta yétilmekte idi.

4

Talay yillar ötüp ketti. Shawqun sürenge tolghan qanchilik sheher-bazarlar teklimakan baghrigha gherq boldi. yipek yolini boylap tinimsiz ötüp turidighan töge karwanlirining koldurma sadaliri qayta anglanmaydighan boldi. Teklimakan girwekliridiki yéshil bostanliqlardiki bir mehel güllen’gen Qara xanilar medeniyiti bilen turpan oymanliqidiki Idiqut medeniyiti tarixning chang-tozanliri ichide tarim oymanliqining pinhan sükütlirimge depne qiliwétildi. Chinggiz qoshunlirining dehshetlik wehimisi bilen qara qotanlarning shepqetsiz hujumliri bir mehel tinch, muqim bolghan térim hayatigha könükken millitimizning pisxik jughlanmisidiki tengpungluqni buzup tashlidi. Gherbte déngiz medeniyitining qayta güllinishi quruqluqtiki yipek yolining hel qilghuch ehmiyitini bikar qilip, ichki asiya rayonining pajielik teghdirini belgilep qoydi. Merkizi asiya chöllükliride pétiwatqan kechki quyashni qoghliship, upuq chembirikige qarap tinimsiz uzap turidighan töge karwanlirining izliri emdi qayta körünmeydighan boldi. XV-XIV esirlerdin tartip ottura asiya rayoni bash-axiri yoq ichki tepriqichilik we siyasi muqimsizliq patqiqigha pétip qaldi. Erep chöllükliridin xelipining qilichi etrapigha uyushup, uchqur arghimaqlirigha tayinip üch qit’ege kéngeygen Erep islam medeniyiti Ehli selb yürüshliridin kéyin, zeiplikke yüz tutqan teqdirdin dekke-dükkige chüshüp qalghan baghdad xelipiliri bir zamanlarda özlirining Wizantiyining heywetlik orda qesirliridiki mexmel diwanlirida sunaylinip yétip, shehla közlük reqqaslarning naz- kereshmilik tolghima usullirini tamasha qilghan chaghlirini tesewwurigha sighduralmay atqan bolup keldi. Pütkül sherqi musulman dunyasida höküm sürüwatqan bolup qaldi. pütkül sherq musulman dunyasida höküm süriwatqan meniwi chüshkünlük tarim wadisining rohi tenhaliqini téximu kücheytiwetti. Uning üstige, Jungghar aqsöngeklirining herbi küchige tayinip seidiye xanliqidin hakimiyetni tartiwalghan apaq xoja we uning muritliri atalmish <xoja ishanliq>, <sopiliq> terghibatliri arqiliq millitimiz idéologiyisini meniwi mehkumluqqa esir qildi. Shundin bashlap tarim wadisida goya zulmetke oxshaydighan qabahetlik uzun dewr höküm sürüshke bashlidi.
Rim papasi bilen fiodal kinezlirining mudhish hökümranliqini silkip tashlap, chérkaw pelsepisining sirliq sirtmiqidin qutulup chiqqan yawropa yelkenlik kémiliri arqiliq tolup tashqan hayati küchke ige yéngi déngiz medeniyiti berpa qilghan chaghda, asiya tolimu qérip ketkenidi, uzaq zamanlar mabeynide jimjit bir xil, shawqun-sürensiz aqqan Nél, dejle-éfrat, hindi-gang we xuang xé_changjiyang deryaliri öz hawzisidiki térim medeniyitini qatmuqat latqa bilen tindurup tashlighanidi. Buning netijiside künséri algha qarap kitiwatqan yawropaning eksiche, asiya barghanséri keynide qaldi.
Shunisi qiziqarliqki, yawropa- asiya chong quruqluqidiki nurghunlighan chong deryalar ottura qismidiki qar- muz bilen qaplanghan heywetlik tagh tizmiliridin bashlinip töt etraptiki tüzlengliklerge qarap éqip, eng axirqi payansiz déngiz- okyanlargha quyulidu. Halbuki, ichki asiya rayonidiki tarim oymanliqida bolsa, derya- éqinlar töt etrapni qorshap turghan égiz taghlardin bashlinip, merkezge qarap éqip eng axiri teklimakan qoynigha singip kétidu. Dunyadiki her qandaq bir jayning jughrapiyiwi jaylishish gha oxshimaydighan bu xil tetür tanasipliq muhit bu makanda yashighuchi xelqlerning özige xas xaraktér alahidilikini we her waqt sughirilip turushni isteydighan qurghaq medeniyet pisxikisini shekillendürgen. bolupmu bu rayonni sherq bilen gherbning yéni üchürliri bilen teminlep turidighan yipek yoli xarablashqandin kiyin, nahayiti uzaqqa sozulghan, kishini bizar qilidighan sirliq sükünat basti. Teklimakanni quchaqlap, chöl jimjitliqigha esir bolup ténichqine aqidighan tarim deryasi öz hewisini chongqur latqilargha kömüp tashlidi. derya latqiliri we chirindilerni shekillengen bostanliqlarda teklimakan qumluqining menggü toxtap qalmaydighan hujumi bilen éliship, buruqtum hayatqa ögengen bu tarimliq térimchilar qurghaq, ölük topida chak_chak yérilghan putlirini tatilap, meddahlarning shallirini chachritip bir jengnamini tekrar- tekrar éytishigha könükkenidi. Nawaiydin kéyinki 500 yil mabeynide, ichki asiyadiki bu sirliq baliyatquda hayati küchi tolup tashqan yéngi medeniyetning törelmiliri bixliyalmidi. Buyerde sherq térimchiliridek kishilik munasiwet heqqidiki chigish étikiliq mesililer we aile, nesep ehkamliri muhakime qilinmidi; Hindistanliqlardek métafizikigha bay, pani alemning cheksizlikige mehliya bolidihgan oy-xiyallar bolunmidi; gherbliklerdek shexsning qeder-qimmitini, eqli yükseklikini, keskin emeliyetchanliqini öz urunushlirining mizani qilidighan pelsepe téximu wujutqa kelmidi. bu yerde peqet qum barxanlirining sürreng, zérikerlik jimjitliqigha oxshash chidighusiz sükünat; pinhan, anda-sanda körünüp qalidighan ghuwa hayajan; qurghaq, changqaq istek; axirqi nuqtigha yétishni oylimaydighan sewrsizlik höküm sürdi. Téximu toghrisi, yéngidin güllinishke érishken yawropaliqlar mewj urup turghan atlantik okyanda, tewekkülane qedemliri bilen shamal yölinishige qarap üzüp kétiwatqan kémilirining apaq yelkenlirige yéngi dunyaning tarixini yézishqa bashlighan chaghda, tarim wadisi insaniyet medeniyitining <wakuum belbighi>gha, kona quruqluqtiki <tenha aral> gha, yéqinqi zaman tarixidiki <untulghan zona> aylinip qalghan idi. goya zulmetke oxshaydighan bu xil mudhish dewr taki XX esirning tang nuri yétip kelgüche dawamlashti.
Derweqe, jughrapiyilik muhit hemmini belgileydu, deydighan nezeriye mutleq ilmi nezeriye emes, lékin jughrapiyilik jaylishish ning bir milletning medeniyet tereqqiyatigha körsitidighan biwaste tesirini sel chaghlighili bolmaydu .chong derya wadiliridiki latqilardin shekillengen tüzlengliklerde yashap kelgen hindi lar bilen shimali asiyaning yelpünüp turghan payansiz yaylaqlirida at üstide yashap kelgen Mongghullar ning medeniyet pisxikisining oxshimasliqini nahayiti zor derijide perqliq bolghan jughrapiyilik muhit belgiligen. Yawropa meripetchilik dewride ötken fransiye peylasopi Muntéskiyu gerche öz telimatlirida jughrapiyilik muhitning hel qilghuch rolini hedep kökke kötürgen bolsimu, lékin uning her qaysi milletlerning medeniyet tereqqiyatidiki sel qarashqa bolmaydighan tereplirinimu körsitip berdi. Qedimki yunanda néme üchün alemge meshhur epsane_riwayetler, adem bedinining güzellikini ipade qilidighan heykeltirashliq shunche téz tereqqi qildi? Marks buni Grétsiyining güzel jughrapiyilik muhitqa baghlidi:< Yunanliqlarning güzel tebiiy sharaiti -uning bulutsiz kök asmini , unni orap turghan cheksiz yéshil zümret déngizi ularni güzellikke ündidi. Ular özlirining ilahlirinimu eng güzel, eng ali kishi süpitide teswirlidi. Grétsiyini qaplap turghan güzel, zenggerreng asmanni adem qiyapitidiki <büyük ata>, déngizida lehengge minip, shiddetlik dolqunlar arisida yüridighan zor bir kishi qilip teswirlise , quyashni ot uchqunliri chachidighan bir Aqsaq tömürchi qilip teswirliri…>
Meddah -waizliq Ereb sehraliridin teklimakan girweklirigiche bolghan qurghaq, höl-yéghin siz, chöl_jeziriler bilen anda-sanda uch rap turidighan bostanliqlar öz ara gireliship ketken ichki asiyada tereqqi qilghanidi. Bu yerdiki quyash nurining tonurdek qizdurushi bilen susiz chöllerning altundek yalildishidin shekillengen qurghaq, zérikerlik hayat ularni shéiriy tuyghugha bay, hisiyatchan, til seniti arqiliq özlirining changqighan rohi dunyasigha teselli tépishigha ögetken. Éhtimal ,dunyada bashqa héchqandaq bir millet natiqliqta Ereblerdek unchilik chiwer bolmisa kérek. Bashqa ger qandaq bir til ipadilesh iqtidari, qapiye we shéiri tuyghu jehette Erep tilidek küchük bolmisa kérek. Erep tarixini uzun yil tetqiq qilghan fillip hitti bu heqte mundaq yazghan idi:<dunyadiki herqandaq bir til milli rohning barliq tereplirini ipade qilishta Erep tilidek küchlük bolmisa kérek. Shéiriy misralar arqiliq héssiyatni ipadilesh islamiyettin awalqi ereblerning birdinbir alahidiliki idi. ularning til iqtidari peqet shéiriyet arqiliqla eng yaxshi ipadilinish pursitige érisheleytti. Islam dini ereb tilining bu xil alahidilikini we ereb millitining bu xil pisxik özgichilikini özide toluq namayan qilghan idi. islam dining ghelbisi melum menide bir tilning ghelbisi, bolupmu bir kilassik desturining ghelbisi idi….>shunga erebler özlirining bir maqalida: <eqil üch nersige _ perengler (yawropaliqlar)ning kallisigha. Chin (junggo) luqlarning qoligha, ereblerning tiligha mujessemleshken > deydu. Ottura esirdiki ereb medeniyiti we pelsepisining güllinishi, emeliyette, ereb tilining ipade qudriti arqiliq érishken shéiriy pelsepe idi. gégil: <shéiriyet élini izdiseng iran’gha bar > dep teripligen ottura esir paris shéiriyitimu musulman sherqining shéiriy tuyghusida yüksek pelle yaratqan idi. büyük qoshulushtin kéyinki ming yildin artuq musapini bésip ötken uyghur edebiyati, emeliyette, sap shéiriyet bilen xaraktirlinidihgan edebiyat idi. ereb sehralirining zérikerlik tünliride toqulup, pütkül sherq musulman dunyasigha keng tarqalghan <ming bir kéche> riwayetlirining eng nepis, eng güzel babliri néme üchün ishret weswesiliri güpüldep purap turghan bayanlar bilen shehla közlük hör perilerning naz-ziba bilen tolghan teswirliride öz ipadisini tapidu? Tarim wadisidin taki Nél deryasighiche bolghan ottura we gherbi asiyaning ottura esir shéiriyitide néme üchün <yar>, <mey>, <janan>we <gül> weslige teshna ishqiy shéiriyet shunche tereqqi qilidu?.....
Shek-shübhisizki, asiya chöllüklirining tonurdek qiziydighan tomuz künliri bilen zérikerlik tünliri bu yerde yashaydighan kishilerning ay yüzlük hör-periylerning ishq muhebbiti bilen öz könglini awundurushqa ündidi; qurghaq asminida bir qewet népiz chang-tozan ésilip turghan qaynaq bazar-restilerde ghil-pal körünüp qalidighan chümbellik qiz chokanlarning yoshurun ruxsari söz senitide chiwer bu kishilerning tesewwurini ghidiqlidi; heywetlik sépil_qesirlerning himayisi bilen sultanlarning pinhan heremxanilirigha bexshende qiliwétilgen yash kénizekler tulpargha min’gen subatliq shahzadiler heqqide tatliq xiyallargha ram boldi….. Ereb islam medeniyitining chüshkünlüke yüzlinishidin kéyinki uzaq tarixi dewrde pütkül Ereb sehraliri, iran chöllükliri , Mawaraunnehr we Tarim wadisi yéngilanmay tekrar-tekrar éytilip turidighan ishq_muhebbet dastanlirining mest qilishi bilen changqaq_qurghaq wujudigha teselli tépip keldi. Tepekkür usulidiki bir xilliq, bediiy tesewwuridiki qélipbazliq, mezmunidiki qurghaqliq we yéma-motéflardiki tekrarliq musulman sherqiy ning yéqinqi zamangha kelgende eqli tepekküridiki chékinishni keltürüp chiqardi. Buning netijidide edebiy oyghinish dewridin kéyin, ijtimaiy penler bilen pelsepide yéngi tepekkürgha, tebiiy penlerde partilash xaraktérlik muweppeqiyetlerge érishken yawropaliqlarning eksiche, ichki asiya dewridin asta_asta keynide qaldi.

5

Uyghurlar gherbke köchüp, tarim wadisida milletlerning chong qoshulushini keltürüp chiqarghandin kéyinki ming yildin artuq jeryan millitimizning xaraktér alahidilikini we medeniyet pisxikisini shekillendürgen asasliq dewr hésablinidu. Derweqe, bu jeryanda millitimizning medeniyet pisxikisini shekillendürgen amillar murekkep we köp xildur. Halbuki, bir milletning melum medeniyet muhitida shekillendürgen pisxik jughlanmisi hel qilghuch ehmiyetke ige bir qanche amilning muhim rol oynishi, bashqa qoshumche amillarning mueyyen türtkisi netijiside ishqa ashidu. Undaqta, uyghur medeniyet pisxikisini shekillendürgen asasliq amillar néme? Ular qandaq rol oynighan?
Birinchi, teklimakan rohi
Buningdin bir qanche yillar ilgiri, teklimakan girwikige jaylashqan bir qanche qaynaq bazarning shenbilik hayatini tamasha qiliwatqan bur yaponiyilik seyyah hayajan ilkide mundaq dégeniken:<sherqi asiyaning yapyéshil ékinzarliqlar bilen tolghan munbet zéminida, üstide aqush tumanlar leylep turghan girimsen tagh deryaliri gha qarap muqim, pinhan térim hayati kechürüp kelgen xelqler özliride mulayim, sewrchanliq, ayalliq nazaketke bay höl xaraktérini yétildürgen; lékin ichki asiyaning tebiiy muhiti buninggha tüptin oxshimaydiken. Bu yerning muhiti qurghaq, taghliri qaqas, qumluqliri payansiz bolup, bu hal yerlik xelqlerning ochuq-yoruq, qiziqqan, erlik jasariti urghup turghan qurghaq xaraktérini yétildürgen bolishi mumkin…..>
Bizningche, yaponiyilik bu seyyahning yuqirqi tehlili addi bir sélishturma bolmisa kérek, elwette. Chünki uzun tarixtin buyan bizning ata_bowilirimiz teklimakan chöllükidin ibaret bu sirliq baliyatquni quchaqlap yashap kelgen idi. bu sirliq baliyatqugha millitimiz öz béshidin kechürgen talay sergüzeshtiler _ xushalliqqimu, azabmu, wehimimu, güzellikmu yoshurun’ghan idi. teklimakan ular üchün bir <méhriban ana idi>, ular uni ulughlaytti, u toghriliq güzel riwayetlerni toquytti. Uning baghrigha kömülgen qedimi sheherlerdin bezi-bezide anglinip qalidighan mungluq naxsha sadaliridin, toxularning chillashliridin, tulparlarning kishneshliridin, töge karwanlirining koldurma awazliridin söyünüp kétetti. Qelbide muhebbet oyghan’ghan yigit qizlar goya ulugh anining emcheklirige oxshaydighan sanjaq_sanjaq qum barxanlirining üstide ongdisigha yétiwélip, tolun ayning kötürülishini kütetti. . . . derweqe,<chöl _ ularning wetini, anisi, köngül xushi idi. shunga chölning güzellikini peqet chöl perzentlirila bilidu. . .> yene bir tereptin, teklimakan ular üchün qorqunuchluq sir idi. uning goya uxlap yatqan zor shirdek heywetlik jismigha jimiki rehimsizlik, wehime, menggü toymaydighan achközlük yoshurun’ghanidi. u qorqunuchluq gürkirep nere tartsa, bir kéchidila qaynaq sheherlerni, kimxaptek bostanliqlarni yutup kétetti. Tarim wadisidiki uyghur xelqining bostanliq medeniyiti emeliyette teklimakan bilen bolghan nechche ning yilliq japaliq köresh jeryanida shekillengen idi. öz menisi bilen éytqanda <chöl ademlirining mijezimu susiz jezirilerde köklep turghan ashu tikenlik otlarning tebiitige oxshap kétidu. Rahetlik baghlar, sheherning salqin saraylirida yillap aptap körmigen leshtek aq chiraylarni bu yerde uchratqili bolmaydu. Chöl ademlirining chirayi quyashta chaqnap mistek parqirap turidu. Ularning kiyim kécheklirining öngüp ashu qumlarning renggige oxshap qalghan; quyashning ottek qiziq tepti, üzülmey chiqip turghan chöl shamalliri jahilliq, qopalliq, merdanilik, sadiqliqtek xiyaletlerni ularning qan_qénigha singdüriwetken…. Shundaq, bu yerde tebiet héch bir hayatliqni pepilimeydu; hemme nime özining qaytmas, égilmes rohigha tayinipla mewjut bolup turalaydu!....> shunglashqa uyghur rohi teklimakan qumluqi otturisida bir xil ichki munasiwet shekillengen. Biz bu xil rohi baghlinishni memtimin hoshurning <qum basqan sheher>, Xalide israilning <qumluqning chüshi>, Extem ömerning <qurutlap ketken köl>, muhemmet baghrashning <jezire> qatarliq eserliridin téximu chongqur hés qilalaymiz. Démek, millitimiz xaraktérining yétilishi we ichki pisxik jughlanmisining terkibide teklimakandin ibaret bu sirliq jezirining qurghaq, insan bilen tebiettin tashqiri bir ilahi küch otturisidiki badhlinishni öz izdinishlining meqsiti qilidighan meniwi halet öz izlirini chongqur qaldurghan.
Ikkinchi, déhqan milletke xas meniwi tindurma
Qaysidur bir peylasop: <déhqini bar millet yoqalmaydu> deptiken. Derweqe, nisbeten muqim bolghan térim hayati dawamida déhqanlar shu milletning en’eniwi medeniyitini saqlighuchi we ewladtin-ewladqa dawamlashturghuchi gewde hésablinidu. Chünki öz nisiwisini öz yérining hosulidin élip, <yer_ altun qozuq> dégen eqidige qattiq ésilip yashaydighan déhqanlarning wujudida su, ot menbelirini qoghliship, tinimsiz köchüp yüridighan charwichilargha qarighanda jahil, muqim, éghir_bésiq, en’ene udumlirini üzüp qoyushni xalimaydighan, öz nésiwisige shükür qilip yashaydighan xaraktér üstün orunni igileytti. Biz teklimakan girwekliridiki bostanliqlarda tirikchilik qiliwatqanlarning yéqinqi besh esir din buyan déhqanchiliqni asas qilip, qol hünerwenchlik we ushshaq tijaretning yardimi bilen öz-özini teminleydighan tebiiy igilik muhitida bir xilda yashap kelgenlikini chongqur hés qilimiz. Süyi intayin kemchil, iqlimi qurghaq, her waqt qum boranlirining shiddetlik hujumigha uchrap turidighan bu jeziride peqet uyghur déhqanlirining emgekchan qoli arqiliqla hayatliq éhtiyajini kapaletke ige qilidighan yéshil bostanliqlar hasil bolghanidi. Peqet dehqanlar bu nachar muhitqa berdashliq bérip ün tinsiz yashashqa adetlen’genidi. Shunga, ölük topiliq yolda ketminini mürisige élip, chak-chak yérilghan putlirida topa tozitip kétiwatqan tarimliq bowayning yashangghirighan közliri bilen changga saqallirida wujudigha tinip ketken bir chongqurluq, yiraq ötmüshke tutiship ketken bir keypiyat eks étidu. Démek, qurum we tengri taghliridin tarim oymanliqigha qarap aqqan nurghunlighan derya-tarmaqlirining latqiliridin shekillengen bostanliqlarda millitimizning muqim térim hayatigha köchkendin buyanqi déhqan milletke xas rohi tindurmisi yoshurun’ghan idi. bu tindurmida jahandin xali békinme keypiyat, qériliqqa xas éhtiyatchan , uzun mezgillik bir xilliqtin shekillengen buruxtumluq, sürreng qumluqlargha esir bolghan sükünat bar idi. uning wujudi bir xilda bezirip yatidighan teklimakan chölige oxshash idi. u qaghjiraytti, emma indimeytti; yiraqlargha telpünetti, emma özgermeytti…. Millitimiz teklimakan chölining uzun hem zérikerlik tünliri bilen atesh aptaplirini déhqan’gha xas sewrchan jismigha singdürüp, yiraq tarixni bügünge ulidi. Eger bir milletning déhqanliri mewjutla bolidiken, shu milletning meniwi tindurmisidiki mahiyetlik énérgiye menggü üzülüp qalmaydu. Öz nöwitide shu milletning déhqanliri sirtqi medeniyetning ghidiqlishi radiatsiyilishige öz wujudidiki jahilliqi bilen qarshiliq körsitip, ikki medeniyetning uchrishishidin kélip chiqqan tengpungsizliqni tinichlanduridu. Hemmimizge melum, öktebir inqilabidin ilgiri özbékler Sir we Amu deryasi ariliqidiki bostanliqlar bilen perghane oymanliqidiki munbet wadida déhqanchiliqni asas qilip yashap kelgen térimchi xelq idi. qazaq qirghizlar bolsa deshti qipchaq daliliri bilen issiqköl etrapidiki yaylaqlarda charwichiliq bilen shughullinip kelgenidi. Öktebir inqilabidin kéyin, chong özgirishke yüz tutqan ottura asiya hazirqi zaman medeniyitining, bolupmu rus medeniyitining qattiq radiatsiyisige duch keldi. Bu xil muressesiz medeniyet radiatsiyisi taki sowét ittipaqi parchilanghan gha qeder 70yil dawamlashti, netijide yaylaq hayatidin biwaste sheherleshken qazaq - qirghizlar özliridin köp derijide küchlük bolghan rus medeniyitining radiatsiyidige berdashliq bérelmey<import-ékisport>tengpungliqini yoqitip qoydi. Buning bilen 80-yillarning axirigha kelgende milli jiddi krizisqa uchrap, medeniyette keng kölemde ruslishish xewipige duch keldi, hette rus tilini ana til hésablaydighanlarning sani kün snap köpeydi. Musteqilliq jakarlashtin ilgirki Qirghizistan paytexti Béshkek fronzi) te qirghiz tilida ders ötidighan ang axirqi bir ottura mektepmu taqilip qélish xewpige duch kelgenidi. . .
Lékin, Özbékistanning ehwali bashqiche idi. özbéklermu oxshashla rus medeniyitining küchlük radiatsiyisige duch kelgen bolsimu, emma ularning eslidinla mueyyen en’eniwi asasqa ige sheher we térim medeniyiti bolghachqa, rus medeniyitining küchlük éqimigha qarshi inkas qayturalidi, shundaqla sirtqi medeniyet bilen muamile qilishtiki tengpungliqini yoqitip qoymidi. . .buningdiki sir del özbéklerning en’eniwi sheher medeniyiti we milli pisxik jughlanmigha bay térim milliti bolghanliqidindur. Téximu toghrisi özige jahil, qérilarche éghir bésiq xaraktér yétildürgen, kolxoz-qishlaqliridin ayrilalmaydighan, pütün sowét ittipaqini paxta bilen teminligen özbék déhqanlirining bolghanliqidindur milletke xas asan özgermeydighan, jahil, sighdurushchan rohi tindurma millitimiz medeniyet pisxikisini shekillendürgen muhim amillarning biridur.
Üchinchi, köp qétimliq étiqad kirzisidin kélip chiqqan <qaytidin qurush pisxikisi
Yéqinqi yillardin buyan, chet eller bilen bolghan bérish-kélishning küchiyishige egiship, ürümchi qatarliq bir qisim chong sheherlerde yoshurunche chérkawlarni ziyaret qilip turidighan, Milad bayrimini ötküzüshke qatnashqanliqidin hayajan’gha chömidighan, <injil terjimilirini tarqitishqa uriniwatqan, boynigha <kirist>shekillik altun reng midalion ésiwalidighan bir qisim yashlar peyda bolup qaldi. bu hal kishige millitimiz yene bir qétimliq étiqad krizisining yoshurun xewpige duch kéliwatamdu-qandaq? Dégen wehimini sélip, ademning towa dégüsini keltüridu. Shundaq, towa deymiz, emdi boldi, bes! Millitimiz öz béshidin kechürgen bir qanche qétimliq étiqad krrzisi bizge az bolmighan sawaqlarni qaldurup ketti.
Miladiye VIII esirning axirqi yérimida, güllen’gen dewrge kirgen orxun uyghur xanliqida Loyangdin chiqqan töt neper mani dini rahibi yoqiri qatlam ichide hedep din tarqatti, netijide uzaq ötmeyla xanliq teweside mani dini ewj élip, shimali asiyaning jenggiwar yaylaq hayatigha maslashqan shaman dini qattiq xirisqa duch keldi. Shamanizm étiqadidin mani dinigha köchüsh pütkül milletning rohi dunyasida ilgirki hemme nersini inkar qilip, qaytidin qurushtek meniwi haletni shekillendürüp, medeniyet tariximizdiki tunji qétimliq krizisni peyda qildi.<mani dini öz telimatlirida janliqlarni öltürüshni qetiy meniy qilatti. Buhal yaylaq muhitida özide yawayi jesurluq we küchtünggürlük yétildürgen milli roh bilen sighishalmaytti>, emiliyette, orxun uyghur xanliqining 840-yilidiki zor halakitide ashu qétimliq krzisningmu mueyyen tesir liri bar idi.
uyghurlar keng kölemde gherbke köchkendin kéyin, mongghul égizlikidin özliri bilen bille alghach kelgen shaman we mani dinlirini tashlap, tarim wadisida zor güllinishke érishken Buddizm étiqadi we medeniyitini qobul qilishqa mejbur boldi, netijide yene bir qétimliq étiqad krzisi yüz bérip, milletning rohiyet dunyasida <qayta qurush>yene bashlandi. Chünki uyghurlar gherbke köchken mezgillerde tarim wadisida buddizm alliqachan ming yilgha yéqin tarixqa ige bolup qalghan idi. tarim wadisida chong qoshulushtin kéyinki<qayta qurush>taki X esirning aldinqi yérimidiki bir nurluq seherde atush diyaridiki bir jilghida tunji ezan awazi yangrighan’gha qeder dawamlashti. Ming yildin artuq waqttin buyan, millitimiz rohi mahiyitini sughirip kelgen buddizm eqidisi hayati küchi tolup tashqan yéngi bir dinning küchlük xirisigha duch kelgen idi. buddizm eqidisidin islamiyetke köchüsh millitimiz tarixida kölimi eng zor, pozitsiyisi eng keskin , tesiri eng chongqur bolghan bir qétimliq <qayta qurush> herkiti boldi. Islam dini bir xudaliq din bolghachqa, eqididiki mutleq keskinlikni telep qilatti, shundaqla özidin bashqa herqandaq étiqadni inkar qilatti. Qaraxanilar térritoriyisining islamlishishi tarim wadisidiki buddizm medeniyitige qaxshatquch zerbe berdi. Bu qétimqi <qayta qurush> taki XVI esirning bashlirida Qumul rayoni tamamen islamlashqan’gha qeder, besh esirdin uzaqraq waqt jeryanida élip bérildi. Bu jeryanda buddizm medeniyitini eks ettüridighan herqandaq nerse muressesiz rewishte inkar qilip, xarabige aylanghan budda ibadetxaniliring üstige yépyéngi islam medeniyiti tiklep chiqildi. Derweqe, herqandaq bir din özidin awalqi dinlarning tesirini tamamen yoq qiliwétishke qadir emes, belki ilgirki dinlarning birqisim medeniyet amillirini özige singdürüp tashlaydu. Bin bir xil étiqad tüsini alghan ang formatsiyisige mensup nerse bolsimu, öz nöwitide yene bir xil medeniyet hadisisi hésablinidu. shunglashqa tariximizda yüz bergen nurghun qétimliq étiqad krizisi we <qayta qurush>herkiti emeliyette melum jehettin bir xil medeniyet krizisi we medeniyettiki <qayta qurush>herkitidur. Buning netijiside millitimiz her qétimliq étiqad almashturushqa duch kelgende, ilgiriki hemme sergüzeshtilirini , ötmüshini, medeniyitini, tejribe sawaqlirini biraqla irghitip tashliwétip, nöldin bashlinidighan yéngi dunyani tikleshke urunidihgan <qayta qurush> pisxikisini tekrarlap turdi. Shunga, medeniyet tariximizdiki buxil haletni goya teklimakan baghridiki bir kéchide qum astigha ghayip bolidighan, uning ornigha bashqa bir yéngi bostanliqni qaytidin berpa qilishqa bashlaydighan <qayta qurush> rohigha oxshitish mumkin.
Uyghurlar bilen yehudiylarning tarixi qismetlirini sélishtursaq nurghun oxshashliqlarni bayqaymiz. Her ikki millet oxshashla chöl-jeziride bostanliq yaritip awughan, tarixi xaraktérlik chong köchüshlerni béshidin kechürgen (uyghurlar orxun wadisidin tarim oymanliqigha köchken bolsa, yehudiylarning ejdadliri misirdin kenangha, qedimki Babildin érosalimgha köchken);her ikki millet tarixtin buyan tijaretni özlirining muhim igilik shekillirining biri qilghan, shundaqla bashqa milletlerde kem uchraydighan soda éngini yétildürgen. Undaqta, bügünki dunyada yehudiylar qandaq qilip eng ilghar milletlerning biri bolup qaldi? alliqachan ölgen ibray tilini, qattiq xirisqa duch kelgen medeniyitini néme üchün tirildürelidi?
Emeliyette, yehudiylarning béshigha kelgen talay qétimliq hayat-mamatliq tarixi qismetler bizningkidinmu éghir bolghanidi. Ular wetensizlik, xorluq we halaket teqdir ichide yashawétip: <men mendürmen, mendin awwal yehudiymen> dégen maqalining menisini menggü éside saqlidi. Dunyaning herqaysi jaylirigha qumdek chéchilip ketken yehudi köchmenliri herxil din, herxil medeniyetlerning küchlük xirisigha yehudi dinining rohi arqiliq jughlighan milli medeniyet tindurmisi arqiliq taqabil turdi. Sirtqi medeniyetlerning ijabiy tesirlirini yehudiy dini arqiliq dawamliship kéliwatqan en’eniwi medeniyetlerning asasigha qobul qildi. Éhtimal, dunyada tarixtin buyan, dini étiqadini izchil özgertmey kelgen millet peqet yehudiylar bolsa kérek. Natsisitlarning jaza lagérida, yawropadiki oxshimaydighan ellerning oxshash bolmighan medeniyet muhitida ösken yehudiy tutqunlirining nahayiti tézla ittipaqliship birlikte küresh qilalishi yehudiy millitining wujudidiki mustehkem milli rohining sewebidin bolghan.
Lékin, bizdiki köp qétimliq étiqad almashturushlardin kélip chiqqan<qayta qurush>. <tünügünni untup bügüni yaritish> pisxikisi millitimizning asan qizip téz sowuydighan, üzüklük ichide chaqnashni isteydighan, tinimsiz tewrinip turidighan xaraktérini belgilep qoydi. Millitimizning shaman, mani, buddizm, zoruastér, néstori we islam qatarlq dinlarning hemmisige bir qétimdin étiqad qilip baqqanliqi, talay qétim yéziq almashturghanliqi, öz tilida nurghun tillarning élimintlirini saqlighandek tarixi pakitlar ularning murekkep, köp qirliq xaraktérini éniq körsitip béridu.
Tötinchi, arilashma medeniyet endizisi we ghidiqlinishni shert qilidighan rohi qurulma
Uyghur medeniyitining asasi gewdisi tarim oymanliqi, ili wadisi we turpan qomul oymanliqliridiki yéshil bostanliqlarni merkez qilghan térim medeniyitide öz ipadisini tapqan bolsimu, lékin bu xil medeniyet sherqning chong derya wadilirini asas qilghan, en’enige hérismen, ichki mayilliqi küchlük, békinme halettiki térim medeniyitige tüptin oxshimaytti. Tarim medeniyitining ichki tindurmisida yaylaq medeniyitining jasariti bilen térim medeniyitining jahilliqidin yughurulghan, yipek yoli arqiliq sherq we gherb medeniyetliridin her xil reng-puraq alghan arilashma endize muhim orunni tutqan idi. bostanliqlarni yaratquchi déhqanlar mötidil belbaghning térimchiliridek höl-yéghin mol, iqlimi illiq, tebietke tayinip kün kechüridighan muqim, zil zililerdin xali sharaitqa ige emes idi, tebiet ularni pepilimeytti, belki ular tebietni _ payansiz qumluqlarni, susiz chöllerni, qurghaq iqlimni pepileytti. Shunga , bu yerdiki térim medeniyitining alahidiliki we déhqan milletning qurghaq rohi asiyaning mötidil rayonliridiki térimchlilarning höl, yépishangghu xaraktérige oxshimaytti. Uning üsitige, tarim oymanliqi ichki asiya rayonidiki bir chongqur baliyatqu bolishigha qarimay, yipek yoli élip kelgen jughrapiyilik ewzellikige tayinip, öz wujudini köp xil medeniyetlerning xuruchliri bilen tindurghan idi. shunga, millitimiz medeniyitining mahiyetlik xaraktéri ichi yépishangghuluqtin köre sirtqi ghidiqlinishini öz güllinishining piltisi we aldinqi sherti qilghan. XV esirge kelgelde, kona quruqluqtiki yipek yolining altun dewri pütünley axirlashti. Yéngi déngiz yolining échilishi we par mashinisining keship qilinishi qérip, tinip ketken asiyani dewrning keynige tashlap qoydi. Shuningdin kéyinki goya zulmetke oxshaydighan 500 yil dawamida <untulghan zona>gha aylanghan tarim wadisi héchqandaq bir yéngi medeniyetning ghidiqlishigha, héchqandaq bir tashqi tesir ning zeretlishige uchrimidi. Herxil güllerning reng-puraqliridin behir élip kön’gen we öz könglini yashartip ögengen bu <büyük ata> asta-asta belliri mukcheygen, saqalliri changgilashqan, wujudi qérighan bir bowaygha aylandi. . .nawaiydin kéyin, 500 yilgha yéqin dawamlashqan medeniyitimizdiki<wakuumluq> emeliyette ichki jehettiki rohi mehkumluq bilen tashqi jehettiki tenha-yitimlikning mehsuli idi.
Démek bir mehel güllinishke érishken herxil medeniyetlerning öz ara yughurilishidin közlerni qamashturghan, Tarimdiki arilashma medeniyet endizisi yéqinqi zamangha kelgende békik, tenha muhitqa qaghjirighan teklimakan chölining sükütliridek chongqur latqilargha tinip ketkenidi. Meshhur tarixchi hitti özining <ereblerning qisqiche tarixi>namliq kitabida: <purset tapsila bashqilarning medeniyiti arqiliq özini sughurup turush qumluq xelqlirining eng roshen alahidiliki idi. ularning birqanche yüz yilliq ichki meniwi jughlanmisi mueyyen ghidiqlinishqa uchrighan haman, goya tuyuqsizla oyghanghandek hemme yerni lerzige keltürüp tashlaydu. . .>dep yazghan idi.
Derweqe, Teklimakan’gha dümlen’gen roh qum tégide uzaqqiche bésilip yatti, ussuzluq azabidin tanglayliri chak-chak yérildi, tindurmidiki latqilar chiridi….. peqet XX eserning tang nuri mudhish tünlerning perdisini qayrighan chaghdila, baliyatquda tolimu uzaq yétip tunjuqup qalay dep qalghan bu toralme yéngi hawadin az-tola nepes élishqa bashlidi. . . .

http://www.newruz.com/maqaliler/TOP2003/dumlengen%20roh.htm