PDA

View Full Version : Rabiye Qadir heqqide Dastan( 44. dawami bar. )



Abdurehimjan
09-02-08, 12:47
Rabiye Qadir heqqide Dastan( dawami 44. )
Die Himmels sturmerin( Kokni zilzilige salghan ayal)

Rabiye Kadeer chinas staatsfeindin Nr.1
( Rabiye Qadir hitay dolitining .1 nomurluq dushmini)

( izahat- bu kitap German yazghucisi Alexandra Cavelius hanim yazghan" Rabiye Qadir hanimning Biographiesi)

U, asta pichirlap, oz - ozi bilen sozlishetti:
Men bu Olum qel'esidin hayat chiqishim kerek! Men beshimgha keliwatqan dishwarchiliqlargha, berdashliq birishni oginishim kerek.Men yalghuz emes! Allah Men bilen birgedur!
U, tehimu mustehkem qarargha kelgen halda:
Ey iegem- Allah, Sen bilen Ikkimizning dostlighi menggudur! Peqetla Ikkimiz! -deytti chin ihlas bilen. Andin U, Allahqa seghinip, Allahqa yuzlinip hitap qilatti.U, ozining putun arzu, armanlirini Allahqa eytip, yardem tileytti. Uning qelbide, Uning Miskin Rohi alimide, ghuwa bir Nur-yoruqluq, gugum bir Sima namayen bolatti. U, ashu Nurning yardimide ,jasaritini, kelechekke bolghan umudini takammulashturatti.

U, kechqurunlighi, beden ezalirini, ten saghlamliqini diqqet bilen kuzutup chiqatti. U, guya ozining bu dunyada bar-yoqlighini bilmekchi boliwatqinidek ,guyaki bularning hemmisi bir kechilik chush bolup qelishini umut qiliwatqinidek,yuzlirini murup baqatti. U, asta-asta bash-ahiri yoq bir hiyali dunyagha kirip qalatti we bir ayal oqutquchigha qattiq awazda sual qoyup soraytti:
10 x 10 = qanche? 1985 - 317 nime dimek? Mening qanche balam bar? Yoldishim kimu?
U, ozi bergen suallargha ozi jawap tepip, aramigha kiletti.
U, waqit otkuzush uchun, qerellik beden cheniqturush meshiqlirinimu adet qiliwaldi. U, qollirini echip yumup,qol muskullirini heriketlenduretti. Qerellik olturup- qopup Tiz gimnastkisi qilatti.ashundaq chaghlarda, Uni kuzitip turdighan Aparat derhal zuwangha kelip, warqiraytti:
Hey , nimishke undaq qilisen?
U, ten herikitini tohtitishqa mejbur bolatti.lekin waqitmu chushke yeqinlap qalatti. Chushluk tamaqtin keyin U, yad bilgen,Quran surilirini pes awazda oqushqa bashlaytti. Keyin Allahqa tewinip, Munajat oquytti:
“Allah! Manga yardem qil. Allah manga yardem qilidu.”bu munajatni uchming qetim tekrarlighandin keyin, yene uchming qetim munu duani oquytti:
“ Allah meni toghra yolgha bashlaydu, toghra yolgha bashlaydu”
ahirqi tilek-duasida yene uchming qetim:
Men bu yerdin hayat chiqimen, men bu yerdin hayat chiqimen,dep Allahqa yalwiretti.
U, her kuni on uch saetlep turluk Gimnastik we Dua-tilekler bilen, hem ten saghlamliqini asraytti hem Rohi jushqunliqini ashuratti.

Uni kuzitish Aparatida, anda-sanda yahshi kishilermu olturup qalatti. Undaq chaghlarda :
boldi, endi yiter,tohtap qal,degen awaz kelgiche,U kamir ichide pem bilen,bir qanche qedem mengiwalatti.

kamirning , tumur karwat jipslap qoyulghan temigha ,putunley het yeziwetligen bolup, Uyghurche, hitayche, Rusche, yene alliqandaq yeziqlarda “ bu kamir mening jenimni aldi!”, “ Ular manga olum jazasi hokum qilishti!”, “hich bir Insan bu jehennemge kirip qalmisun!”, “ular pashist!”, “ Huda, sen barmu?” - degen jumliler yezilghan. Hetta Arilap, qanliq barmaq izimu besilghan.

Uning his- tuyghuliri, sizimi yalghuz kishilik kamirda, tehimu kuchlinip ketiwatatti. Hetta siritta birer ayaq tiwishi anglansa, kim keliwatqanlighinimu biliwalatti. Aparattin anglinidighan, awazlarningmu, hosh hewer, yaki shum hewerge bisharet bolidighanlighinimu sizip turatti.
_______
(shu namliq kitap 9-15.betlerdin)
Seher saet tort etrapi idi. ayal gundipaylar Uning aldida bir petnus qoydi. Bir tehside Turluk koktat we Pahlan gushi bilen teyyarlanghan qurima.yene biride tuha qurimisi. Turmide bundaq yimeklikning barlighini U, oylapmu baqmighan idi. shu arida kamirgha ,yene bir Uyghur ayal saqchi emeldari kirip keldi,de, Uninggha chungqur ghemhorluq bilen, tikilip qarap:
Nimishke yimeysen? Undaq qilma! Ale, yewalghin,didi. yene bir jimliqtin keyin soridi:
Sening yene qandaq arzuliring bar?
Shu chaghdila Uninggha melum boldiki, Uni bugun atmaqchi! Bu tamaqlar Uninggha berilgen, olum aldidiki jallat ziyapiti.

Ayal gundipaylar Uningdin , qaysi kiyimini keymekchi ikenligini sorashti. U,uchisigha, daim yaqturup keyidighan, keng iteklik,uzun aq yopkisini, suloysun qamidin jiyek tutulghan, qayrima yaqiliq uzun aq hurum Peltosini, beshigha ozi bek yahshi koridighan aq Tumaq( papaq)ni,
Putigha igiz pashniliq, aq botiyni keyidighanliqini telep qildi. U, chachlirini yuyup-tarap uzun quyiwetkusi barlighini eytti we: ahirqi kunumde ozemni zinetligim bar,didi.
Uning arzusi buyche, telep qilghan kiyimlirini oyidin, derhal elip kelishti. U, yene tolup tashqan umudi bilen:
ahirqi qetim ballirimni bir koriwelishmgha ruhset qilsanglar,dep utundi.
- yaq! olumge hokum qilinidighan mehbusning , aile kishilirini koriwelishigha ruhset uoq,dep ret qilindi.
Shuning bilen U, toluq korsitidighan, chong eynekke qarap, ozini koriwelishni utundi. Uning bu arzusi maqul koruldi.

U, yoghan tam eynekte ozini- bir guzel qametni kordi. U, eynektiki soritini korgendin keyin, uzun zamandin buyan, uning tepekkuri tohtap qalghandek bilindi. Uni , ishengusiz bir jimjitliq oz qoynigha alghan idi. Uning etrapidiki hemme nerse shunchilik asta we hemme nerse bir birige arliship, gereliship ketkendek korinetti. Ayal gundipaylar,kamir,chiraq yoruqliri, U, ozi dessep turiwatqan yer yuzi, Peqet Uning heqliq ikenligini itirap qilishiwatqanlighi korulup turatti. U , ichki dunyasidiki, Rohiyet alimidiki cheksiz memnuniyetlik ilkide gherq bolup ketiwatatti.

U,ozige yeqinlap keliwatqan Olum bilen, qarshisida ozige tikilip turghan, eynektiki soriti arisidiki jimghurluq ilkide yap-yalghuz idi.

Uning ,olum qoynigha heydiliwatqanlighidin hewer tapqan, nurghunlighan mehbuslar, oz kamirlirida naraziliqlirini bildurishetti. Hetta uninggha qattiq qolluq qilghan, Uyghur ayal gundipaylarning kozliridin, matem yashliri yushurun tamchilaytti.

Uning qollirigha kishen, putlirigha ishkel seliwatqan ayal gundipay:
Sizning herqandaq arzuliringizni ada qilimaqchimiz,didi.
Uning, balliri bilen korishiwelishigha ruhset qilmighankin, put-qolliri kishenlengen halitini, yene bir qetim eynekte koriwelishni utundi. Shu arida, kamirgha bir Uyghur saqchi ayal kirip keldi,de- hitay gundipayni birining chaqiriwatqanlighini eytti. u sirtqa chiqip ketishige, qol somkisidin Resim aparatini chiqirip, Uni bir qanche parche soretke eliwaldi. Hemde Uninggha eytidighan ,ahirqi sozining nimiler ikenligini soridi.Lekin U,shunadq bir halette idiki,Uning endi bu dunyada qilidighan bashqa ishi qalmighan idi.
-Men nime degen guzel he! didi U, hesretlinip we dawam qildi:
oz helqige teelluq bolghan bir kishi, Altun zenjirler bilen zibu-zinetke oralmastin, eksiche put-qolliri kishenlenmekte! Peqet heqiqi erkin, heqiqi azat bolushqa tigishlik bir Insan, mushundaq kishenge bent qilinmaqta! Mening ishimni Allah asan qilidu! Men olmeymen!

U, olum aldida turmaqta idi.olum uninggha yeqinla yerde idi. U, Rohi alimide idi. U, suyumluk yoldishini, onbir balisini koz aldigha toplidi. Uning herbir balliri, bolupmu Kekenos Uning aldida buyun qisip turatti! chunki u balining kichigi idi.
: ballirim! Dadanglar mensiz, qandaq yashiyalaydu?
U, balliridin sorimaqta idi. gundipay Uninggha pechime birip:
Waqit toshti! ,didi.

Turme kardurida Uni, ottuz neper qoralliq saqchilar yalap elip kitiwatidu. Uning aldi-keynidde yene on neper qarawul eskerler marshqa dessep mangmaqta. ishkelning qanchilik eghir bolishigha qarimastin,U, putlirini sorep algha ilgirleytti. U, shutapta olushke teyyar idi! Uning wujudida qorqunchtin hichqandaq eser yoq!U,Qehrimanlarche olushke teyyar idi! U, oz - ozige jasaret biretti. Oz-ozige hitap qilatti:
Rabiye! Sen shundaq bilishing kerekki, eger sen , mushundaq shereplik olushke teyyar turidikensen, sanga egiship, yene minglarche qehrimanlar chiqqusi! Helq seni “azatliqning simwoli” qilip tikleydu. Tehimu kuchluk qehrimanlar chiqidu. Sening oluming hergizmu menasiz olum emes!

U, ashundaq his-hiyallar ilkide ozini tenchlanduratti.U, hayatining eng ahirqi saetliridin huzurlanmaqta idi:
Men daim Wetinimizni, hitay ishghaliyetchiliridin azat qilishni oylidim. Biraq Men , u ghayige ulishalmidim. Lekin Men helqimge kuresh qilishning yolini, ozini pida qilishning ulgusini korsitip berdim .

Turmining ikkinji derwazisi echildi. Turme hoylisida , tehminen elliktek saqchilar uch ret tizildi. U, qap otturda turdi. Qarawullar chushuniksiz bir nersilerni dep chas birishti. Ihtimal Uni tapshurup birish murasimi boliwatqandur. Shu arida Uning ismi chaqiriliwidi, kok kiyimlik hadimlar Uning arqa teripige tiziliship, qollirini chekilirige qoyushup, salam berishti.U , ashu zulmet ichide, ozini aq libasliq perishtidek his qilmaqta idi.
Uni tapshurwalghan, Jeng kiyimi keyishken hitay eskerliri, Uni yalap, uchunji derwazidin otup,siritqa elip chiqishti. Hitayche :
jawapkar Rabiye Qadir kelturuldi,dep melumat berdi. qatarisigha tohtitilghan , yuzdin artuq mashinilardin, nurghunlighan emeldar, hadimlar chushup kelmekte idi. arida ikki mashina qoralliq eskerlermu qorallirini betligen halda , buyruq kutup turishatti. Hawada uch dane Tik uchar chember shekillik aylanmaqta.

Uni, bir mashinigha olturghuzush uchun elip megniwidi, ikki neper Uyghur saqchi eskeri intizam bilen, Uninggha salam berdi. U,
saqchilarning salimini bash igip ilk aldi.ularning kozliri, qayghu yeshi bilen tolghan idi. helq bu Uyghur saqchilarni, hitay hokumitige ishligini uchun, “hainlar!” dep tillashmaqta idi. lekin ashu saqchilarning yureklirimu, ohshashla “ azatliq”dep suqatti.

Hokumet Urumchi shehride “herbi halaet” yurguzgen idi. bugun dolet hadimlirimu hizmetke berishtin meni qilinghan. Sewep: kochilar eghir qorallanghan eskerler bilen qorshalghan, Hemde hawada Tik uhcarlarning heywetliri, helqni oyghitip,kozini echip qoyatti.

Urumchi ahalisigha “ bugun Rabiye Qadirgha olum jazasi hokum qilinidighanliq we derhal atidighanliq” hewiri pur ketken idi. sirtqa chiqish cheklenginige qarimastin,san-sanaqsiz kishiler kochilargha tukulgen idi.

U, olum aldigha yalap ketiliwatidu. U, mashinining arqa orunduqida olturatti. pewquladde wezipilik kishiler, Uninggha yandiship olturmaqta. Qara eyneklik mashinidiki Rabiye Qadirni, sirittiki ademler korelmeytti. Besh dane saqchi mashinisi huyqirtip, kochilarni zilzilige salmaqta. Putun kochining ikki qasnighini boylap, eskerler qol tutushup, zenjirsiman tosma peyda qilghan idi. esker tusaqlirining arqisidiki kishiler “ Rabiye Qadir! Rabiye Qadirni atmisun!” dep warqirishatti.

Sot yighin zalining aldigha ,minglighan kishiler toplashqan idi. eskerler Uni yene saqchilargha tapshurdi.shunche kop kishiler arisidin “ Apa! Apa!” degen awaz uninggha anglinatti. Ular Kahar bilen Rushenguller idi. biraq Uninggha, ballirigha burilip qarighidek waqit birilmidi, sothanining ishigi shunche tiz taqiwetildi.

Sothanida nurhgunlighan Dohturlar kozge cheliqip turatti. bir Dohtur Uning qan besimini olchigen idi, U,dohturdin soridi:
Meni olturgendin keyin, ichki ezalirimni satmaqchimu siler?
Lekin Dohturgha, Uning bilen gepleshmeslik toghrisida buyruq chushurulgen idi.

Sothana, uch yuz kishiliktin artuq qatnashquchi sighidighan, chong zal idi. lekin “yepiq sot” achqanlighi uhcun, teptish (- Dilo turghuzup eyipliguchi) ,Sotchilar,Adukat we saqchilardin bashqa sirittin hichkim qatnashturulmighan idi.

Uni jawapkar turidighan jaygha elip kelishti. Teptish we Adukat matiryallarni waraqliship, belge selishmaqta idi.
: qatnishidighan yene bashqa kishiler kilemdu?,dep soridi sotchilardin biri. U, derhal gepke arlashti-
kormidingizmu,zalning ichide bosh yerning yoqlighini?
U barmighi bilen isharet qilip, ademsiz orunduqlarni korsetti. we:
Hemme orun igellinip bolghan, bashqa yighin qatnashchiliri qeyerde olturidu?
Teptish, Uning eqli-hoshi jayida emesligini eytti.
U, yene dawam qildi:
Perishteler uchup kelip, bu yerdin orun elishmaqta! Ular , silerning sottiki qararinglarni anglimaqchi!
Endi Teptishmu, qayta bir nerse dimidi.

Bir Uyghur Sotchi Eyipnamini oqushqa bashlidi. Jinayi delil-ispat Matiryali supitide, U tutqun qilinghan kuni,heliqi “qatnash saqchi hanisida” Uni hoshsizlandurup, heliqi gezit qiyindiliri we bashqimu het-cheklerni, Uning qoynigha selip, “Jinayi neq maydan” teyyarlighan, Widio Filimni korsetti.U, chachliri salwarap qalghan, aghizi yerim echilghan, shunchilik berbatki, U, beeyni oy-makansiz, kochida qalghan sergerdaining ozila idi. mana bu korunush- Jinayi ispat idi.

: Siz ozingizni aqlishingzgha ruhsetlik,didi Sotchi, Uning jinayi Dilosini toluq korsitip bolghandin keyin.
U, keskin jawap qildi
-Mening ozemni aqlishimning hichqandaq menasi yoq. Manga alliburun hokum chiqirilip bolghan.

: Eger emeliyet shundaq bolghan halettimu, siz ozingizni aqlashqa tirishishingiz kerek!didi, Sotchi buyruq teleppuzida.

U,ozini tutiwalghan halda, putun zihnini merkezleshturup sozleshke bashlidi-
Putun baylighimni, Mal-mulkimni bir yangha tashlidim. Insan heqliri depsendichiligi! helqim koriwatqan kunni, ahirghiche chidap kormekchi boldum. Eslide helqimni qoghdimaqchi idim. Netijide ozemnimu qoghdiyalmaydighan, ozemgimu yardem qilalmaydighan halgha chushup qaldim. ishinimenki,Men toghra,heqqani yashidim, adil ish qildim, hataliq sadir qilmidim!

U, qilghan yolluq heriketlirini bir-birlep otturgha qoyup chiqti:
Men, wetenning muqimlighini saqlashta yardemleshtim. Yitim, peqir balilarni iqtisadi jehettin himaye qildim, qoghdidim. Chet eldiki tijaritim arqiliq, muhim, kereklik bolghan nersilerni Wetenge kirguzdim. Hitay mallirini chet elge chiqirip, shinjangning iqtisadini rawajlandurdum.

Men Qurultay wekili bolghan chaghlirimda,addi helqning ghemini qildim, helqqe kereklik bolghan muhim ishlarda, helqning turmushini yahshilash uchun, helq bilen hokumet arisida wastilik rol oynidim. Eslide hokumet mendin minnetdar bolishi kerek idi. bugun men sotqa tartilmaqtimen! Bu wetinimiz tarihida yuz bergen bir muhim weqe.
Eger siler hataliq otkuzmeyli disenglar, bundin keyinmu hataliq sadir qilmaymiz disenglar, manga adil hokum chiqirishinglarni utinimen! Bizning nime uhcun , bugun sothanida turiwatqinimizni, sirittki barliq kishiler bilishige we anglishigha ruhset qilinishi kerek idi.

Men silerdin, adil hokum qilishinglarni kutimen! Men shuninggha qeti ishinimenki, bugun meni qoyup birisiler!

Uning sozliri ustide, Teptish bilen Adukat de-talash qilishti. Keyin Sotchi aldin bekitip bolunghan hokumni elan qildi:
Rabiye Qadir, doletning mehpiyetlikige hiyanet qilghan,Uning hatalighi kechurum qilinghusiz eghirdur.shu seweptin, Uninggha eghir jaza hokum qilinishi kerek idi. biraq, dolitimizning qanuni adil qanun bolghachqa, biz Uninggha yinik jaza bermekchimiz.

Shu qeder heywet bilen echilghan Sot,aran onbesh Minutla dawam qilip, bash sotchi hokumni elan qildi-
dolet mehpiyetlikige hiyanet qilghan jinayiti uchun, Muddetlik sekkiz yilliq qamaq jazasi…..
Uning yurigi, bir demlik soqushtin tohtighan idi!

U, beeyni uyquluqta ketiwatqan kishidek, elenglep mengip, saqchilarning qorshawida,sothanidin chiqti. U, mashinigha oltiriwetip, Qahar bilen Rushengulni kordi. ular kishiler topining aldida idi. kishiler Uning ismini chaqiriship towlishatti . Bezenler “ Rabiye hanim, ozingizni asrang!” dep, warqiraytti.

Uni elip mangghan Mashina endi qozghilipla, Shopur Tuyuqsiz , qattiq turmuzlidi.Uning jan-jiger qizi Rushengul ,ozini mashining ustige atqan iken. U, qizini qisqila bolsimu, eng yeqindin koriwaldi.saqchilar Rushengulni derhal tartishturup, mashinidin ayridi.

Saqchilar chong bir ghelbige irishkendek, kishiler topini bolup yol achatti.Shopur Mashinining suritini tizletti.
U, qollirida kishen, putlirida ishkel, mashinining arqa orundughida , siritqa qarap olturatti!U, yoruq dunyagha telmuretti!
****** (shu namliq kitap 351-353 we 9-15 betlerdin.44. dawami bar)

________
Pidakarliq- bir kelime soz. Lekin bu soz putun alemni oz ichige sighduralaydighan kenglikke igedur. Insaniyet, kimde kim bolmisun, haman birlirining, pidakarlighining ziyapet dasturhanidiki mihmanlardur.

Pidakar Rabiye Qadir bolmighan bolsa, “ Uyghurlarni dunyagha tonitiwatimiz”dep, u dolettin, bu doletke , oz- ara qatrap, ozimiznimu, ozgilernimu bihude aware qilip yurgen bolattuq.
Birliri sel algha ketkidek bolsa, minglirimiz ming turluk hile-neyreng, pitne-eghwalarni toqup, heliqi algha ketkenni dat-pendiyat,diguzup,bu Millettin seskenduriwitettuq.

Emma Rabiye Qadirgha undaq hile-mikirler, tuzaq,qiltaqlar kar qilmidi.chunki U, ajayip cheksiz Pidakarliq qiliwetken iken. Hazirmu Perzentlirini Pida qilip qoydi.

Rabiye Qadir Pidakarliq qilishta, ne ozini, ne ballirini, ne Mal-dunyasini nezerde tutmidi. U, Pidakarliq siniqigha duch kelgende, ozini Allahqa tapshurdi. Hemme nersisidin ayrilip, qarangghu zindan'gha chushup qalghandimu, Allahtin ayrilmidi.

U, ozini bir Milletning ghalibiyiti, dep eqiyde qilidu. ozige ishinidu. Millitining ghelbisige ishinidu. Millitining ghelbisige ishen'gini uchun, barlighini Pida qilip qoydi! Yene uning yolini tosmaqchi bolghanlar, endi diqqet qilsun!

Chunki putun bir Millet, dunya ehli Uni tonup yetti!

Abdurehimjan
08.02.08.
Munchen

Jabirqa
10-02-08, 21:17
Salam Abdurehimjan Ependim,

Qedirlik we soyumluk Animiz Rabiye Qadir heqqide yezilghan Nemis tilidiki bu eserni ana tilimizgha nahayiti pasahetlik aghdurwatisiz! sizge kop rehmet.mumkin bolsa putkul eser ana tilimizgha aghdurulup bolghandin keyin, ana tilimizda neshir qildurushqa oyliship korsingiz. Inshalla elwette hemmiz eserning neshir qilinishigha her jehettin yardemde bolushqa teyarmiz!

soygu we Ihtiram bilen : Jabirqa

Perhat Yorungqash
12-02-08, 08:56
Rabiye Qadir heqqide Dastan( dawami 44. )
Die Himmels sturmerin( Kokni zilzilige salghan ayal)

Rabiye Kadeer chinas staatsfeindin Nr.1
( Rabiye Qadir hitay dolitining .1 nomurluq dushmini)

( izahat- bu kitap German yazghucisi Alexandra Cavelius hanim yazghan" Rabiye Qadir hanimning Biographiesi)

U, asta pichirlap, oz - ozi bilen sozlishetti:
Men bu Olum qel'esidin hayat chiqishim kerek! Men beshimgha keliwatqan dishwarchiliqlargha, berdashliq birishni oginishim kerek.Men yalghuz emes! Allah Men bilen birgedur!
U, tehimu mustehkem qarargha kelgen halda:
Ey iegem- Allah, Sen bilen Ikkimizning dostlighi menggudur! Peqetla Ikkimiz! -deytti chin ihlas bilen. Andin U, Allahqa seghinip, Allahqa yuzlinip hitap qilatti.U, ozining putun arzu, armanlirini Allahqa eytip, yardem tileytti. Uning qelbide, Uning Miskin Rohi alimide, ghuwa bir Nur-yoruqluq, gugum bir Sima namayen bolatti. U, ashu Nurning yardimide ,jasaritini, kelechekke bolghan umudini takammulashturatti.

U, kechqurunlighi, beden ezalirini, ten saghlamliqini diqqet bilen kuzutup chiqatti. U, guya ozining bu dunyada bar-yoqlighini bilmekchi boliwatqinidek ,guyaki bularning hemmisi bir kechilik chush bolup qelishini umut qiliwatqinidek,yuzlirini murup baqatti. U, asta-asta bash-ahiri yoq bir hiyali dunyagha kirip qalatti we bir ayal oqutquchigha qattiq awazda sual qoyup soraytti:
10 x 10 = qanche? 1985 - 317 nime dimek? Mening qanche balam bar? Yoldishim kimu?
U, ozi bergen suallargha ozi jawap tepip, aramigha kiletti.
U, waqit otkuzush uchun, qerellik beden cheniqturush meshiqlirinimu adet qiliwaldi. U, qollirini echip yumup,qol muskullirini heriketlenduretti. Qerellik olturup- qopup Tiz gimnastkisi qilatti.ashundaq chaghlarda, Uni kuzitip turdighan Aparat derhal zuwangha kelip, warqiraytti:
Hey , nimishke undaq qilisen?
U, ten herikitini tohtitishqa mejbur bolatti.lekin waqitmu chushke yeqinlap qalatti. Chushluk tamaqtin keyin U, yad bilgen,Quran surilirini pes awazda oqushqa bashlaytti. Keyin Allahqa tewinip, Munajat oquytti:
“Allah! Manga yardem qil. Allah manga yardem qilidu.”bu munajatni uchming qetim tekrarlighandin keyin, yene uchming qetim munu duani oquytti:
“ Allah meni toghra yolgha bashlaydu, toghra yolgha bashlaydu”
ahirqi tilek-duasida yene uchming qetim:
Men bu yerdin hayat chiqimen, men bu yerdin hayat chiqimen,dep Allahqa yalwiretti.
U, her kuni on uch saetlep turluk Gimnastik we Dua-tilekler bilen, hem ten saghlamliqini asraytti hem Rohi jushqunliqini ashuratti.

Uni kuzitish Aparatida, anda-sanda yahshi kishilermu olturup qalatti. Undaq chaghlarda :
boldi, endi yiter,tohtap qal,degen awaz kelgiche,U kamir ichide pem bilen,bir qanche qedem mengiwalatti.

kamirning , tumur karwat jipslap qoyulghan temigha ,putunley het yeziwetligen bolup, Uyghurche, hitayche, Rusche, yene alliqandaq yeziqlarda “ bu kamir mening jenimni aldi!”, “ Ular manga olum jazasi hokum qilishti!”, “hich bir Insan bu jehennemge kirip qalmisun!”, “ular pashist!”, “ Huda, sen barmu?” - degen jumliler yezilghan. Hetta Arilap, qanliq barmaq izimu besilghan.

Uning his- tuyghuliri, sizimi yalghuz kishilik kamirda, tehimu kuchlinip ketiwatatti. Hetta siritta birer ayaq tiwishi anglansa, kim keliwatqanlighinimu biliwalatti. Aparattin anglinidighan, awazlarningmu, hosh hewer, yaki shum hewerge bisharet bolidighanlighinimu sizip turatti.
_______
(shu namliq kitap 9-15.betlerdin)
Seher saet tort etrapi idi. ayal gundipaylar Uning aldida bir petnus qoydi. Bir tehside Turluk koktat we Pahlan gushi bilen teyyarlanghan qurima.yene biride tuha qurimisi. Turmide bundaq yimeklikning barlighini U, oylapmu baqmighan idi. shu arida kamirgha ,yene bir Uyghur ayal saqchi emeldari kirip keldi,de, Uninggha chungqur ghemhorluq bilen, tikilip qarap:
Nimishke yimeysen? Undaq qilma! Ale, yewalghin,didi. yene bir jimliqtin keyin soridi:
Sening yene qandaq arzuliring bar?
Shu chaghdila Uninggha melum boldiki, Uni bugun atmaqchi! Bu tamaqlar Uninggha berilgen, olum aldidiki jallat ziyapiti.

Ayal gundipaylar Uningdin , qaysi kiyimini keymekchi ikenligini sorashti. U,uchisigha, daim yaqturup keyidighan, keng iteklik,uzun aq yopkisini, suloysun qamidin jiyek tutulghan, qayrima yaqiliq uzun aq hurum Peltosini, beshigha ozi bek yahshi koridighan aq Tumaq( papaq)ni,
Putigha igiz pashniliq, aq botiyni keyidighanliqini telep qildi. U, chachlirini yuyup-tarap uzun quyiwetkusi barlighini eytti we: ahirqi kunumde ozemni zinetligim bar,didi.
Uning arzusi buyche, telep qilghan kiyimlirini oyidin, derhal elip kelishti. U, yene tolup tashqan umudi bilen:
ahirqi qetim ballirimni bir koriwelishmgha ruhset qilsanglar,dep utundi.
- yaq! olumge hokum qilinidighan mehbusning , aile kishilirini koriwelishigha ruhset uoq,dep ret qilindi.
Shuning bilen U, toluq korsitidighan, chong eynekke qarap, ozini koriwelishni utundi. Uning bu arzusi maqul koruldi.

U, yoghan tam eynekte ozini- bir guzel qametni kordi. U, eynektiki soritini korgendin keyin, uzun zamandin buyan, uning tepekkuri tohtap qalghandek bilindi. Uni , ishengusiz bir jimjitliq oz qoynigha alghan idi. Uning etrapidiki hemme nerse shunchilik asta we hemme nerse bir birige arliship, gereliship ketkendek korinetti. Ayal gundipaylar,kamir,chiraq yoruqliri, U, ozi dessep turiwatqan yer yuzi, Peqet Uning heqliq ikenligini itirap qilishiwatqanlighi korulup turatti. U , ichki dunyasidiki, Rohiyet alimidiki cheksiz memnuniyetlik ilkide gherq bolup ketiwatatti.

U,ozige yeqinlap keliwatqan Olum bilen, qarshisida ozige tikilip turghan, eynektiki soriti arisidiki jimghurluq ilkide yap-yalghuz idi.

Uning ,olum qoynigha heydiliwatqanlighidin hewer tapqan, nurghunlighan mehbuslar, oz kamirlirida naraziliqlirini bildurishetti. Hetta uninggha qattiq qolluq qilghan, Uyghur ayal gundipaylarning kozliridin, matem yashliri yushurun tamchilaytti.

Uning qollirigha kishen, putlirigha ishkel seliwatqan ayal gundipay:
Sizning herqandaq arzuliringizni ada qilimaqchimiz,didi.
Uning, balliri bilen korishiwelishigha ruhset qilmighankin, put-qolliri kishenlengen halitini, yene bir qetim eynekte koriwelishni utundi. Shu arida, kamirgha bir Uyghur saqchi ayal kirip keldi,de- hitay gundipayni birining chaqiriwatqanlighini eytti. u sirtqa chiqip ketishige, qol somkisidin Resim aparatini chiqirip, Uni bir qanche parche soretke eliwaldi. Hemde Uninggha eytidighan ,ahirqi sozining nimiler ikenligini soridi.Lekin U,shunadq bir halette idiki,Uning endi bu dunyada qilidighan bashqa ishi qalmighan idi.
-Men nime degen guzel he! didi U, hesretlinip we dawam qildi:
oz helqige teelluq bolghan bir kishi, Altun zenjirler bilen zibu-zinetke oralmastin, eksiche put-qolliri kishenlenmekte! Peqet heqiqi erkin, heqiqi azat bolushqa tigishlik bir Insan, mushundaq kishenge bent qilinmaqta! Mening ishimni Allah asan qilidu! Men olmeymen!

U, olum aldida turmaqta idi.olum uninggha yeqinla yerde idi. U, Rohi alimide idi. U, suyumluk yoldishini, onbir balisini koz aldigha toplidi. Uning herbir balliri, bolupmu Kekenos Uning aldida buyun qisip turatti! chunki u balining kichigi idi.
: ballirim! Dadanglar mensiz, qandaq yashiyalaydu?
U, balliridin sorimaqta idi. gundipay Uninggha pechime birip:
Waqit toshti! ,didi.

Turme kardurida Uni, ottuz neper qoralliq saqchilar yalap elip kitiwatidu. Uning aldi-keynidde yene on neper qarawul eskerler marshqa dessep mangmaqta. ishkelning qanchilik eghir bolishigha qarimastin,U, putlirini sorep algha ilgirleytti. U, shutapta olushke teyyar idi! Uning wujudida qorqunchtin hichqandaq eser yoq!U,Qehrimanlarche olushke teyyar idi! U, oz - ozige jasaret biretti. Oz-ozige hitap qilatti:
Rabiye! Sen shundaq bilishing kerekki, eger sen , mushundaq shereplik olushke teyyar turidikensen, sanga egiship, yene minglarche qehrimanlar chiqqusi! Helq seni “azatliqning simwoli” qilip tikleydu. Tehimu kuchluk qehrimanlar chiqidu. Sening oluming hergizmu menasiz olum emes!

U, ashundaq his-hiyallar ilkide ozini tenchlanduratti.U, hayatining eng ahirqi saetliridin huzurlanmaqta idi:
Men daim Wetinimizni, hitay ishghaliyetchiliridin azat qilishni oylidim. Biraq Men , u ghayige ulishalmidim. Lekin Men helqimge kuresh qilishning yolini, ozini pida qilishning ulgusini korsitip berdim .

Turmining ikkinji derwazisi echildi. Turme hoylisida , tehminen elliktek saqchilar uch ret tizildi. U, qap otturda turdi. Qarawullar chushuniksiz bir nersilerni dep chas birishti. Ihtimal Uni tapshurup birish murasimi boliwatqandur. Shu arida Uning ismi chaqiriliwidi, kok kiyimlik hadimlar Uning arqa teripige tiziliship, qollirini chekilirige qoyushup, salam berishti.U , ashu zulmet ichide, ozini aq libasliq perishtidek his qilmaqta idi.
Uni tapshurwalghan, Jeng kiyimi keyishken hitay eskerliri, Uni yalap, uchunji derwazidin otup,siritqa elip chiqishti. Hitayche :
jawapkar Rabiye Qadir kelturuldi,dep melumat berdi. qatarisigha tohtitilghan , yuzdin artuq mashinilardin, nurghunlighan emeldar, hadimlar chushup kelmekte idi. arida ikki mashina qoralliq eskerlermu qorallirini betligen halda , buyruq kutup turishatti. Hawada uch dane Tik uchar chember shekillik aylanmaqta.

Uni, bir mashinigha olturghuzush uchun elip megniwidi, ikki neper Uyghur saqchi eskeri intizam bilen, Uninggha salam berdi. U,
saqchilarning salimini bash igip ilk aldi.ularning kozliri, qayghu yeshi bilen tolghan idi. helq bu Uyghur saqchilarni, hitay hokumitige ishligini uchun, “hainlar!” dep tillashmaqta idi. lekin ashu saqchilarning yureklirimu, ohshashla “ azatliq”dep suqatti.

Hokumet Urumchi shehride “herbi halaet” yurguzgen idi. bugun dolet hadimlirimu hizmetke berishtin meni qilinghan. Sewep: kochilar eghir qorallanghan eskerler bilen qorshalghan, Hemde hawada Tik uhcarlarning heywetliri, helqni oyghitip,kozini echip qoyatti.

Urumchi ahalisigha “ bugun Rabiye Qadirgha olum jazasi hokum qilinidighanliq we derhal atidighanliq” hewiri pur ketken idi. sirtqa chiqish cheklenginige qarimastin,san-sanaqsiz kishiler kochilargha tukulgen idi.

U, olum aldigha yalap ketiliwatidu. U, mashinining arqa orunduqida olturatti. pewquladde wezipilik kishiler, Uninggha yandiship olturmaqta. Qara eyneklik mashinidiki Rabiye Qadirni, sirittiki ademler korelmeytti. Besh dane saqchi mashinisi huyqirtip, kochilarni zilzilige salmaqta. Putun kochining ikki qasnighini boylap, eskerler qol tutushup, zenjirsiman tosma peyda qilghan idi. esker tusaqlirining arqisidiki kishiler “ Rabiye Qadir! Rabiye Qadirni atmisun!” dep warqirishatti.

Sot yighin zalining aldigha ,minglighan kishiler toplashqan idi. eskerler Uni yene saqchilargha tapshurdi.shunche kop kishiler arisidin “ Apa! Apa!” degen awaz uninggha anglinatti. Ular Kahar bilen Rushenguller idi. biraq Uninggha, ballirigha burilip qarighidek waqit birilmidi, sothanining ishigi shunche tiz taqiwetildi.

Sothanida nurhgunlighan Dohturlar kozge cheliqip turatti. bir Dohtur Uning qan besimini olchigen idi, U,dohturdin soridi:
Meni olturgendin keyin, ichki ezalirimni satmaqchimu siler?
Lekin Dohturgha, Uning bilen gepleshmeslik toghrisida buyruq chushurulgen idi.

Sothana, uch yuz kishiliktin artuq qatnashquchi sighidighan, chong zal idi. lekin “yepiq sot” achqanlighi uhcun, teptish (- Dilo turghuzup eyipliguchi) ,Sotchilar,Adukat we saqchilardin bashqa sirittin hichkim qatnashturulmighan idi.

Uni jawapkar turidighan jaygha elip kelishti. Teptish we Adukat matiryallarni waraqliship, belge selishmaqta idi.
: qatnishidighan yene bashqa kishiler kilemdu?,dep soridi sotchilardin biri. U, derhal gepke arlashti-
kormidingizmu,zalning ichide bosh yerning yoqlighini?
U barmighi bilen isharet qilip, ademsiz orunduqlarni korsetti. we:
Hemme orun igellinip bolghan, bashqa yighin qatnashchiliri qeyerde olturidu?
Teptish, Uning eqli-hoshi jayida emesligini eytti.
U, yene dawam qildi:
Perishteler uchup kelip, bu yerdin orun elishmaqta! Ular , silerning sottiki qararinglarni anglimaqchi!
Endi Teptishmu, qayta bir nerse dimidi.

Bir Uyghur Sotchi Eyipnamini oqushqa bashlidi. Jinayi delil-ispat Matiryali supitide, U tutqun qilinghan kuni,heliqi “qatnash saqchi hanisida” Uni hoshsizlandurup, heliqi gezit qiyindiliri we bashqimu het-cheklerni, Uning qoynigha selip, “Jinayi neq maydan” teyyarlighan, Widio Filimni korsetti.U, chachliri salwarap qalghan, aghizi yerim echilghan, shunchilik berbatki, U, beeyni oy-makansiz, kochida qalghan sergerdaining ozila idi. mana bu korunush- Jinayi ispat idi.

: Siz ozingizni aqlishingzgha ruhsetlik,didi Sotchi, Uning jinayi Dilosini toluq korsitip bolghandin keyin.
U, keskin jawap qildi
-Mening ozemni aqlishimning hichqandaq menasi yoq. Manga alliburun hokum chiqirilip bolghan.

: Eger emeliyet shundaq bolghan halettimu, siz ozingizni aqlashqa tirishishingiz kerek!didi, Sotchi buyruq teleppuzida.

U,ozini tutiwalghan halda, putun zihnini merkezleshturup sozleshke bashlidi-
Putun baylighimni, Mal-mulkimni bir yangha tashlidim. Insan heqliri depsendichiligi! helqim koriwatqan kunni, ahirghiche chidap kormekchi boldum. Eslide helqimni qoghdimaqchi idim. Netijide ozemnimu qoghdiyalmaydighan, ozemgimu yardem qilalmaydighan halgha chushup qaldim. ishinimenki,Men toghra,heqqani yashidim, adil ish qildim, hataliq sadir qilmidim!

U, qilghan yolluq heriketlirini bir-birlep otturgha qoyup chiqti:
Men, wetenning muqimlighini saqlashta yardemleshtim. Yitim, peqir balilarni iqtisadi jehettin himaye qildim, qoghdidim. Chet eldiki tijaritim arqiliq, muhim, kereklik bolghan nersilerni Wetenge kirguzdim. Hitay mallirini chet elge chiqirip, shinjangning iqtisadini rawajlandurdum.

Men Qurultay wekili bolghan chaghlirimda,addi helqning ghemini qildim, helqqe kereklik bolghan muhim ishlarda, helqning turmushini yahshilash uchun, helq bilen hokumet arisida wastilik rol oynidim. Eslide hokumet mendin minnetdar bolishi kerek idi. bugun men sotqa tartilmaqtimen! Bu wetinimiz tarihida yuz bergen bir muhim weqe.
Eger siler hataliq otkuzmeyli disenglar, bundin keyinmu hataliq sadir qilmaymiz disenglar, manga adil hokum chiqirishinglarni utinimen! Bizning nime uhcun , bugun sothanida turiwatqinimizni, sirittki barliq kishiler bilishige we anglishigha ruhset qilinishi kerek idi.

Men silerdin, adil hokum qilishinglarni kutimen! Men shuninggha qeti ishinimenki, bugun meni qoyup birisiler!

Uning sozliri ustide, Teptish bilen Adukat de-talash qilishti. Keyin Sotchi aldin bekitip bolunghan hokumni elan qildi:
Rabiye Qadir, doletning mehpiyetlikige hiyanet qilghan,Uning hatalighi kechurum qilinghusiz eghirdur.shu seweptin, Uninggha eghir jaza hokum qilinishi kerek idi. biraq, dolitimizning qanuni adil qanun bolghachqa, biz Uninggha yinik jaza bermekchimiz.

Shu qeder heywet bilen echilghan Sot,aran onbesh Minutla dawam qilip, bash sotchi hokumni elan qildi-
dolet mehpiyetlikige hiyanet qilghan jinayiti uchun, Muddetlik sekkiz yilliq qamaq jazasi…..
Uning yurigi, bir demlik soqushtin tohtighan idi!

U, beeyni uyquluqta ketiwatqan kishidek, elenglep mengip, saqchilarning qorshawida,sothanidin chiqti. U, mashinigha oltiriwetip, Qahar bilen Rushengulni kordi. ular kishiler topining aldida idi. kishiler Uning ismini chaqiriship towlishatti . Bezenler “ Rabiye hanim, ozingizni asrang!” dep, warqiraytti.

Uni elip mangghan Mashina endi qozghilipla, Shopur Tuyuqsiz , qattiq turmuzlidi.Uning jan-jiger qizi Rushengul ,ozini mashining ustige atqan iken. U, qizini qisqila bolsimu, eng yeqindin koriwaldi.saqchilar Rushengulni derhal tartishturup, mashinidin ayridi.

Saqchilar chong bir ghelbige irishkendek, kishiler topini bolup yol achatti.Shopur Mashinining suritini tizletti.
U, qollirida kishen, putlirida ishkel, mashinining arqa orundughida , siritqa qarap olturatti!U, yoruq dunyagha telmuretti!
****** (shu namliq kitap 351-353 we 9-15 betlerdin.44. dawami bar)

________
Pidakarliq- bir kelime soz. Lekin bu soz putun alemni oz ichige sighduralaydighan kenglikke igedur. Insaniyet, kimde kim bolmisun, haman birlirining, pidakarlighining ziyapet dasturhanidiki mihmanlardur.

Pidakar Rabiye Qadir bolmighan bolsa, “ Uyghurlarni dunyagha tonitiwatimiz”dep, u dolettin, bu doletke , oz- ara qatrap, ozimiznimu, ozgilernimu bihude aware qilip yurgen bolattuq.
Birliri sel algha ketkidek bolsa, minglirimiz ming turluk hile-neyreng, pitne-eghwalarni toqup, heliqi algha ketkenni dat-pendiyat,diguzup,bu Millettin seskenduriwitettuq.

Emma Rabiye Qadirgha undaq hile-mikirler, tuzaq,qiltaqlar kar qilmidi.chunki U, ajayip cheksiz Pidakarliq qiliwetken iken. Hazirmu Perzentlirini Pida qilip qoydi.

Rabiye Qadir Pidakarliq qilishta, ne ozini, ne ballirini, ne Mal-dunyasini nezerde tutmidi. U, Pidakarliq siniqigha duch kelgende, ozini Allahqa tapshurdi. Hemme nersisidin ayrilip, qarangghu zindan'gha chushup qalghandimu, Allahtin ayrilmidi.

U, ozini bir Milletning ghalibiyiti, dep eqiyde qilidu. ozige ishinidu. Millitining ghelbisige ishinidu. Millitining ghelbisige ishen'gini uchun, barlighini Pida qilip qoydi! Yene uning yolini tosmaqchi bolghanlar, endi diqqet qilsun!

Chunki putun bir Millet, dunya ehli Uni tonup yetti!

Abdurehimjan
08.02.08.
Munchen

Nobel tenichliq mukapati sahibi Muhammet Yunus bilen Rabiye Qadir otturisidiki oxshashliqlar we periqler ( 1 )

Perhat Yorungqash

2006 - yil 12 - ayning 14 - kuni, RFA

Hörmetlik radio anglighuchilar, 2006 – yilliq Nobel tenichliq mukapati yekshenbe küni Norwegiyening paytexti Oslo shehride ötküzülgen heshemetlik bir murasim bilen, Bengalliq Muhammet Yunusqa teghdim qilindi.
Emma shuni etirap qilish kerekki, pütün Bengal Xelqi xoshalliqtin tentenige chömgen shu deqiqilerde, köpligen uyghurlarning wujudini izahlash qiyin bolghan birxil gheshlik we meyüslük tuyghuliri chirmap alghan idi. Elwettiki menmu buxil tuyghudin xali bolalmidim, bunung sewebi shuki, Uyghurlarning meniwiy anisi we meshhur kishilik hoqoq qoghdughuchisi Rabiye Qadir xanimmu 2006 – yilliq Nobel tenichliq mukapatining eng küchlük namzatlirining biri idi, unung namzat bolushni pütün Uyghur Xelqi ichide mölcherlep tügetküsiz derijide shatliq we hayajan peyda qilghan, birqanche aydin buyan Uyghurlarning kündilik talash – tartish qilidighan eng mohim temilirining biri bolup kelgen idi. Pelekning chaqi tetür kelmigen bolsa, belkim yekshenbe künki bu murasimda Muhammet Yunus ependining ornida Rabiye Qadir xanim bolghan bolatti, musteqil, hür yashawatan bengal xelqining shatliqining ornini, barliq insani heq – hoqoqlardin mehrum halda horlunup yashawatqan Uyghur xelqining tentenisi alghan bolatti.
Hech shübhisizki, özining barliqini yoqsul insanlarning, bolupmu gheribane we ajiz ana – balilaring bexti üchün atighan Muhammet Yunus ependining Nobel mukapatigha erishkenliki hergizmu tasadipiyliq emes, Muhammet ependining yüksek derijidiki insanperwerliki we bu jehettiki pidakarliqi, unung Nobel tenichliq mukapatini elishigha sewepchi bolghan asasliq amildin ibaret.
Emma men Muhammet Yunus ependining mukapat tarqitish murasimidiki nutqini anglighandin keyin, Rabiye Qadir xanim bilen Muhammet Yunus ependining ghaye, meqset we ish – izliri otturisida qismen oxshashliqlar bilen birge yene, köpligen periqlerning barliqini, bolupmu yashash mohiti, insanlar üchün töligen bedel we pidakarliqlar jehette Rabiye Qadir xanimning roshen bir üstünlükke ige ikenlikini hes qildim. Huddi bashqa uyghurlargha oxshashla könglümde, < Rabiye Qadir xanimning bu qetim Nobel mukapatini alalmasliqida Xitayning besimi asasliq rol oynighanmidu ? > digen gumani qarash teximu kücheydi.
Muhammet Yunus ependi yashawatqan Bengal, musteqil, hür bir döwlettin ibaret, unung üstige Bengal, islam döletliri ichide birqeder demokratik dep qaralghan ellerning biri bolup, derijidin tashqiri namratliqni hisapqa almighanda, bu döwlette mustebit, dektator rejim yaki Döwlet terori mewjut emes.
Eslide Bengaldiki bir Uniwersitetning iqtisat fakultiti mudiri bolghan Muhammet ependi, 1974 – yili memlikitide bash kötürüp chiqqan chong acharchiliq mezgilide, Bengalning yeza – qishlaqlirida yoqsulluqtin jan talishiwatqan namratlargha yardem berishni özining wijdani wezipisi qilip tallighan. Deslepte u ishni bir yezidiki 42 neper namratqa 27 dollar ösümsiz qeriz pul berip turush bilen bashlighan we gheribanlargha ushshaq oqet qilish üchün desmaye berip turush sestimisini turghuzup, bu sestimini peydin – pey kengeyip barghan, shundaqla bu sestima üchün xizmet qilidighan Grameen Bankisini qurup chiqqan, 1997 – yiligha kelgende Dunya tüsini alghan < Grameen fonda jemiyiti > qurulghan, nöwette 22 döwlette 52 shöbisi bolghan bu Fonda jemiyiti, Dunyadiki 11 milyongha yeqin yoqsulgha xizmet bermekte.
Elwettiki, Muhammet Yunus ependining bu muwapiqiyetliri, intayin japaliq, müshkül bir yolning, shundaqla yüksek derijidiki insanperwerlik we pidakarliqning mehsuli.
Emdi biz, 2006 – yilliq Nobel tenichliq mukapatining eng küchlük namzatliridin biri bolghan Rabiye xanimgha keleyli, Rabiye Qadir xanim yashighan muhit, peqet kommunistik idilogiyedin bashqa herqandaq bir dunya qarashni tüptin ret qilidighan we chekleydighan mustebit, dektator bir rejim astidiki muhit idi, yene kelip u yashighan Sherqiy Türkistan, ene shu mustebit rejim teripidin eng qattiq konturol qiliniwatqan, puxraliri bolsa siyasi, iqtisadi, ijtimayi, diniy, mediniy – ma’arip we bashqa jehetlerde qattiq besimgha uchrawatqan, shundaqla 2 – derijilik gerejdanliq mu’amilisige duchar boluwatqan mustemlike astidiki bir tupraq idi.
Ene shu mohitta dunyagha kelgen we yashighan Rabiye xanim, bir zamanlar xuddi Muhammet yunus ependi desmaye berip turghan namrat ayallardinmu beter bir mohitta yashighan idi, u, bengalliq namrat ayallardek teleylik emes idi, chünki ununggha ösümsiz desmaye berip turidighan Muhammet Yunuslar yoq idi, ikki beqinida narside balisi, kocha – koylarda urulup – soqulup yürüp satidighan nechche kilo gaziridin bashqa maddi bayliqi bolmighan bu bichare tul ayalning birdin – bir tayinidi, janabi allahqa nale qilip unungdin meniwiy küch elish we shu meniwiy küchke tayinip turup hayatliq üchün küresh qilish idi.
Muhammet Yunus ependi, peqetla yoqsullargha hayatliq yoli yaritip berishni özining ghayisi qilghan bolsa, Rabiye xanim, hem yoqsulluq derdide jan talishiwatqan Xelqighe xalis yardem berishni, hem iqtisadi talan – taraj arqiliq Xelqini < altun tawaqliq tilemchi > ge aylandurup qoyghan mustebit hakimiyetke qarshi isyan bayriqi kötürüp chiqishni özining ghaye we meqsidi qilghan idi.
Rabiye Qadir xanimning 1968 – yili, < wetenni parchilashqa urunghan eksil’inqilapchi unsur > digen töhmet bilen 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilip türmide yetiwatqan milliy sha’ir Sidiq Haji Rozini, hech bir xiyim – xeterge qarimay türmige yoqlap barghanliqi we hette ununggha ochuq – ashkare halda muhebbitini izhar qilip, < wetinim, xelqim > dep zindanda yetiwatqan bu < mehbus > ning parchilanghan yürikige teselli süyini chachqanliqi, bu uyghur qizining hayat pelsepesinining deslepki signali idi.


Nobel tenichliq mukapati sahibi Muhammet Yunus bilen Rabiye Qadir otturisidiki oxshashliqlar we periqler ( 2 )


Hörmetlik radio anglighuchilar, huddi maqalemning bash qismida dep ötkünümdek, bu yilliq Nobel tenichliq mukapatigha erishken Muhammet Yunus ependi, eyni chaghda Bengalda xeyr – saxawet ishlirini bashlighinida, bir uniwersitetning oqutquchisi, hetta bir fakultitning mudiri idi, Bengalning sharayiti boyiche elip eytqanda jemiyetning yuquri qatlimidiki bir insan idi, qolini nege sunsa yetidighan, hetta nechche yüzligen yoqsulgha qeriz berish imkaniyitige ige bir zerdar idi, emma Rabiye xanim bolsa 1968 – yili tunji bolup bir hakimiyet we bir rejimgha qarshi isyan bayriqini kötürüp chiqqanda, jemiyetning eng töwen qatlimidiki, eng yoqsul, eng gheriban bir ayal idi.
1982 – yili Rabiye xanim resmiy tijaretni bashlighinida, unung bari – yoq desmayisi aran 3000 yüan idi, yene kelip unung 300 nechche dollar etrapidiki bu desmayisi, Muhammet Yunustek teqwadar kishiler teripidin berilgen desmaye emes, belki 10 nechche yil mabeynide Aqsuning patqaqliq kochilirida < Hung weibing > lardin mush – tepik yiyish bedilige ushshaq oqet qilip ming bir japada ejir qilip tapqan desmaye idi.
80 – yillarning axirlirigha kelgende, özining küchige, iradisige we halal emgigige tayinip beyighan Rabiye xanim, jemiyettiki yetim – yisirlargha, ayighi üzülmey dawam qilghan apet rayonliridiki ach – yalingach xelqighe halis yardem berish bilen dang chiqarghan we öz xelqi ichide < teqwadar ana > digen nam bilen belgilik ijtimayi noposqa sazawer bolghan idi. Emma Rabiye xanimning yardimi Bengalliq Muhammet Yunus ependidek namratlargha ösümsiz qeriz pul berip turush emes, belki namratlargha menggülük sogha qilinghan bedelsiz, shertsiz xalis yardem idi.
Epsuski, uyghur xelqi ichide tesiri we inawiti bar insanlarni özlirining siyasi meqsetliri üchün xizmet qildurushni adetke aylanduriwalghan Kommunist Xitay hakimiyiti, 80 – yillarning axirigha kelgende Rabiye Qadir xanimni < Aptonom rayonluq siyasi meslihet kengishi > ning ezaliqigha we < Aptonom rayonluq soda – sana’etchiler birleshmisi > ning mu’awin reyislikige, 1993 – yiligha kelgende < Xitay siyasi meslihet kengishi > ning ezaliqigha qobul qildi. 1995 – yiligha kelgende Xitay hökümiti uni Birleshken Döwletler teshkilati teripidin Beijingda chaqirilghan < Dunya ayalliri Qurultiyi > ning wekili qilip saylap chiqti. Xitay hakimiyitining unungdiki tüp meqsidi, Rabiye xanimning jemiyettiki we Uyghur soda – sana’etchiler sahesi ichidiki inawitidin paydilinip, unu Kompartiyening uyghurlar ichidiki köz – quliqi we kaniyigha aylandurushtin ibaret idi, emma, kommunistik hakimiyetning öz xelqighe keltüriwatqan külpetlirining mahiyitini yashliq chaghliridila tonup yetken Rabiye xanim, hech bir zaman bu hakimiyetning ketminini chapmidi, eksiche öz Xelqining bu hakimiyet ichidiki köz – quliqi we kaniyi boldi.
Rabiye xanim iqtisadi jehette eng ronaq tapqan 90 – yillarning otturlirida, unung omomiy mebliqi 50 milyon dollargha yetip barghan we Xitay hakimiyiti teripidin < memliket boyiche 10 chong bayning ichide 7 – orunda turidu > dep etirap qilinghan idi. dimek unungda pul, sherep we meriwe toluq idi, emma u, adalet, heqqaniyet, erkinlik we demokratiye üchün hemmidin waz kechishke her zaman hazir idi.
Nobel tenichliq mukapati sahibi Muhammet Yunus ependi, eyni chaghda yoqsul ayallargha yardem berish kampaniyesini bashlighanda we keyin Grameen Bankisini hem Grameen Fonda jemiyitini qurup chiqqanda, unung bu herikiti Bengal hakimiyitining qollishigha erishken, shundaqla Hökümet yaki rejim teripidin hech bir besim we tehditke uchrimighan, unung yardimige erishken yoqsullarningmu hakimiyet we rejim bilen hech bir düshmenliki yoq idi, peqetla Döwlet kembeghel, Xelqimu namrat idi.
Emma Rabiye xanim Ürümchide < ming ana shirkiti > ni qurup, yoqsul uyghur ayallirini iqtisadi jehettin qed kötürüshke ündesh herikitini bashlighinida, unung bu herikiti Xitay hakimiyitining qatmu – qat tosqunchilqigha we besimigha uchrighan, < ming ana shirkiti > herikitige qatnashqan ayallarmu hakimiyet teripidin chetke qeqilghan, horlanghan, siyasi we iqtisadi jehette besim we talan – tarajha uchrighanlar idi.
Muhammet Yunus ependi peqetla yoqsullargha yardem berishni we ulargha igilik tiklesh yolini körsütüp berishni asasi wezipe qilghan bolsa, 11 perzenti bar Rabiye xanim Xelqi ichidiki yoqsullargha, yetim – yesirlargha, Hakimiyet teripidin bigunah halda jazalanghan mehbuslarning ayile – tawabatlirigha, yene hakimiyet teripidin chetke qeqilghan gheriban yazghuchi, edip, tarixchi, sha’irlargha, < 5 – fewral > ghuja weqesige oxshighan Xelq isyanlirida esker teripidin öltürülgen uyghurlaring yetim we tul qalghan bala – chaqilirigha ... yardem berishni özining wijdani burchi dep qarighan, bu jeryanda hakimiyetning tehdit, besimlirigha hech bir zaman iz pükmigen, pul – melidin, hoqoq – mertiwisidin ayrilip qelishtin ensirimigen, hetta adalet, heqqaniyet we öz xelqining menpe’eti üchün qarangghu zindanlargha mehkum bolushtin qoruqmighan idi. yene kelip Rabiye xanim, Xitay hakimiyitining Uyghur xelqighe seliwatqan Kishilik hoqoq depsendichilik qilmishlirini Dunya jama’etchilikige pash qilishni özining bir insani wezipisi dep qarighan, 1996 – yili Tunji qetim Amerikini ziyaret qilghanda, Amerika parlamentini mexpi ziyaret qilip, bezi parlament ezalirigha Xitay hakimiyitining uyghur xelqighe qarita yürgüziwatqan qirghinchiliq siyasetlirini köz yashliri ichide shikayet qilghan idi.
Rabiye xanimning 1999 – yili Xitay hakimiyiti teripidin < Döwlet mexpiyetlikini ashkarilighan > digen bednam bilen 8 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinishi, unung öz xelqining kishilik heq – hoqoqlirini qoghdash yolida töligen zör bedellirining biri idi.
Bu yilliq Nobel tenichliq mukatati tarqitilghandin buyan, Yawropaning asasliq teliwiziye qanalliri, Muhammet Yunus ependining insani ish – izliri we yoqsul insanlar üchün töligen bedelliri heqqide üzmey purogrammilar berip kelmekte. Emma, Muhammet Yunus ependi hech bir waqit mal – dunyasidin, siyasi ornidin, bala – chaqiliridin, yurtidin, wetinidin ayrilip qelish xewipige yaki zindangha tashlinish xetirige duch kelmigen, Nobel mukapatini tapshurup alghan künimu u Belgalning eng bay, eng nopozluq insanlirining biri idi.
Bu mukapatning namzati Rabiye xanimchu ? Rabiye xanim özining yoqsul xelqighe yardem berish we ularning heq – hoqoqlirini qoghdash yolida pul – melidin, hoqoq – mensiwidin, perzentliridin, yurtidin, wetinidin ayrilip qalghan, yene bu shereplik yolda 6 yil zindanda yatqan, cheteldiki musapirliq hayatidimu Xitay hakimiyitining 1 – derijilik zerbe berish nishanigha aylanghan we perzentliri zindangha tashlanghan pidakar bir ayal idi. bu qetim Germaniyede chaqirilghan < Dunya Uyghur Qurultiyi > ning 2 – nöwetlik wekiller yighinida, Rabiye xanimning Qurultay namidin özige teghdim qilinghan 100 ming euroluq < uyghur mukpati > ning hemmisini shu meydanning özidila yene Uyghur xelqining kishilik heq – hoqoqlirini qoghdash hizmitige serip qilish üchün Qurultay fonda jemiyitige iyane qiliwetkenliki, Rabiye xanimning yuqarqidek pidakarliqlirining dawami we jilwisi idi.