PDA

View Full Version : 5-Fébral inqilawidin bügünimiz we kélechigimizge nezer



Gülshen Abduqadir
01-02-08, 11:19
5- Fébral inqilawidin bügünimiz we kélechigimizgé nezer

Chatma eslimiler we mulahiziler

Apturi: Gülshen Abduqadir

(Bügün ghulja shehri jiddi herbi halette .hayatimda herbi halet digenni tunji qétim körüshüm .hemme yol éghizliri bashlirigha tömür qalpaq kiyishken,qollirida éghir tiptiki aptumatlar kötürwélishqan xittay eskerliri bilen tolup ketti..Bizning törem mehellisidiki chong öyge baridighan teshlepki éghizida, törem mehellisi terepke qaritilip tankilar qatar tizip qoyulghan idi.tuyuqsiz hadik heydigen bir boway chiqip keldi .eskerler uni tohtatti.boway xittay eskerlirige özining qardöng terepke baridighanlighini sheret bilen uqturdi.Esker miltiqining paynigi bilen bowayni qattiq urdi. .bowayning burnidin oqtek qan ketti. hitay esker buningghimu perwa qilmay,bowayning kasisigha birni teptide uninggha derhal keynige qaytish buyrighi berdi.Ghulja shehri fébralning qattiq soghuqini shundaqla, öz tarixidiki eng qabahetlik künlerni bashtin kechüridighandek qilatti..........Xatiremdin)

1-Muqeddime.


5- fébral inqilawi bir dastan uni anilar böshük tewretkende qoshaqlar qetip ,xuddi chin tömür batur dastani bizgiche ulushup kelgendek uzaq tarxlargha qeder tutashturidu.5-fébral inqilawida shéhit bolghan her bir qexrimanning kechmishi bir roman uni ewlatlirimiz yézip chiqidu .shundaq bir künler kéliduki ,dunya nobil mukapatigha érishken eser mana mundaq bolmamdu dep orunliridin turup kétishidu.5-fébral inqilawi söyümlük miludiye ,ölmes nahsha,bu nahshini ejdatlar éytqan,bizmu éytiwatimiz ,ewlatlirimizmu éytidu.bu söyümluk miludiyege milletning kechmish we qismetliri kirishtürülgen.Insan ölüp tügeydu emma, naxshimiz ölmeydu.5-fébral inqilawi körünüshte meghlup bolghandek körünsimu, emma u rohi we meniwi jehettin meghlup bolghini yoq.5- fébral inqilawi xitayni eng éghir sarasimge salghan inqilap.shunga xitay 8660 qisim deydighan alahide qoralliq qismini ghulja shehrige élip kirish we undin bashqa nurghunlighan mehpi qisimlarni yötkesh arqiliqla ,5- fébral inqilawini bir terep qilalighan.5- fébral qehrimanliri ölüm meydanigha,meydisini kérip meghrurane baralighan,ularning ortaq wesiyti biz üchün nezir ötküzmenglar ,yash töküp yighlimanglar.Ularning eng ökünidighini xittay eskerliri bilen birmu bir étiship ölmigenligi bolghan.Yillar -yillarni qoghlushup mana 5-fébral ghulja inqilawighimu 11 yil boldi .qehriman partizanlirimizning baliliri tughulup bugun 11 yashqa kirdi .11 yil insan chun intayin uzun emma tarh üchün intayin qisqa.



2-Shéhit Abduweli Ababekri emdila 20 yashqa kirgen partizan idi.


5- fébral ghulja inqilawida shéhit bolghan qehriman partizanlirimizning hemmisi digüdek tirik qolgha chüshürüsh buyrqi chiqirilghan kishiler idi.emma xittay eskerliri sanining shunchilik köp bolushigha qarimay, qorqunchaqlighi we ghulja shehrining emili yer shéklini yahshi bilmigenligi sewebidin bularni qolgha chüshürüshte köp éhtisadi we emili chiqimlarni tartti.netijide waqtning uzurap kétishidin jiddi ensirigen hittay terep partizanlarni qattiq bombardiman qilishtin ibaret ahirqi charini qollandi.. .Séhit Abduweli Ababekri ene shundaq bombardimanda ölgen shéhitlirimizning biri.Shéhit Abduwelining hékayisi ghulja shehride 5-fébral inqilawi jeryanida yüz bergen qanche minglighan qéhrimanliq hékayilirining biri .Köp qetimliq étishishlarda uzining mergenligi we chebdesligi bilen aman qalghan Abduweli bir qétimliq étishishta putigha oq tégip yarilinidu.we ghulja shehrining boyanday yézisida birsining öyige panalinip yarisini dawalitidu.kéyin bashqilarning chéqip qoyushi bilen uni dawalighan dohturmu tutup kétilidu .Uning turushluq jayini sézip qalghan xittay eskerliri uning intayin mergenligini bilgenligi üchün özliri tereptin adem ölüsh ehwalining yuz berishining aldini élish mexsidide boyanday yéziliq saqchixanidiki bir aktip uyghur saqchining yol bashlishi bilen, bir herbi mashina etrapida esker uning turushluq jayini qorshiwalidu bir mehel qattiq étishishtin kéyin ,Abduweli yene qéchip kétidu .buning din qattiq sarasimge chüshken xittay terep pütün küchini Abduwelini izlep tépishqa qaritip omumyüzlük halda ghulja shehri we uning etrapidiki nahiye yéza sheherlerde tintish élip baridu.Birqanche aygha sozulghan jiddi tintish netijiside Abduweli Ababekri ghulja shehri etrapidiki baykul yézisida ikenligi bayqilidu .netijiside bu qetim qorshawgha elinghini peqet Abduweli yoshurunghan öy bolupla qalmastin belki putkul yeza qorshawgha elinghan idi.shu chagh del 1998-yilining awghust ayliri bolup Abduweli we uning dostliri bu öyning ichide turup turup, 10 din artuq eskiri mashinida yetip kelgen xittay eskerliri bilen bir kiche kündüz qattiq étishidu emma xittay terep tirik qolgha chüshürüsh mexsidige yételmeydu .we axirda öyge bomba tashlap partiltiwétidu .Shu chaghda Abduweli Ababekri emdila 20 yashqa kirgen qiran yigit idi.


Abduweli Ababekri shéhit bolushtin bir hepte ilgiri ata-anisigha bir parche het kirgüzgen bolup hette özining haman ölüp ketidighanlighini ,emma xittay eskerliri bilen étiship ölüp kétishke razi ikenki hergizmu tirik qolgha chüshüp qelishni halimaydighanlighini yézish bilen özi shéhit bolghandin kéyin anisining hergizmu özi üchün köz yeshi qilmaslighini,we nezir chiraq ötküzmesligini tapilighan. shundaqla özining qilghan ishi üchün pushayman qilmaydighanlighini ata anisiningmu buning üchün pushman qilmaslighini tewsiye qilidu.Xittay eskerliri Abduweli we uning hemralirini shéhit qilghandin kéyinmu hatijem bolalmaydu we Abduwelining ata anisi olturushluq ,Ili wilayetlik tashyol asrash idarisi aililikler qorasigha (hazirqi ghulja sheher herembagh altunluqqa toghra kélidu.)10 din artuq qoralliq esker kelip bu ailini nezerbent astigha alidu shuningdek haza achmasliq ,nezir chiraq ötküzmeslik,petichi qobul qilmasliq qatarliq tehditlerni salghandin bashqa öyini ahturup Ababekri ependi bilen uning hanimi bir ömür yiqqan 40 ming yiwen helq pulini musadire qilidu.Bügün 5- fébral ghulja inqilawi yüz bergenligige 11 yil bolghan bolsimu Abduweli we uning partizanlar etritining ajayip qehrimanliqliri weten ichi we sirtida tillarda dastan bolup kelmek



3--Tohuchi yüzdiki toqunush we qehriman Tursun Seley.



Ghulja shehride 5- fébral inqilawi yüz bergendin kéyin Ili oblastliq saqchi idarisining qarmighida nahayiti tizlikte Qoralliq saqchi etriti, Alahide saqchi etriti(xitayche tejing daduy dep ataydu) we zorawanliqqa qarshi turush etriti (xitayche fangbaw duy)digenge ohshash etretler quruldi .Bu etretlerde wezipe alghan saqchilarning hemmisi siyasi sezgürligi alahide yuquri,bölgünchilikke qarshi meydani intayin éniq bolghan saqchilar bolup köp qismi ichkiridin yuquri muash we yuquri teminat tohtami bilen yötkep kélingenler idi.Emma xittay özining rezil süyqestini emelge ashurushta qazaq we uyghur saqchilardinmu paydilanmisa bolmaydighanlighini his qilip ,bu etretlerge nahayiti yuquri siyasi telepler bedilige birqanche qazaq saqchidin bashqa,Abdurahman isimlik bir saqchinimu qobul qilghan idi.
5- febral inqilawi jeryanida ghulja nahiyesining tohuchiyüz yézisida uda birqanche aylargha sozulghan partizanlar bilen del mushu zorawanliqqa qarshi turush etritidiki saqchilar bilen bolghan jiddi toqunushlarda Abdurahman yol bashlash,partizanlarning turalghu jayi heqqide uchur igellesh qatarliq jehetlerde hitay uchun alahide hizmet kursetkenligi uchun,u aptunum rayunluq saqchi nazariti qurulghanlighining 50 yilliqi munasiwiti bilen tüzülgen "qamus"qa kirgüzülgen birdin -bir uyghur saqchilarning biri bolup qalghan idi.

Shu künki emili ehwal heqqide tohtalghan Abdurahman bır qetimliq ziyaret jeryanida mundaq digen idi.Biz milli bölgünchilerning tohuchiyüzge toplashqanlighi heqqide melumat tapshurup alduq .melumatta ularning qolida palta pichaq qingraq digendin bashqa hich nerse yoqlighi tilgha elinghan idi .biz ularni qorshap teslim qilip qolgha chüshürüsh mehsidide ikki mashina xillanghan esker barghan iduq lékin emilyet undaq bolmidi .ularning qolida qoral bar iken bolghandimu hil qorallar iken.uning üstige ular mergen iken he digendila ikki eskirimizni yeni Longfei bilen Nurlanni étip öltürdi.biz bir chong almiliq baghliq qoruni qorshash üchün yéqinlap kelgen wahtimizda qeyerdindur eytawur bir ishik qattiq taraqship échildi eskerler hemmiisi béshini töwen qiliship igiliwidi ,birqanche milli bölgönchi eskerlirimizning üstidin murisini dessep yügürgenche qechip chiqip ketti .undin bashqa eskerlirimizning qorallirimu bulanghan idi.men sepning aldida idim .etret bashlighimiz meni ichige kirishke sheret qildi men qoruning ichige kirishke temshiliwatqan wahtimda del qowurghamgha bir oq tegdi qalghan ehwalni bilmeymen sebdashlirim méni jiddi halatte dohturghanigha élip keptu eger besh minut kéchikken bolsa men ölerkenmen dohturlar méni jiddi opiratsiye qilip qutuldurwaptu partiye manga qaytidin jan berdi.......

Tohuchiyüzdiki toqunush heqqide gep bolghanda,tohuchi yüz dihanliri ghezep bilen shu künki weqeni eslishidu .partizanlirimizning iz derigini alalmaywatqan xittay qoralliq qisimliri,ularning tohuchiyüzdıkı bır qorugha yoshurunghanlıghıdın hewer tapıdu .we nahayiti tizlikte ghulja nahiyesige tutushidighan barliq yollar we tohuchiyüz yezısını qorshawgha alidu.bu qorugha hitay terep uzundin buyan izlep tapalmaywatqan qehriman Tursun Seleymu yoshurunghan idi.hitay terep pütün küchini bu qorugha merkezleshtüridu.Pütun ghulja shehri saqchı mashinlırining dehshetlik chıqırghan awazidin yene bir wehimining bashlanghanlıghini his qilishidu.Netijide hıtay terep bilen bir meydan jiddi toqunush bashlinidu .Tursun Seley kéchiche élip bérilghan jiddi éttishishlarda xıtay terepni alaqzadé qiliwetidu toqunush bashlinipla he dıgende ikki xitay eskiri ölidu undin bashqa yol bashlawatqan haın Abdurahmanghimu oq tégip dohturhanigha élip kétilidu .sheherdin yardemge kéliwatqan bir herbi mashınining örülüp ketkenlik hewiiri kelidu buningdin sarasimge chüshken xitay terep nime qilarini bilmey qalidu .Qehriman Tursun seley hitay eskerlırı bilen jan tikip élishidu .gerche u yarilanghan bolsimu ,emma nahayiti yuquri maharet bilen öy ichidiki barliq hemralini ongushluq halda qachurwetip hıtay eskerliri bilen birmu bir yekke yigane etishidu .ahirda qora we öy ichidiki ehwallarni toghra mölcherliyelmigen hitay terep bu öyni partilitish arqiliq toqunushni tinjitidu.Qehriman Tursun seley qurban bolidu emma unıng ölümidinmu özlirige wehime his qilghan xitay terep uning qewrisini üch ay muhasirige élıp sahlaydu.

4-Xittay dairliri we hörlük jengchisi qehriman Abduxilil.

Abduhilil ailisi nechche ewlat xitay dairlirining zulmigha uchurghan aililerning biri .unıng bowisi we dadisi hitay dairliri teripidin eyni chaghlarda bay -pomichchik dep qaralghan bolghachqa,ailisi boyiche ghulja shehrining boyanday yezisidiki bir mehellige köchüp chiqishqa mejbur bolghan .abduhililning baliliq chaghliri asesen mihmandost,hushchaxchaq boyanday dihqanliri arisida ötken.80 yillardin kéyin ,xitayda islahat échiwetish yolgha quyulghandin keyin,ular qayta ghulja shehrige köchüp kirip,ghulja sheher qaridöng yéza,qariway mehellisige makanlashqan.qariway mehellisi ghulja shehridiki nuqtiliq aq tamaka chekidighan yashlar merkezleshken mehellilerning biri bolup ,Abduxelilmu elbette bu xil muhitning tesirige uchrap,aq tamakigha ügengen yashlarning biri idi.1995-yili ghulja shehridiki yashlar arisida qanat yaydurulghan meshrep herkiti,ghulja shehridiki nurghunlighan yashlarning jümlidin Abduhililningmu idiyiside tarihi ehmiyetlik burulushlar peyda qildi.Meshrep herkitidin keyin Abduhilil bashchiliq nurghunlighan uyghur yashliri aq tamaka haraq sharap,keyip sapani tashlap,omumyüzlük halda 5 waq namaz yolini tallap,ghulja miqyasidiki yashlar arisida keng kölemlik oyghunush herkitini bashlighan idi .emma bu herketnı xitay terep özlirige tehdit we kélechekte qurulush éhtimallighi bolghan birer teshkilatning shepisi dep qarap ,meshrep oynighan,shundaqla meshrep jeryanida putbul komandisi teshkilligen yashlarni bir-birlep tutqun qilishqa bashlidi.shu jeryanda Abduhililmu qolgha élinip ghulja sheher yéngi hayat türmisige tashlandi.aridin 6 aygha yéqin waqt ötkendin kéyin,Abduhilil qoyup berildi.Abduhilil bu chaghda haraq sharap aq tamaka digenlerdin pütünley qol üzgen,heq yolni tonup yetken ,we tapqan ghuljidiki yashlarning jenggiwar serkisige aylanghan idi.unıng tesiridin u turushluq qarway mehellisidiki yashlardimu ajayip ghayet zor özgürüshler bolup bu mehelle pütünley aq tamakisiz pakiz mehellige aylanghan idi.Ghulja shehride Abduhilil digen isim nahayiti tezlikte hörmetke sazawer isimgha aylanghan bolup,Abduhilil palanchi mehellide teblq qiptu ,Abduhilil pökünchi mehellide tebliq qiptu,kasapet bügün Abduhélil alamet yahshi suzliwetti jumu.........digenge ohshash suzler ghulja helqining kündilik turmushida kem bolsa bolmaydighan qizziq nuqta témilirigha aylinip qalghan idi.
Künler aylarni, aylar yillarni qoghlushup Abduhililmu nahayiti talantliq natiqqa aylinishqa bashlidi.uning suzlirining qayil qilish küchi intayin yuquri bolup.pütünley islam dinining ehmiyiti,öz dinimizgha ching bolush,islamdiki edep ehlaq we islamdiki haraq sharap mesilliri qatarliqlar idi.Keyinki chaghlarda Abduhelil tebliq qilish bilen ghuljidila cheklinip qalmay belki,wetenning jenubighichi berip teblq qilip pütün weten miqyasida nahayiti tiz shöhret qazinishqa bashlighan idi.
Emma Abduhililning sepdashliri naheq halda herküni digüdek bır-birlep tutulup ketishke bashlidi .eyni chaghda yashlardiki bu hil dini oyghunushtin qattiq endishe qilghan hitay terep her kuni kechide mehelle arilap jiddi tutqun qilish dolquni qozghiwetken idi.netijide Abduhilil we uning sepdashliri namayish qilip ochuq ashkare halda kochilargha chiqishni pilanlidi .netijide dunyagha meshhur ,uyghurlarning hazirqi zaman dimukratiye we erkinlik tarihigha tamghisini urghan,qelp törümdin orun alghan ,5- fébral ghulja inqilawi mana mushundaq bashlandi.
Shu yili 6-fébral künidin étibaren İli géziti,İli télwiziyesi,İli helq radio istansisi qatarliq ahbarat orunlirida Abduhélil qandaq nime?digen mehsus sehipiler échilip Abduhililni qarilash xarektiridiki maqalilar yézilishqa bashlidi.
Gerche eyni chaghda Abduxélilning dostliri uninggha qechip ketish tekliwini bergen bolsimu,emma Abduhélil bu teklipleni muwapiq körmigen ıken .U dawamliq halda biz hökümetke qarshi bir ish qilmiduq ,öz dinimizni teshwiq qiliwatimiz.bizning ishimiz heq we toghra eger men qechip ketsem xitaylar ishimizning xarektirini burmilap,sepdashlirimgha halighanche töhmet chaplaydu unıngdin wetende turup nime körsem körey dep jawap bergen iken .
Xitay dairli 5-fébral ghulja inqilawi yüz berip,bir heptige qalmay Abduhélilni qolgha aldi.emma 2000-yiligha qeder uni sotlimidi uning adukat teklip qilishighimu ruhset qilinmidi.keyinche uning ghulja sheher chapchal nahiyesidiki su turmisige qamalghanlighi,dehsetlik qiyin qistaq zerbisidin nimjan bolup qalghanlighidin hewer taptuq.2000-yili bash bahar mezgilliri bolsa kérek türme dairliri Abduhélilning ailisige,Abduhélilning türmide ölüp qalghanlighini türmige kelip uning jesidini tapshurup elishliri kérekligini uqturdi.Abduhélil düshmenning dehshetlik qiyin qistaq we soal soraqliirigha jawaben tilini chaynap üzüwalghan idi.shu yili bu tiz pükmes hörlük jengchisi emdila 30 yashta idi.


5-Qamal qilinghan sheher .

Dimekki yuqurqi ehwallar 5- fébral inqilawining ,xittay terepni qattiq sarasimige salghan bir inqilap ikenligini körsütüp turmaqta .Eyni chaghdiki bu inqilap peqet ili wilayiti bilenla cheklinip qalmastin pütün wetenning hemme sheher yézilirighiche kéngeygen idi.Hoten, Qeshqer ,Aqsu, Kucha,Korla omumi yüzlük xittay mustebit tüzümige qarshi atlanghan idi.Eyni chaghda yüz bergen 5- fébral ghulja inqilawidin kéyin xittay köchmenlirining bes bes bilen öz yurtlirigha qéchish dolquni kötürülgen bolup ürümchige qatnaydighan aptuwuz bilitining bahasi shiddet bilen örlep ketken idi.Ghulja kochiliridimu uyghurlardin bashqa xittay millitini körgili bolmaydighan ehwal shekillinip ,hitay tijaretchilermu dukkanlirini asasen taqap öyidin chiqalmay qalghan idi.
Xittay terep 5- fébral inqilawidin qattiq chöchidi,chünki ular partizanlirimizni adettiki oqumighan qara qosaq isyanchilar,ularni huddi kochidin ötken yalghuz chashqanni ur-ur qilghandek qisqa waqt ichide bir terep qiliwetimiz dep oylighan idi.emma ehwal ularning oylighinidek bolmidi .xittay terep özliri tesewwur qilghandin nechche hesse éghir ziyan tartti.
Aridin anche uzun waqt ötmey shu yilining ahirlirida ,xittay terep ghulja shehrige ichkiri ölkidin 8660-qisim dep atilidighan bir alahide qoralliq qisimni yötkep ekeldi.Shu küni ghulja shehridiki barliq idare jemiyetlerge bu qismni qarshi élish üchün kochilargha chiqish siyasi wezipisi chüshürüldi.Atalmish mustemlikichi qoshun ghulja shehrige yetip kirgende xittaylar ajayip hayajanlandiki,pütün ghulja shehri hitay millitining yigha zarisi bilen tolghan idi.dimekki bu menzire bashqilarning ziminigha basturup kelgen aqqunlarning neqeder bichere halette ikenligini,ularning peqet bu ziminda qoralliq qisimlirigha tayinipla yashalaydighanlighidin ibaret bir heqiqetni chüshendürüp bergen bolup, bu mustemlikichi qoshunning sani 10 ming etrapida idi
Ghulja shehri sheher omumi dairisini nézerge alghanda peqet 70 kuwadirat km kélidighan ,300ming nopusqa ige gülistan sheher dep nami bar alqanchilik sheher .Töwende bu sheherdiki qoralliq qisimlarning jaylishish ehwaligha nezer selip baqayli.
Atalmish Aptunum rayunluq herbi rayunning ili shöbisi, Ili oblastliq herbi rayun,bingtuen, Ili oblastliq qoralliq saqchi qisim,5- fibral inqilawi jeryanida ili wilayiti jiddi rewishte qurup chiqqan,Ili oblastliq qoralliq saqchi qisim qarmighidiki alahide saqchi etriti,Zorawanliqning aldini élish etriti ,5-fébral inqilawi jeryanida milli bölgünchilerge zerbe berish banisida ghulja shehrige kirgen 8660-qisim qatarliqlar bolup ghulja shehride hazir ottura hesap bilen 60 mingdin 70 minggha qeder qoralliq eskerler wezipe élip baridu .bu sanni ghulja shehri omumi nopusigha bölüwetsek her 5 yaki 6 kishige birdin qoralliq saqchi yaki esker toghra kélidu digen gep .Buning ichidiki hitay nopusini chiqirwetken wahtimizda peqet 2 yaki 3 uyghur birdin alahide terbiyelengen we qorallanghan xittay eskerlirining nazariti astida yashaydu digen mena chiqidu elbette.Ili oblasti(hazir ili wilayiti ili oblastigha qoshuwetilgen bolup wilayet alliqachan emeldin qalghan)ge biwaste qarashliq nahiyelerningmu öz aldigha qoralliq qisimliri bar.
Dimekki; sheher qattiq qamal astida .mustebitler halighan wahtida öz ich pushighini chiqirish üchün,helqni halighanche tutqun qilalaydu ,yoqilang banalar bilen bozek qilalaydu.ular üchün qiynap oynash,chala ölük qilip ailisige qayturup bérish digenler ich pushughini chiqirishtiki bir ermek digendin ibaret halas.shunga mustebit hökümet dawamliq halda helqning ghururigha tégidighan qilmishlarni pilanlap turudu.mesilen sheherdiki barliq kocha,bazar we yer namlirining ismini hitaychilashturush,musulmanlar uchun muqeddes hésaplinidighan mesjitlerni haraq elani qilish,iligha palanghanda ili helqi ash nan bérip qutuldurup qalghan Linzeyshüni ,qandaqtur aq östengni chepip ili helqige hayatliq süyi bashlap kelgen qilip körsütüp heykilini tiklesh,xitay yigiti sherqi turkistangha chiqip teklimakan chölligide,changqap halsizlinip qalghanda güzel uyghur qizining haraq qachilanghan komzekni beshidin igiz kötürüp yügürgen teshna bolghan halette hitay yigitige sharap quyup beriwatqan élanlarni ishlesh arqiliq yerlik halqlerning ghururigha tégish usuli arqiliq öz ich pushughini chiqirishtin ibaret.

6-5-fébral inqilawi qaldurup ketken achchiq tejirbe sawaqlar.

Gerche 5-fébral ghulja inqilawi uyghur dawasini chettellerge tonutushta intayin muhim rol oynighan bolsimu,emma uyghurlar üchün intayin achchiq tejirbe sawaqlarnimu qaldururdi.Bu achchiq tejirbe sawaqlar bügünimiz we kilechigimiz üchün intayin muhim ehmiyetke ige bolup,bu tejirbilerni yekünlesh bügünki uyghur dawasining yitekchi idiyisi we istiratigiyisini belgileshte ,shundaqla kilechigimizni qurushta intayin muhim ehmiyetke ige dep qaraymen
1-Wetinimiz jughrapiyelik shert sharaitining nachar bolushi ,4 etrapining égiz taghlar bilen oralghan , teklimakanning ichkirsige jaylashqan ichki quruqluq bolushtek ehwal éghir chiqim tartishimizgha sewep boldi.
2- Shanghey hemkarliq teshkilatining qurulushi. 1996 -yili 4-ayning 26-küni qurulghan shanghey hemkarliq teshkilati ,uyghurlar üchün uyghur tarihidiki, uz qerindashliri teripidin kelgen eng eghir wapasizliqlarning biridur .buning bilen wetenning arqa hoylisi taqilip qaldi.partizanlirimizning chékinish ,özini ongshash,oq dora menbesige érishish qatarliq ehwalliri éghir zerbige uchridi .
3-Qoral ishlitish we bezi téhnika jehettiki tejirbisizlikler.Éyni chaghda helq ichidiki yashlar düshmenning nurghun qoral yaraqlirini olja alghan bolsimu emma ishlitishni bilmigenligi üchün yene düshmen qoligha chüshüp ketken.Bu tejirbe sawaqlar ichidiki eng achchiq tejirbe sawaq bolsa kérek.Undin bashqa bezi yashlirimiz partilitish harektirdiki nersilerni yasawetip özliri partilap ölüp ketken.kompiyotir,herbi jehettiki téhnika we düshmenning ichki ehwalini igellesh qatarliq jehettiki bilimler yetersiz bolghanlihgi,we inchike tepsili pilanlar tüzülmigenligi qatarliq sewepler tüpeylidin partizanlirimiz özliri pilanlighan shereplik pilanlirigha yetelmey turup qolgha chüshüp qalghan .
4-Qabilyetlik bir serkining bolmighanlighi sewebidin ,chechilangghuluq,aldiraqsanliq ,ehwalliiri körülgen.
5-Hittay edilye sistimisining adil bolmighanlighi sewebidin éghir chiqim tarttuq.mesilen eyni chaghda ghulja shehrining henzu bazirida bir taksichi hittay 6- fibral küni taksisigha ot qoyuwetish tüpeylidin öldi .emma bu ölümge munasiwetlik dep qaralghan 15 kishi sotlandi .buning ichide aldigha ölüm jazasi ,keynige 15 yilliq qamaq jazasi berilgen bolup arisida 15 yashliq balilarmu bar idi .ularning jinayiti peqet mawu xensu ölüp qaptu dep tepip qoyghanliq idi. Emma xitay terep ularni qatilning shérikliri dep qarap shundaq hukum chiqardi .1988-yili 4-ayning 22-kuni Ili deryasigha kétidighan Ilideryasi yolidiki wilayetlik tenterbiye meydanida échilghan 5-fébral inqilawigha qatnashqan yashlargha höküm élan qilish yighinida 15 yilliq qamaq jazasigha hukum qilinghan 2 neper 15 yashliq ösmür bar idi.


7-5- Fébral inqilawi we ayallar .

5-Fébral inqilawidiki ayallarning körsetken jasariti we qehrimanlighi ayrim bir tima.shundaqla söyümlük bir tima .Elbette bu söyümlük tima bashqiche yéziqchiliq uslubi ,bashqiche bediilik we bashqiche yéziqchiliq mahariti bilen otturgha chiqishi kerek dep qaraymen.Émma bu tima heqqide gep bolghanda ,köz chanaqlirimning ihtiyarsiz yashqa toludighanlighini oqurmenlirimdin yoshurushqa amalsizmen. Wetendin dunyada téhi hichkim chélip baqmighan bir miludiye ,hichkim éytip baqmighan bir söyümlük nahsha yangrimaqta........qanche ming yillardin beri ,dunya hikmetlirini teklimakangha yoshurup kelgen bu zimin,hélihemmu dunyagha yépiqlighi bilen nurghunlighan qehrimanliq miludiyelirini yürügide sahlap kelmekte ,ishinimenki bu miludiye haman bir küni chélinidu ,téhi biz éytip tügütelmigen tügümes nahshilar emdi bashlinidu.
Shundaq ,wetendiki her bir qarash ,wetenning her bir gül giyahi,hetta bir chimdim topisighiche yoshurun mena tiz pükmes jasaret mujessem.
Shu künki ochuq sotta 16 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinghan Halidem isimlik bir qizmu bar bolup ,uning jinayiti xitayning pilanliq tughut siyasitige qarshi turushtin ibaret idi.Sot meydanidin atalmish milli bölgünchilerni elip mangghan chaghdiki Halidemning qiyapiti hélihem köz aldimdin ketmeydu.shu küni ikki neper ayal saqchi Halidemning béshini qattiq bésip töwenge qilishqa tirishsimu emma Halidem pütün küchi bilen tirejep béshini égiz kötürüp merdanilarche sot meydanidin ayrilishqa tirishatti.Halidem yene beshigha sus hawareng ,ay yultuzluq kök bayrighimizning renggide yaghliq chigiwalghan bolup ,uning yaghlighi shamalda yelpünüp turatti.Intayin chüshünüshlikki Halidem bu arqiliq Ili helqige ,ümütwar bolunglar haman bir küni bu ziminda ay yultuzluq kök bayriqimiz jewlan qilidu digen signalni bermekte idi.kéyinki chaghlarda halidemning qaysu turmige solanghanlighini jiq sürüshte qilghan bolsammu emma uning iz dérigini alalmidim .Emma uningdiki jesurluq rohi herwaqt manga hemra bolup keldi.Bezi chaghlarda rohi jehette besimgha duch kelgen chaghlirimda Halidem ning jesur qiyapiti manga zor ilham we medet bolatti.


8-- Buwimeryem heykili we tirorizim.

Eyni chaghda engilizlarning indianlarni asmilatsiye qilish we qirip tugutushtiki birdin-bir hilisi buwimeryem heykili bolghan idi.ingilizlar indianlar topliship olturaqlashqan rayunlar we mehellilerge ,buwimeryem heykilini uzliri kumup qoyattide bir mezgil utkendin keyin yene uni uzliri kolap chiqirip andin indianlargha dunggep qoyatti we indianlar bizning muqeddes animiz buwimeryemning heykilini yerning astigha kumup qoyuptu bizni haqaret qildi wahakaza digenlerni bana qilip nurghunlighan indianlarni tutqun qilghan we qirip tugetken .nuwettiki hitay mustemlikisi astida turuwatqan uyghur jemiytimu ene shundaq eghir bir tiragidiyini bashtin kechurmekte.emma hitayning bu yerde oynawatqini buwimeryem koziri emes belki titoirzim koziri .uyghurlar uchun qollinishqa eng bap kelidighan hem dunyaning diqqitini jelip qilishqimu bolidighan "tirorizim" koziri hitayning uyghurlarni qirip tugutushtiki bir taktikisi shundaqla kona qaqwash mustemlikichiler qollanghan "buwimeryem"kozurining sheklen uzgertilishi.hitaylar 5- fibral inqilawidin keyin helq arisigha uzliri terbiyelep yetishturgen bir qisim kishilerni kirguzush arqiliq ,helqning rayini sinap beqishqa urunghan we melum bir teshkilat qurushqa qutratqan ahirida teshkilat qurulup ,milli ghururi kuchluk yashlar we jenggiwar kishiler bu teshkilatning etrapigha toplashqandin keyinla bu teshkilatning tirorluq teshkilat ikenligini elan qilip ularni meshq bazisida yaki chong tiptiki qorallarni sinaq qiliwatqan jayda qolgha chushurduq diyish arqiliq nurghunlighan uyghur yashliri we ziyalilirini tutqun qilip uzlirining bu milletni qirip tugutush pilanini asta -asta emelge ashurmaqchi bolghan .mesilen ene shundaq siyasi teshkilat qurushqa qatnashqan we bu teshkilatta asasliq hizmetlerni ishligen bir yash eyni yillardaa turmige uzini yoqlap barghan aghinisige ,teshkilati pash bolup qalghandin keyin hitaylar ularni nahayiti qattiq qiyin qistaqqa alghanlighini emma ularning hichqandaq nersini pash qilmighanlighini, ahirda saqchilarning ulargha bir un alghu lintisini qoyup bergenligini ularning bu un alghu lintisini anglighandin keyin heyran qalghanlighini ,chunki uningda uzliri ish bashlighan 1-kunidin tartip ahirqi kungiche bolghan uchurshushlardiki neq meyda emili ehwallarning un alghugha elinghanlighini suzlep bergen .dimek 5-fibral inqilawi yuz bergen 11 yildin buyanqi weten ichidiki omumi weziyetke nezer salidighan bolsaq hitaylar mana mushundaq uzliri qurghan sahta tiroristk teshkilatlar banisida nurghunlighan uyghurlarni qolgha aldi we ulturdi,bu digenligim hergizmu wetende qarshiliq kursutush herketliri yoq digenligim emes .wetendiki eghir sukunat qarshiliq kursutushning eng yuksek pellisi bolup ,partilash halitide turwatqanlighidin derek beridu.emma bu qetim uyghur helqining tallaydighan yoli .bashqiche bolushi mumkin.chunki ular elbette uzliri turuwatqan shert sharait shuningdek burunqi achchiq tejirbe sawaqlarni yekunleydu.


9-Hatime.
Dunyadiki ishlar bir birige ohshushup kétidu . Dunya özgergendek qilsimu emma téhi mustemlikichilik téhi tel töküs tügep ketkini yoq.Dunya yéngilanghandek körünsimu emma ,mustemlikichilerning milletlerni asmilatsiye qilishta tutqan usul we mitutlirida özgürüsh bolghini yoq .Xitay héli hemmu uyghurlarni asmilatsiye qilishqa tirishiwatqan hem bu sahede ünümlük qedemler bésiwatqan dewletlerning biri. Xitayning uyghurlarni asmilatsiye qilishta qollunuwatqan mitudi,ötmüshtiki engilizlarning indianlarni asmilatysiye qilishida tutqan mitudigha eynen ohshaydu.eyni chaghda engilizlar indianlar toplushup olturaqlashqan rayunlargha yuquri giradusluq haraqlarni tökme qilip ezan bahada satqan .nishe ,zeherlik chekimlik digenge ohshashlar qedemde bir uchraydighan nerse bolup ,omumiyüzlük halda erlerni shu hil keyip sapagha yéteklesh yoli arqiliq indianlarni asmilatsiye qilish mexsidige yetken .Chünki bu hildiki yuquri giradusluq haraq sharap we sapliq derijisi intayin töwen bolghan mes qighuchi chékimlikler erlernıng uruqini püchekleshtüridighan bolup ,bu arqiliq kelechek bir ewlat kishilerning sapasiz bolushigha ongayla érishkili bolatti. Xitay uyghurlarni asmilatsiye qilishta eynen mushu usulni qollandi .sapliq derijisi intayin töwen humar qilghuchi aq tamakilar mehelle,kocha -restiler ,hette bashlanghuch ottura mekteplergiche éqip kirdi.Xitaylar pütün küchini bu rayunlarda yuuquri giradusluq haraqlarni ishlepchiqirishqa qaratti alqanchili bir nahiyidimu birqanche haraq zawutini uchratqili bolatti.Xelq nurghun qetim hökümet organlirigha bu heqte erz qilghan bolsimu ,emma bu mexsetlik elip bériliwatqan yoshuurun istiratigiye bolghanlighi üchün,perwa qilinmidi. Uyghurlarning bu xil hili mikirni sezip qelishining özi jinayet hésaplinatti.Kélechektiki özlirige kéliwatqan bu xil qorqunuchluq wehimini tonup yetken ili yashliri özimizning en,eniwi meshrep oynash enenisi boyiche mehelliler ara meshrep oynashni yolgha qoydi.mehellimu mehelle aylinip yürüp tebliq qilip yashlarni aq tamaka chekmeslikke,haraq sharap ishmeslikke dalalet qilip ularni islam yoligha yeteklidi bu hil ehwal xitay bilen uyghurlar arisida ,asmilatsiye qilish we asmilatsiyege könmeslik ziddiyiti peyda qilip qoydi.haraq sharap aq tamakidin qol üzgen yashlar milli bölgünchi dep atilip her küni digüdek türmilerge tashlinip turdi.mana bu xil asmilatsiye qilishqa mejburlash bilen uninggha könmeslik ottursidiki ziddiyet ahirda partilap 5-fibral ghulja inqilawini keltürüp chiqardi.
90- yillar weten tarihida bolupmu İli tarixida omumiyüzlük saheler boyiche oyghunush dewri bolup hesaplinidu.bu dewirlerde uyghur milli maaripining arqigha chekinip ketishi, uyghur mektepliri bilen xitay mektepliiri ottursidiki ihtisadi emili küch jehettiki perqning zoruyup ketishi qatarliqlar ölmes maarip söyer rohqa ige ,mes,ulyetchan ili helqini tinimsiz halda rahetsiz qiliwatqan mesililerning biri idi.ular nurghun qetim bu heqte yerlik hökümet,siyasi kéngesh,we helq qurultaylirighiche kolliktip halda pikir teklipler sunghan bolsimu emma hıchqaysisi ünümge érishelmidi.netijide Ablimit hals hajim bashchilighidiki bay sodigerler birliship ''İli milli maarip hals fundi jemiyti''ni qurup chiqqan idi .Eyni chaghdiki hayajanliq minutlarni ili helqi hergiz esidin chiqarmisa kérek .500 ming ,300ming, 200ming.............mektep baliliri heytliq pullirini......qisqisi ili milli maaripi qutquzup qelinidiken digen gepni anglighan, yoldin ötüwatqan herqandaq bir kishi atighinini uyghur maaripi üchün dualar qiliship destihangha tashlashqan bolup ,qisqighine waqt ichide 2milyun yiwen helq puli meblighighe ige jemiyet meydangha kelgen idi.bu meblegh eyni chaghlarda istiqballiq sahelerge meblegh qilip selinip,uningdin kirgen payda yene uyghur milli maaripi üchün ishlitiletti.''İli milli maarip halis funi jemiyti''ning asasliq nishani ,uyghur mektepliridiki heterlik siniplarni yéngilash,namrat oqughuchilargha yardem berish, oqush mukapati tesis qilish we chetelge chiqip oquydighan oqughuchilargha ösümsiz qeriz pul tarqitish digenlerdin ibaret bolup,bu fond İli uyghur maaripi üchün tarhta körülüp baqmighan yüksilish elip kelgen idi.
Emma bu fondi jemiyet aran 5-6 yil ömür körelidi .Chünki bu yerde yene Xitay terep bilen jemiyet ottursida ,uyghur maaripini yoq qilish bilen sahlap qelishtin ibaret öz kimligi we mewjutlighi mesiliside ziddiyet körülgen idi .5-fibral ghulja inqilawidin kéyin Xitay dairlirri bu jemiyetning meblighini tonglutush buyriqi chüshürdi .ot yürek ,meripetperwer tijaretchilirimiz özlirining qanungha hilap ish qilmighanlighi heqqide tola sözlep beziliri hetta nerip jehettin élishipmu qaldi emma ,xitay terep miyighida külüp qoyush bilen jawap qayturdi.
Shundaq, 5- fébral inqilawidin bügünimizge nezer salghiiniimizda ,milli kimligimizning tehimu hireliship kétiwatqanlighini köreleymiz.bu hirelishish elbette tilimizning mekteplirimizdin élip tashlinishi, balaghetke yetken qizlirimizning türküm türkümlep ichkiiri ölkilerge yötkilishi .........qatarliq mesililerde öz ipadisini tapmaqta.mustemlıkichiler tehimu ichkirligen halda numussuzlarche,güzel uyghur qizlirini köz- köz qilish arqiliq héridar chaqirmaqta.Bu körünüp turuptuki milletning ghururigha tegish hilisi.dunyadiki nurghunlighan qanliq qirghinchiliqlar mana mushundaq ghururgha tegishtin partilighan.Emma weten ana intayin ...intayin éghir sükünatta .bu éghir sükünat weten anining kélechektiki intayin éghir qanliq küreshke hamildar ikenliigidin dérek bermekte.


Tügidi.




2008 yili Febral.Toronto.

smith
01-02-08, 21:31
Is there anyone who can translate the article into english? Thanks.

Unregistered
01-02-08, 22:07
I think the author can translate it to English.


Is there anyone who can translate the article into english? Thanks.

yashar
01-02-08, 22:29
hormatlik Gulshan hanim. Alla kollingizgha dart barmisun.ailingizga hatirjamlik . bahit tilayman.

Unregistered
02-02-08, 00:11
hormatlik Gulshan xanim yazmiliriningni zor ishtiyaqim bilan tapsili oqup chiqtim,Sizga qandaq minnatdarliqimni ipadilap berishka ajizliq qildim,alla yolida yalqunluq salimimni qobul qilghaysiz,xuda yaratqan yiziqchiliq qolingiz va kangir kuzutush xatira qaldurush ixtidaringizni alla tiximu kangir ashurghay,mumkin bolsa ghaplat ichida yatqan Xaliqimizga tiximu kop Tarixi Siyasi arqi kornush bolghan vaqaliklar toghursida savad malumat berip turghaysiz,chunki bizning Xaliqimiz Xitayning nayrangvazliq Oyunliridin,yani Siyasi bohtan va Siyasi oyunlardin bakmu savadsiz,kozini moldurtup turup koz aldida ishlinvatqan Suyqastliklarni korup yitishka ajiz,bundaq Millat pavqullardiki yurguzulvatqan jiddi vaziyatka asla maslishalmaydu,Oz maujudyatlikini saxlap turalmaydu,shuning uchun bu Millat Vaziyatka taqatzarliq his-tuyghisi asliga kilishi kerak,paqatlaki biz Oz Ozumizni qutulduralaymizki hargiz ghayividin birkim kilip qutuldurup qoymaydu,eriqi qerindash Millatlardin bashqa hichqandaq yaqqi Millatlar bizga uxlap chushuda hisdashliq xalis yardam qolini sunmaydu,bu uqum Xaliqimizga iniq anglitilishi kerak,hamda bu xil riyalliq Vaziyitimizni muqarar qobul qilishi shart.yanimu koplap aslimiliringizni korup turushqa tashna,bolupmu ruxani olush girdavigha chushup qalghan arkaklirimizni oyghutushta Sizdak ot yurak va Milli kimlikini unutmighan ghayratlik Qiz xanimlarning kishini urghutush tasir kuchiga iga yazmilarning koplap maydangha kilishiga tashna.ishansingiz biz hazirning Ozida chong bir Suyqastlik ichida ghariq kitivatimiz,salamat bolung.

Unregistered
02-02-08, 18:32
yaraysiz! sizning toghra tehlilingizge rehmet!
Canadada sizdek birawning bolghanlighidin pehirlinimiz!

Unregistered
03-02-08, 17:10
Be realistic, man. Translation is not a trivial matter. Not any one who speaks two languages can translate. It is profession requires skills and experience. It is a relatively long article, it takes quite a bit of time even for an experienced translator.


Is there anyone who can translate the article into english? Thanks.

Awral
03-02-08, 20:41
5-Fiwral Weqesi Heqqide

Yil :1997, kun: 5-fiwral. Ili deryasi yene bir qetim dolqunlidi, tosqunlargha kokrek kerish ili deryasining tebiiti idi, judun-chapqunlargha nere tartish ili deryasining enenisi idi; u, bu qetimqi dolqunlishi bilen ozining shash we erke tebiitini etrapidiki mexluqatlargha yene bir ret namayen qildi.

Abduweli Ababekri we Tursun Seley Heqqide

Mertlerning hayatila mertlerche emes, olumimu mertlerche bolidu. Qehrimanlarning tirikila emes, jesitimu dushmenni sarasimgha salidu. Shunga Tursun Seleyning yerlikini xitay saqchiliri 3 ay muhasirige alghan.

Xalide heqqide

Bezi kishiler bar, yillap aylap ariliship otisen, waqtigha kelgende, ismini esleshte zorlinisen. Bezi kishiler bar, hayatingda birla qetim korisen, ebediy xatirengdin chiqmaydu. Bu xil kishiler, bezide bir eghiz sozi , bir beqishi, bir turushi, bir ishariti bilen hayatinggha tesir korsitidu, hettta seni bashqa bir adem qilip qaytidin yaritidu. Dahiylar, siyasetchiler, senetkarlar, qehrimanlar mana mushu xil kishilerdur.
Xalide, sot meydanidin elip mengilghan chaghdiki , merdane turqi bilen- beshini tik tutup mengishi bilen-aptorgha(G. Abduqadirgha) qattiq tesir qilghan; qiyin kunliride Xalidening shu turqidin ilham alghan. Meningche bu aptorning maqalisidiki eng semimiy jumlilerdur.
Xatime
Ilideryasining tebiiti ozgermeydu, ili deryasi yene dolqunlaydu, Ili deryasi menzilige ulishidu!

Unregistered
03-02-08, 21:36
Gushen Hanim ailingizge salametlik we hatirgemlik tileymen .qolingiz dert kormisun

Perhat Muhemmidi
04-02-08, 16:55
< 5 – fewral > Ghulja Weqesining 11 – yilliqi munasiwiti Bilen

Perhat Muhemmidi

Fewral éyi yéqinlishiwatqan shu künlerde, bundin 11 yil burun Sherqiy Türkistan rayonida yüzbergen < 5 – fewral Ghulja weqesi > qaytidin chetellerdiki Uygurlarning qiziq temisigha aylandi. Aridin shunche yil ötken we bu jeryanda Sherqiy Türkistan rayoni hem xelqarada köpligen siyasi hadisiler we chong özgurushler yüzbergen bolsimu, emma < 5 – fewral > Ghulja weqesi taki bugungiche weten ichi we sirtidiki Uygurlar ichide, shundaqla dunya metbuatliri hem xelqara sehnilerde özining tesirini saqlap kelmekte, bula emes, < 5 – fewral Ghulja weqesi > hette kommunist Xitay metbuatliri we hojjet – ahbaratliridimu izchil türde tekitlinip kélinmekte. Dimek bu, < 5 – fewral Ghulja weqesi > ning, Sherqiy Türkistanning hazirqi zaman tarihidiki wekil harektirlik mohim hadisilerning biri ikenlikini ochuqche körsütüp turmaqta.
Sherqiy Türkistan xelqining néziride bu weqe hergizmu dayirisi melum bir rayon bilenla cheklengen we qarghularche elip bérilghan istihiyisiz heriket emes, belki u, pütün Sherqiy turkisatan xelqining kommunist Xitay hakimiyitining yerlik xelqqe qaratqan milliy zulmigha, milliy kemsitishige, siyasi, iqtisadi we ijtimayi jehetlerdiki adaletsizlikige qarshi korsetken ortaq inkasi we naraziliqidin ibaret. < 5 – fewral > herikitining ishtirakchiliri peqet noqul halda julja xelqining arzu – istek we teleplirinila emes, belki pütün Uygur xelqining yurikidiki ortaq derdini meydanlargha idi, Bu hadisidin buyan her yili < 5 – fewral > künining Uygurlar teripidin intayin mohim we ehmiyetlik kün teriqiside hatirilinip kéliniwatqanliqimu, < 5 – fewral Ghulja herikiti > ning uygurlarning milliy rohining we zulumgha esla tiz pükmeydighan qeyser hem küreshchan iradisining simowuligha we Sherqiy Türkistan omomiy milliy herikitining mesh’ilige aylanghanliqini éniq sherhilep turmaqta.
Xitayning zuwani hisaplanghan < Xinhua ahbarat tori > ning ötken yili 11 – ayning 3 – küni élan qilghan < Sherqiy Türkistanchi unsurlarning teroristik niqawini echip tashlayli > serlewhelik bash maqalisida, < 5 – fewral weeqesi > ning ishtirakchiliri qarilanghan towendiki ibariler yer alghan idi: < topilangchi unsurlar, < Xitaylarni qoghlap chiqirayli ! >, < tutup kétilgenler qoyup bérilsun ! > digendek shoarlarni towlap, hökümitimiz teripidin ulargha tarqitip bérilgen salahiyet guwanamisi, nopos deptiri, shopurluq kenishkisi ... qatarliqlarni bir – birlep koydurushke bashlidi, eng radikal ipadisi shuki, heli köpliri yurup kétiwetip < Xitaylarning kiyimini keymeymiz > dep waqiriship üstidiki kiyim – kecheklirini sélip tashlashqa bashlidi, bu, 2 – ayning 5 – küni bolup, chaghangha ikki kün, rözi hechtqa bolsa besh kün qalghan qehritan soghuq küni idi, béziliri hetta pütün kiyimlirini sélip tashlap qip yalingach halda algha qarap yürüshke bashlidi ... >.
yuqarqi sözler Uygurlar teripidin toqup chiqilghini yoq, eksiche Xitayning hojjetliride eynen yer alghan ibariler, shundaqla kommunist Xitay hakimiyitining < 5 – fewral weqesi > ni peyda qilghan atalmish < Sherqiy Türkistan terorchiliri > heqqide toplighan < delil – ispatliri > din ibaret, halas. Emiliyette bolsa bular, , Uygur xelqining Xitayning hakimiyiti astida yashashni we milliy mewjutluqlirini yoqutup qoyushni halimaydighanliqining ispatidin bashqa nerse emes idi, ularning qehritay soghuqta kiyim – kecheklirini sélip tashlighanliqi, Xitay hökümitining bayanlirinida yer alghinidek qandaqtur < radikalliqning ipadisi > emes, belki Uygur xelqining milliy iradisining kuchluk hem qet’ilikining ipadisidin bashqa nerse emes idi.
< 5 – fewral Ghulja weqesi > ning eyni chaghda dunya jamaetchilikining kuchluk diqqet – etibarini qözghishigha we uning tesirining hazirghiche saqlinip kélinishige sewepchi bolghan asasliq amillar towendikilerdin ibaret idi:
birinchidin, bu weqening qazaqistangha yéqin bir chegra shehride yüzbergenliki;
ikkinchidin, bu heriketning melum guruppilar teripidin elip bérilghan adettiki isyan emes, belki heli keng saheni öz ichige alghan, ishtirakchilirining mutleq köp qismi yashlardin terkip tapqan we tenichliq sheklini alghan siyasi herikettin ibaret ikenliki;
üchünchidin, bu heriketning Xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we basturush jeryanida insan qelipidin chiqqan fashistik usollarning qollunulghanliqi;
totunchidin, weqedin kéyinmu yene Xitay hökümitining heriketni bahane qilip tutqun qilish we ölümge höküm qilip etip olturushni dawamlashturushi, qolgha élinghan Uygurlargha qarita qattiq qiynash usollirini qollunushi netijiside, Uygur siyasi qachqunlarning ottura asiya jumhuriyetliri hem gherip ellirige qechish dolquni qözghalghanliqi we buninggha parallil halda, Uygur siyasi qachqunlar mésilisining BDT musapirlar ali kengishining küntertibide orun elishqa bashlighanliqi;
totunchidin, bu weqening Xitayning dölet rehbiri Ding Xiaoping ölgen ohahsh ayning ichide yuz bergenliki we Ghulja weqesidin birqanche heptila kéyin, yeni < 25 – fewral > Ding Xiaopingning matem murasimi ötküzuliwatqan küni urumchide chong partilash weqesining yuz bergenliki we Xitay hökümitining bu partilash weqesini < 5 – fewral Ghulja weqesi > ni peyda qilghuchilargha baghlashqa tirishqanliqi;
elwettiki chetellerdiki Uygur teshkilatliri we Uygur jamaetlirining < 5 – fewral > weqesi munasiwiti bilen dunyaning herqaysi elliride elip barghan türlük shekildiki naraziliq heriketlirimu, < 5 – fewral Ghulja weqesi > ning eyni chaghda dunya jamaetchilikining kuchluk diqqet – etibarini qözghishigha we uning tesirining hazirghiche saqlinip kélinishige sewepchi bolghan amillarning biridin ibaret.
Emma shunisi éniqki, bu weqe dunya jamaetchilikining néziride, kommunist Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan xelqighe qaratqan qirghinchiliq we türlük zulum siyasetlirining janliq ispatigha aylandi, weqe yuz bergendin buyan, xelqara kechürüm teshkilati we türlük xelqaraliq insan heqliri teshkilatliri we hetta bézi gherip döletliri teripidin élan qilinghan doklat we ahbaratlarda, Ghulja weqesi munasiwiti bilen minglarche bigunah Uygurning tutqun qilinghanliqi, yuzlerche Uygurning ölümge höküm qilinip etip olturulgenliki, köpligen Uygurlarning turmilerde insan qelipidin chiqqan wehshi usollar bilen qattiq qiyin – qistaqlargha élinghanliqi heqqidiki delil – ispatlarning izchil turde yer elip kelgenliki we bularning Xitay hakimiyitining Uygurlargha qaritiwatqan omomiy siyasitining ichki yüzi teriqiside ipade qilinip kéliniwatqanliqi, < 5 – fewral > Ghulja weqesining tarihiy ehmiyitini ochuqche sherhilep turmaqta.
Xitaylar arisida, ilgiri Sherqiy Türkistanni ishghal qilghan ata – bowiliridin qalghan meshhur bir eqiliye sözi bar, u bolsimu, < xinjiangda her 3 yilda bir kichik isyan, her 30 yilda bir chong isyan chiqidu > digen sözdin ibaret. Herqaysi dewirlerde Sherqiy Türkistanni idare qilghan Xitay hökümiranliri bu eqiliye sözini huddi qimmetlik bir enggushter hem wesiyetname supitide sadiqliq bilen eside mehkem saqlap, meyli dosti yaki dushmini bolsun, özidin kéyinki hökümiranlargha bu isyanlarni < muwapiqiyetlik > basturushning chariliri heqqide ressip qaldurushni ewlatmu – ewlat dawamlashturup keldi.
Aridin esirler ötken bolsimu, emma her ikkila terep özi érishmekchi bolghan nersisining meridin kechelmidi, birining érishmekchi bolghini, zulum we bésimdin mustesna halda horluk we erkinlik ichide öz teqdirini özi belgilep yashash, yene birining érishmekchi bolghini, putmes – tugimes bayliqlar komulup yatqan bipayan Sherqiy Türkistan ziminidin ibaret idi. ularning biri, bu meqsetlirige yetish üchün qirilip tugeshke razi, yene biri qirip tugitishke hazir idi. isyan we uni rehimsizlerge basturushtin ibaret buhil munasiwet ene shu teriqide taki bugungiche tohtimay dawamliship keldi, yillarning otushige egiship, isyanlarning sani ilgirikidin köpuyushke, yilimu qisqirashqa bashlidi, bolupmu kommunist Xitay dewri isyandin < molhosol > élinghan dewir boldi, bashqisini qoyup kéyinki 20 yilgha qarap baqayli, 80 – yili 10 – ayning 30 – küni yüzbergen < qeshqer weqesi >, Xitay hökümitining néziride bir qetimliq chong isyan idi, aridin 30 yil emes, belki 10 yil otup, yeni 90 – yili < barin dehqanlar qözghilingi > yüzberdi, Ghulja xelqi bolsa yene 30 yil yaki 10 yilni kutup olturmastinla < barin isyani > yuz bérip 7 yildin kéyin, yeni 97 – yili 5 fewral küni isyan qilip chiqti, Xitaylarning eqiliye sözide tilgha élinghan kichik isyanlar bolsa 3 yilda bir emes, belki yilda, ayda birqanche qetim yuz bérishke bashlighan idi, yeni, sewri – taqiti tugigen Uygurlar hazirqi kommunist Xitay hakimiyitini ilgiriki ata – bowiliridin miras qalghan xelqi eqiliye sözidiki san – sifirlarni qisqartishqa mejbur qilghan idi. qiziqarliq yeri shuki, Uygur xelqi isyanlirining sheklini zaman we dewirge mas halda islah qilip mangghan bolsimu, emma Xitay hökümiranlirining uni basturush sheklide hechbir özgurush yuz bergini yoq, kommunist Xitay hakimiyitining < 5 – fewral > Ghulja herikitini basturushta qollanghan usolimu, ilgiriki hökümiranlarning isyanlarni basturushta qollunidighan chare – tedbirler heqqide kéyinki ewlatlirigha qaldurup ketken kona ressiptiki taktikilardinla ibaret idi.
Meningche julja xelqi teripidin elip bérilghan < 5 – fewral > herikitining sheklining, erkin dunya döletliride elip bérilghan naraziliq namayishliridin hechbir perqi yoq idi, hetta shiddet derijisini gherip döletliride yerlikler teripidin ötküzulgen heli namayishlardin towen diyishkimu bolatti, men 8 yilgha yéqinraq waqittin buyan Yawropada yashap keliwatimen, bu jeryanda türlük ammmiwiy teshkilatlar teripidin özkuzulgen köpligen namayishlargha biwaste shahit boldum yaki metbuatlatdin izdidim, qarisingiz namayishchilarning aldinqi sepidikilerning qolida potolkigha benzin toldurulup yasalghan koydurguchi giranat, lom tomut, tash – kesek, regetke, qolidiki koydurguchi giranatni saqchilarning topugha, etraptiki magazin we qatnash eslihelirige piqiritip etiwatqan, her terep yalqun we is – tutek, namayishta qoral ishlitishi cheklengen bichare saqchilarning qolida qalqan we rézinge kaltek, namayishtin kéyin qarisingiz pütün bir Ghuljini sétiwalghidek iqtisadi ziyan, yene namayishchilarning gepi chong, asasliq metbuatlarmu namayishchilar terepte, iqtisadi ziyanlar bilen ularning perwayi pelek, namayishta bash – közi yerilghan birqanche namayishchini közur qiliwelip hökümet we saqchi dayirlirini qar – yamghurdek eyiplewatqan, mesilen, radiyo anglighuchilirimiz hatirlise kerek, ötkenda Italiyening bir aral shehride sanaetleshken 7 dölet bashliqliri yighini chaqirilghanda, dunyaning herqaysi jayliridin kelgen geloballishishqa qarshi namayishchilar bu sheherni astin – ustun qiliweten, san jehette namayishchilardinmu köp bolghan Italiye saqchiliri sheherning pütün doqmushlirigha chaza we tosaqlarni qurupmu yene namayishchilarning ilgirlishini tosup qalalmighan idi, ikki terep otturisidiki shiddetlik toqunushta bir namayishchi saqchilardin tayaq yep oliwidi, pütün Yawropada qiyamet qopup, herqaysi insan heqliri teshkilatliri, ammiwiy guruppilar, metbuatlar we hetta bézi döletlerning hökümetliri xelqi namayishchini < qehriman > dep élan qilish bilen birge, Italiye hökümitini tola eyiplep bash koterguzmidi, ahirida Italiye saqchi dayirliri bu weqe munasiwiti bilen ashkare epu sorap, bu baladin ming teste qurtuldi. Namayishta Italiyening tartqan ziyinini hechkim tilgha elip qoymidi, chunki erkin dunya döletliri üchün bir insanning ölümi hemmidin ela idi.
Ötkende germaniye teliwiziyeliride bir hewerni korup ihtiyarsiz kulup tashlidim, bu, melum bir ammiwiy teshkilat teripidin hökümetke qarshi ötküzulidighan namayishning aldin maniwirining korunishi idi, yeni namayishchilarning bir qismi namayishtin burun hökümettin ruhset elip, saqchilar yolini tosisa qandaq taqabil turushning maniwirini ötküzuptu, namayishchilar ikkige ayriliptu, bir qismi saqchini teqlit qilip, qalqanlar bilen yol tosup turuptu, yene bir qismi namayishchi bolup, shoar towlushup hélqi yalghan saqchilar bilen itiriship – qéqishiwétiptu, bu maniwirning bixeterlikini qoghdawatqan heqiqiy saqchilar bolsa pihildiship külüshüp bu menzirini küzütüp turushuptu. Biz üchün ghelite tuyulghan buxil hadisiler Yawropa elliride normal bir ehwal, men adette buhil menzirilerni korsem köz aldimgha ihtiyarsiz halda < 5 – fewral Ghulja > weqesi kelidu, elwettiki erkin dunya döletliridiki namayishchilarning ghaye – meqsetlirini, yashawatqan muhitini we namayish qilishigha sewepchi bolghan amillarni Ghuljidiki < 5 - fewral > ishtirakchilirining wéziyiti bilen selushturush esla mumkin emes, chunki erkin dunya elliridiki yerlik namayishchilarning etiraz bilduruwatqini hergizmu Ghulja xelqiningkidek milliy zulum, milliy kemsitish we rehimsizlerche basturush emes, belki hökümetlerning künduluk ijraatliridiki iqtisadi we ijtamayi mesililerdin ibaret, halas ! eger, gherip elliridiki xelqlerning beshigha Uygur xelqining beshigha kelgen siyasi kulpetlerning mingden biri kelgen bolsa idi, u chaghda Yawropada qiyamet qopqan bolatti, nawada Yawropa elliridiki saqchilar namayishlirgha noldin towen 20 nechche giradusluq qehritan qishta soghuq su chachqan we qolida tomurningmu suniqi bolmighan namayishchilargha oq chiqirip qirghin qilghan, namayishta qolgha élinghanlarni turmilerde insan qelipidin chiqqan usollar bilen qattiq qiynighan, turkumlep – turkumlep ölüm jazalirigha höküm qilip etip olturgen we türlük eghir qamaq jazalirigha höküm qilghan bolsa idi, u chaghda uning aqiwitini molcherlesh esla mumkin emes idi. Xitayning Ghulja weqesi heqqide élan qilghan resmiy statiskilirida, namayishchilar hökümetning 21 mashinisini pachaqlap tashlighan, bézi iskilatlarni koydurgen we 7 neper Xitayni pichaqlap we urup olturgenmish, bu sanliq melumatlar Xitayning Uygurlarning milliy herikitini qarilap élan qilghan pütün bayanat we doklatlirida yer élip kelmekte, emma bu doklat we ahbaratlarda neqmeydanda wehshilerche etip olturulgen, su chechish tupeylidin echinishliq halda tonglap ölgen, weqedin kéyin qolgha élinip etip olturulgen yuzligen Uygur ewladigha we hazirghiche mushu weqe tupeylidin turmilerde azap chekiwatqan yene minglarche Uygur yigitige esla yer bérilmigen, bu sanlar, Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan xelqighe qaratqan zulum we qirghinchiliq siyasitining jinayi pakiti supitide peqetla xelqaraliq insan heqliri teshkilatlirining doklatlirida yer elip kelmekte. huddi Xitayning hökümet teliwiziyeliridimu korsutulginidek, < 5 – fewral > ishtirakchilirining qorali neyze – qelich yaki bomba, miltik – zembirek emes, belki zulum we adaletsizlikke qarshi towlanghan jarangliq shoar we bu shoarlar ekisetturulgen lözunkilardinla ibaret idi, pachaqlanghan 21 mashina we ölgen 7 neper Xitaymu, namayish meydani Uygurlarning qeni bilen boyalghan, soghuqta üshshügen put – qollar yerge tökülgen we yüzligen bigunah Uygur yigitining tiniqi tohtighandin kéyin shekillengen ghezep dolqunida jeryan qilghan hadisilerning mehsuli bolup, ghezep – nepret pellige chiqqan bundaq pewquladde bir sharayit astida yene ölgen Xitay puhrasining sanining 10 gha barmighanliqining özila bugunki dunyada bir mojize idi, bu, Uygur xelqining neqeder sewrichan we tenichliqperwer ikenlikini roshen körsütüp turmaqta.
Sherqiy Türkistanning mustemlike tarihigha qaraydighan bolsaq, esirlerdin buyan bu rayondiki Uygurlarni asas qilghan yerlik xelqler teripidin mustemlikichi hakimiyetlerge qarshi izchil türde dawamlashturulup kéliniwatqan türlük shekildiki isyan we naraziliq heriketliring hergizmu tasadipi otturigha chiqqan istihiyesiz heriketler emes, belki ghaye, meqset we nishanliri éniq bolghan, yerlik xelqning ortaq hessiyati we sadasi toluq ekis‘etturulgen wekillik harektirige ige hadisiler ikenlikini koruwelish tes emes. Bolupmu 20 – esirning bashliridiki, yeni 1911 – yilidiki tomur helipe isyanidin tartip taki 97 – yilidiki < 5 – fewral > Ghulja isyanighiche bolghan uzaq tarihiy bir jeryan ichide yüzbergen chong – kichik isyan we qarshiliq körsütüsh heriketlirining tup alahidiliklirini inchikiliq bilen tehlil qilghinimizda, uning harektiri, meqsidi we bu heriketlerning kelip chiqishigha sewepchi bolghan asasliq amillarning bir – biridin anche periqlinip ketmeydighanliqi körülmekte. Bu amillar, mustemlikichilerning yerlik xelqqe salghan chekidin ashqan milliy zulmi we bésimi, siyasi, iqtisadi, ijtimayi,din, mediniy – maarip ... qatarliq jehetlerde yerlik xelqler uchrawatqan adaletsizlik we eghir kemsitishler we ularning buhil zulum, bésim we adaletsizliklerdin muntesna halda erkin, hor yashash mohitigha érishish meqsidi bilen kolliktip halda elip barghan naraziliq we qarshiliq körsütüsh heriketliridin ibaret idi. emma, bu uzaq tarihiy jeryanda Sherqiy Türkistanni idare qilip kelgen hechbir mustemlikichi hakimiyet, yerlik xelqning isyan qilishigha sewepchi bolghan heqiqiy amillarni esla etirap qilghini yoq, hemmisila digudek bu isyanlarning peyda bolush menbiyini tashqi amillargha, yeni atalmish < jahangirlar > ning we ularning < ghalchisi > dep qaralghan qandaqtur < intayin az sandiki yerlik bolgunchilerning qutrutishi > gha baghlashqa we bu arqiliq, özlirining yerlik xelqqe seliwatqan zulumlirining üstini yepishqa tiriship keldi. Bolupmu bu mustemlikichi hakimiyetlerning ortaq alahidiki, yerlik xelqning omomiy iradisi ekisetturulgen bu heriketlerning harektirini burmilash we mumkin bar uni omomiy xelqning emes, belki qandaqtur birqanchila atalmish < oghri, qatil, bulangchi we lukchekler > ning iradisi qilip körsütüshke urunushtin ibaret idi.
< 5 – fewral Ghulja weqesi > elip eytsaq, bu heriketning, Sherqiy Türkistan xelqining kommunist Xitay hakimiyitining milliy zulmigha qarshi elip barghan tenichliq sheklidiki naraziliq herikiti ikenliki we bu heriketning, yerlik xelqning omomiy iradisi namayen qilinghan wekil haraktirlik hadise ikenliki, peqet Sherqiy Türkistan xelqi teripidinla emes, belki xelqara jamaetchilik teripidinmu etirap qilinip kélinmekte, emma Xitay hakimiyiti bolsa bu heriketke bergen bahasini özining siyasi ehtiyajigha mas kelturup özgertip barmaqta we ularmu ilgiriki ata – bowilirining yolini tutup, bu heriketni qandaqtur yerlik xelqning iradisi we arzusigha zit kelidighan yekke harektirlik heriket qilip körsütüshke tiriship kelmekte.
Mesilen, eyni chaghda Xitay metbuatlirida hewer qilinishiche, < aptonom rayonluq partikom > ning sekritari Wang lechuen 97 – yili 3 – ayning 17 – küni beyjingda < 5 – fewral > Ghulja weqesi munasiwiti bilen oktuzgen 3 – qetimliq chetel muhbirlirini kutiwelish yighinida qilghan sözide, bu weqeghe baha bérip, < buyil 2 – ayning 5 – küni Xinjiangning Ghulja shehride az sandiki kishiler milliy bolgunchilik qilish gherizide, urush, cheqish, bulash weqesini peyda qildi, amma bu, nahayiti az sandiki milliy bolgunchilerning qilghan ishi, emma ular köp sandiki ammini qutrutup, bir – ikki kün topilang peyda qilghan bolsimu, nahayiti tezlik bilen basturulup jimiqturuldi > dep otturigha qoyush arqiliq, tamamen siyasi we ammiwiy tusni alghan bu heriketni, urush, cheqish we bulash tusini alghan adettiki jinayi ishlar dilosi qilip körsütüshke tirishqan we Xitay hökümiti taki amerikida < 11 – sintebir weqesi > yuz bergenge qeder mushu telebbuzni qollunup kelgen idi. < 11 – sintebir weqesi > din kéyin, dunyada < xelqara terorizim > gha qarshi heriket bashliniwidi, Xitay hökümiti Ghulja weqesining harektiri heqqide qollunup kelgen yuqarqi telebbuzini özgertip, uni qandaqtur zor hem murekkep xelqaraliq arqa korunushlerge ige qilip, bu heriketni < xelqara terorizim > ning bir parchisi qilip körsütüshke urundi we shundin buyan xelqarada élan qilghan barliq ahbarat we bayanatlirida < 5 – fewral > herikitini, atalmish < Sherqiy Türkistan terorchiliri > ning < terorluq qilmishliri > ning ispati supitide bazargha sélip keldi.
Mesilen, yene Wanglechuen ötken yili 1 – ayning 21 – küni urumchide Firansiye muhbirlirining ziyaritini qobul qilghanda, < 5 – fewral > Ghulja herikitige baha bérip, bu heriketning xelqaradiki radikal islamchi kuchlerning we terorist guruppilarning qutrutishi we yeteklishi bilen elip bérilghanliqini, ularning asasi meqsidining < xinjiangda kapirlarning hakimiyitini aghdurup tashlap, yerige islamiy hakimiyet turghuzush > tin ibaret ikenlikini ilgiri surgen we bu arqiliq < 5 – fewral > herikitige noqul haldiki radikal islamiy heriket tusini bérishqa tirishqan idi. undin bashqa yene Xitayning zuwani hisaplanghan < Xinhua ahbarat tori > ning ötken yili 11 – ayning 3 – küni élan qilghan < Sherqiy Türkistanchi unsurlarning teroristik niqawini echip tashlayli > serlewhelik bash maqalisida, < 97 – yilidiki 5 – fewral Ghulja weqesi, teroristik we zorawanliq heriketlirining eng yuquri nuhtisidin ibaret > dep korsutulgen bolup, Xitay hakimiyitining dölet teror siyasitining qurbani hisaplanghan bichare Ghulja xelqining beshigha qilche ar – nomus qilinmastin, < terorist > digen qalpaq keydurulgen idi. elwettiki, Xitay hakimiyitining buhil tohmetliri, Sherqiy Türkistan xelqiningla emes, belki dunya jamaetchilikiningmu < 5 – fewral > Ghulja herikitining harektiri heqqidiki tup qarashlirigha tesir korsuteligini yoq, huddi istansimizning aldinqi qetimliq anglitishida bayan qilinghinidek, 4 – fewral küni xelqara kechürüm teshkilatining < 5 – fewral Ghulja weqesi > ning 6 – yilliqi munasiwiti bilen Xitayning qilmishlirini eyiplep mehsus doklat élan qilghanliqimu, kommunist Xitay hakimiyitining Ghulja weqesining harektirini burmilashta xelqara sehnilerde hechbir muwapiqiyetke érishelmigenlikini ochuqche körsütüp turmaqta.
gerche < 5 – fewral > Ghulja weqesining peyda bolushigha sewepchi bolghan amillar köp terepni öz ichige alsimu, emma, Xitay hakimiyitining iqtisadi jehette yurguzgen adaletsiz siyasiti tupeylidin Uygur yashliri arisida otturigha chiqqan heddidin tashqiri ishsizliqning we Xitay hakimiyitining diniy sahege qaratqan qattiq basturush we tazilash heriletlirining, bu weqening shekillinishide biwaste we asasliq rol oynighanliqi körülmekte.
Radiyo anglighuchilirimizgha melum bolghinidek, < 5 – fewral > herikiti yuz bergen Ghulja shehri, Xitay hökümiti teripidin 1992 – yili < iqtisadi alahide rayon > dep élan qilinghan Sherqiy Türkistandiki 5 ochuq sheherning biri bolup, 92 – yili urumchide chaqirilghan chegra sodisi yighinidin kéyin, urumchi, Ghulja, bortala, chochek, xihenze qatarliq besh sheherge iqtisadi siyaset jehette bashqa sheher we rayonlargha qarighanda köpligen alahide etibar bérish siyasetliri tuzup chiqilghan. Bularning ichide Ghuljini hisapqa almighanda, qalghanlirining hemmiside Xitaylarning noposi mutleq köp sanni igelligen bolup, 300 ming noposluq Ghulja shehrining ahalisining 50 pirsentini Uygurlar teshkil qilatti.
Eyni chaghda Ghulja shehrining alahide iqtisadi sheher qilip bekitilgenliki, yerlik xelqni soyundurgen we ular kelgusi hayatliri heqqide guzel hiyallarni qurghan idi. chunki Uygurlar ichidiki ishsizliq nisbitining yuquriliqi, shu zamanlar Ghuljining eng jiddi ijtimayi mesililirining biri hisaplinatti.
Heqiqeten 92 – yilidiki urumchi chegra sodisi yighinidin kéyin, hökümetning alahide etibar bérish siyasetlirini yolgha qoyup jiddi teshwiqat elip bérishi netijiside, Ghulja shehrining soda – sanaet, insha’at we sayahet ishlirigha keng kolemde meblegh sélinishqa bashlidi,buninggha egiship sheher we uninghga qarashliq rayonlarda chong tiptiki soda sarayliri, yermenke zalliri, sanaet karhaniliri közge korunerlik derijide köpuyushke, chegra sodisi janlinip, ekisport - import miqdarimu alahide eshishqa bashlidi.
Mesilen, < Xinjiang yilnamisi > diki sanliq melumatlargha asaslanghanda, Ghulja weqesi yuz bérishtin bir yil burun, yeni 96 – yili Ghulja shehrige meblegh salghuchi sodigerler bilen imzalanghan qurulush kelishimi 40 tin köpirekke, sélinghan omomiy meblegh 600 milyon yuenge yeteken, 27 sodiger bilen yerdin heqliq paydilinish tohtami imzalinip, 723 kuwadirat metir yer otunup bérilgen, shu yili yene bu sheherde yengi royhetke élinghan shirket 99 gha, tizimgha aldurulghan meblighi 210 milyon yuenge yetken. Undin bashqa yene shu yili Ghuljining chegra sodisidiki import – ekisport omomiy sommisi 7 milyon 380 nechche ming amerika dollirigha yetken. Ghulja shehrining özining sanaet omomiy mehsulat qimmiti 343 milyon 520 ming yuenge yetip, uning aldinqi yilidikidin 23 pirsenttin köpirek ashqan.
Xitayning statiskilirida yene, uningdin burunqi yillardimu yuqarqi turlerde uzluksiz eshish yüzbergenliki körülmekte. iqtisadi jehette körülgen buhil pewquladde janlinishni közde tutqanda, eslide Ghuljida hechkim ishsiz qalmasliqi, sheher ahalilirining turmush sewiyesidimu hessilep eshish körülishi kerek idi, emma buhil tereqqiyat Ghuljidiki Uygur ahalisining künduluk hayatigha hechbir özgurush elip kelelmigen, Uygurlar arisidiki ishsizliq nisbitimu hessilep eshishqa baslighan. Buning tup sewebi shiki, Uygurlar Xitay hökümitining Ghuljigha qaratqan yuqarqidek etibar bérish siyasetlirining teshida qaldurulghan bolup, bu siyasettin tamamen Xitayning ichki olkiliridiki sodiger we shirketler, < bingtuen > ning ghujida turushluq 4 – diwiziyesining Xitayliri, shundaqla chet’el karhaniliri paydilanghan, yengidin qurulghan soda we ishlepchiqirish karhanilirigha qobul qilinghan ishchi – hizmetchilermu asasen Xitaylardin teshkil tapqan, yerlikkke tewe köpligen yerlermu < ijarige bérish >, < yerdin heqliq paydilinish > digendek namlar bilen Uygurlarning qolidin tartip élinip Xitay sodigerlirige bolup bérilgen. Anche – munche desmiyi bar Uygurlarning Ghulja iqtisadi rayonigha qaritilghan alahide etibar bérish siyasetliridin paydilinish yolliri türlük memuri tosaqlar bilen tosup qoyulghan, shundaqla ularning ichkiri olkilerdin kelgen sodiger we karhanilar bilen riqabetlishidighan kuchi bolmighachqa, nailaj yenila burunqidek ottura asiya jumhuriyetliride we Xitayning ichki olkiliride intayin qiyin sharayitlar astida somka kötürüp tijaret qilishqa mejbur bolghan.
Bézi gheyri resmiy statiskilarda, 90 – yillarning bashliridin etibaren Ghulja shehride Uygurlar arisida ishsizliqning shiddet bilen bash kötürüp chiqqanliqi, sheherning kocha – koylirining ishsiz we desmayisiz Uygur yashliri bilen tolup tashqanliqi qeyt qilinmaqta. Huddi istansimizning aldinqi qetimliq anglitishlirida bézi shahitlarning tilgha elip otkinidek, ishsizliqning köpiyishige egiship Uygur yashliri arisida haraq we zeherlik chekimliklerge bérilip kétishtek nachar ijtimayi ehwallar bash kötürüp chiqqan, Buhil ehwal astida, bir turkum ilghar Uygur yashliri Ghuljida meshrep paaliyitini qanat yaydurup, kelechikidin umidini pütünley uzup, chushkünluk ichide yurgen Uygur yashlirini mezmoni mol meshrep paaliyitige jelip qilish arqiliq, ularda bash koturushke bashlighan nachar ijtimayi keypiyatlarni peseytishke we yoqutushqa tirishqan. Xitay hökümiti Ghulja yashlirining birdin – bir rohi özuqigha aylanghan meshrep paaliyitinimu türlük siyasi bednamlar bilen qarilap, meshreplerni cheklesh bilen birge, ularning asasliq teshkilliguchilirini tutqun qilip soal – soraqlargha tartqan. Xitay hökümitining buhil qilmishi, tebiy halda Ghulja rayonida Xitay hakimiyitige qarshi keng – kälemlik bir naraziliq herikitining shekillinishi üchün siyasi mohit hazirlap bergen.
Yene bir jehettin, < 5 – fewral > herikitining, Xitay merkizi hökümiti teripidin Sherqiy Türkistandiki milliy heriketlerni basturush üchün < 7 – nomurluq mehpi hojjet > digen namda tuzup chiqqan siyasitining keng – kolemde ijragha qoyulghan, bolupmu bu siyasetni ijra qilish jeryanida diniy sahege qaratqan bésim we basturush herikitining alahide eghirlashqan peytige toghra kelgenlikimu, Xitay hakimiyitining Uygurlarning diniy étıqad erkinlikige qaratqan depsendichilik siyasitining < 5 – fewral > weqesining shekillinishide mohim rol oynighanliqini körsütüp turmaqta. Köpchilikke melum bolghinidek, 1996 – yili 3 – ayning 19 – küni Xitay kommunistik partiyisi merkizi komititi siyasi birosi teripidin tuzup chiqilghan we 10 maddidin terkip tapqan < 7 – nomurluq > hojjette, deplomatiye jehette aktip heriketke otup, çetellerdiki Uygur teþkilatlirining pa’aliyetlirini çekleþ, din, ma’arip we mediniyet sahesige qaratqan nazaretçilikni kuçéytip, diniy we milliy tuyðuning kuçiyiþining aldini éliþ, qanun organlirining asasiy fonkisiyonini milliy heriketlerni basturuþqa qaritiþ, bingtuennni kuçéytip, uning milliy heriketlerni basturuþtiki rolini toluq jari qilduruþ, Þerqiy Türkistanda herzaman yuz bériþ ehtimali bolðan milliy weqelerni öz waqtida basturuþ uçun héliq azatliq armiyisi bilen jandarma qisimlirini idiye we heriket jehettin hazir halða ekiliþ, Xitayning içki olkiliridiki Xitay puhralirini Þerqiy Türkistanða kélip hizmet qiliþqa riðbetlenduruþ, yeni Xitay koçmini yotkeþ ... qatarliq nahayiti keng mezmonni öz içige alðan we bu heqte konkiritni tedbirler otturiða qoyulðan idi. Undin burun Xitay hökümiti, < xinjiangða asasiy hewip milliy bolgunçilerdin kélidu > digen telebbuzni qollunup kelgen bolsa, < 7 – nomurluq > hojjitide tunji qétim, < Xinjiangða asasiy hewip milliy bolgunçilerdin we qanunsiz diniy heriketlerdin kélidu > digen þoar otturiða qoyuldi, bu, melum menidin élip éytqanda, Xitay hökümitining Sherqiy Türkistandiki diniy sahege qarita keng – kolemde çekleþ we basturuþ herikiti élip baridiðanliqining biþariti idi. 97 – yilining bashliri bolsa del Xitay hökümitining < qanunsiz diniy heriketlerge qarshi turush > digen namda, Uygurlarning diniy étıqadigha qaratqan depsendichilikini eng yuquri pellige chiqatghan mezgil idi. mesilen, < 5 – fewral > Ghulja herikitiningmu, ramizan eyining qedir kechisi oyliride normal diniy paaliyet bilen shughulliniwatqan birtop yashning sewepsiz tutqun qilinishi tupeylidin partilap chiqqanliqimu, bu nuhtini ochuqche ispatlap turmaqta.
chetellerdiki Uygur teshkilatlirining kommunist Xitay hakimiyitige qarshi elip bériwatqan musteqilliq paaliyetliri 50 nechche yilliq uzaq tarihqa ige bolup, bu heriket, 1949 – yilining ahirliri Sherqiy Türkistan Xitay kommunistik armiyesi teripidin ishghal qilinghandin kéyin bir top Uygur jama’itini yeteklep chet’elge panalinip chiqqan meshhur Uygur zatliridin Muhemmet imin bughra we eysa yusup alptekin ependiler teripidin bashlitilghan idi, shundin buyan bu heriket dunyaning herqaysi elliride izchil turde dawamliship kelmekte we zamanning otushige egiship, chet’ellerdiki Uygur teshkilatlirining sani köpuyup, siyasi pa’aliyetlirimu uzluksiz turde kuchuyup kelmekte. Eger biz ularning otmushini we tereqqiyat ehwalini inchikilik bilen kuzitidighan bolsaq, Uygurlarning chet’ellerde elip bériwatqan milliy herikitining, Sherqiy Türkistan rayonidiki milliy heriketlerning tashqi dunyadiki inkasi we mehsuli ikenlikini, weten ichi we sirtidiki milliy heriketlerning tereqqiyat we turghunluq basquchlirining bir – birige nahayiti zich halda parallil kelgenlikini, yetekchi idiye, ghaye – meqset jehettimu bir – biridin periqlinip ketmeydighanliqini korup yeteleymiz.
Huddi Xitay hökümitining ahbaratlirida korsutilginidek, 90 – yillardin etibaren chetellerdiki Uygur teshkilatlirining pa’aliyetliride közge korunerlik derijide janlinish körülmekte we hazir 20 ge yéqin dölette 50 tin artuq Uygur teshkilati we ammiwiy guruppisi Xitay hakimiyitige qarshi paaliyet qilip kelmekte. Huddi yuqurida dep otkinimdek, hech shubhisizki, kéyinki 10 yildin buyan Sherqiy Türkistan rayonida yuz bergen zor siyasi hadisiler we uzluksiz kuchuyishke bashlighan milliy musteqilliq heriketliri, chetellerdiki Uygur teshkilatlirining janlinishi we zoruyishida biwaste mohim roy oynap kelmekte. bularning ichide 97 – yili yuz bergen < 5 – fewral > Ghulja herikiti, bu jehettiki roli we tesiri jehette biwaste turkuluk rol oynighan eng asasliq hadisilerning biri hisaplanmaqta.
< 5 – fewral > Ghulja herikiti, Uygurlar we Sherqiy Türkistan mesilisining dunyagha tonulushida hem xelqara siyasi sehnilerde yer elishida hel qilghuch rol oynapla qalmastin, belki, chetellerdiki Uygur teshkilatlirining teshkili qurulmisigha we paaliyetlirige zor tesir korsetken idi. diqqet qilidighan bolsaq, < 5 – fewral > Ghulja herikitidin kéyin, chetellerdiki Uygur teshkilatliri otturisida birlik we hemkarliqning közge korunerlik derijide kucheygenliki, siyasi we ijtimayi pa'aliyetliriningmu ilgirikige qarighanda alahide janlanghanliqi körülmekte.
Mesilen, turkiyeni élip eytsaq, < 5 – fewral > herikiti yuz bergen haman, bu dölette ilgiri öz aldighan paaliyet elip bériwatqan < Sherqiy Türkistan fonda jemiyiti >, < Sherqiy Türkistan hemkarliq jemiyiti >, < Sherqiy Türkistan köchmenler jemiyiti > we < qeysiri Sherqiy Türkistan mediniyet we hemkarliq jemiyiti > qatarliq Uygur teshkilatliri derhal < Sherqiy Türkistan milliy merkizi > digen namda waqitliq birliksep qurup chiqip, bu birliksepning namida turkiyede yashawatqan barliq Sherqiy Türkistanliqlarni seperwerlikke kelturup, 2 – ayning 8 – küni istanbuldiki Xitay konsulhanisining aldida keng kölemlik namayish ötküzdi, bu, chetellerdiki Sherqiy Türkistanliqlarning < 5 – fewral Ghulja weqesi > munasiwiti bilen Xitaygha qarshi ötküzgen tunji qetimliq, shundaqla kolimi eng zor, eng shiddetlik namayishi idi, namayish jeryanida Xitay konsulhanisi tuhum yanghurigha tutuldi, ghezep – nepriti tolup – tashqan bézi namayishchilar konsulhanining qorasi ichidiki igiz hadigha yamiship chiqip, hadidiki Xitayning dölet bayriqini sokup elip koydurup tashlighan idi. bu hadise eyni chaghda Xitay we chetel metbuatlirining kuchluk diqqet – etibarini qözghighan bolup, hetta teywen < merkizi ahbarat agentliqi > bilen shanggangdiki < Shingdao > géziti < 5 – fewral > weqesining ihcki ehwali heqqide milliy merkezdin uchur igellesh üchün turkiyede mehsus ponkit qurghan idi. < 5 – fewral herikiti > ning ilhami astida qurulghan < Sherqiy Türkistan milliy merkizi >, Xitayning Ghuljidiki qirghinchiliqigha qarshi keng kolemlik naraziliq heriketlirini teshkillesh bilen birge, weten ichi we sirtidiki Sherqiy Türkistan teshkilatliri bilen jiddi alaqe tori qurup, weten ichide yuz bériwatqan hadisiler heqqide biwaste delil – ispatliq matiriyallarni toplap chiqip, muhbirlarni kutiwelish yighini chaqirish, bayanat élan qilish, hewername besip tarqitish qatarliq usol we shekillerdin paydilinip, dunya metbuatlirini we xelqara insan heqliri teshkilatlirini Sherqiy Türkistanning, bolupmu Ghulja rayonining eng yengi wéziyiti heqqide hewer – uchur bilen teminleshke tirishqan idi.
Yeni, melum menidin eytqanda < 5 – fewral > weqesi, turkiyede birqanche yildir turghunluq halitide turiwatqan Uygur teshkilatlirigha janlinish elip kelish bilen ohshash waqitta, waqitliq bolsimu bir milliy merkezning otturigha chiqishigha biwaste sewepchi bolghan idi, bu waqitliq milliy merkez, 98 – yili 12 – ayning 19 – küni 10 nechche dölettiki Uygur teshkilatlirining qoshulushibilen resmiy halda chetellerdiki Uygur teshkilatlirigha wekillik qilidighan resmiy ali organgha aylanghan idi. eyni chaghda bu milliy merkez teripoidin élan qilinghan bayanattimu, uning < 5 – fewral > Ghulja herikitining turtkiside qurulghanliqi éniq qeyt qilinghan idi.
< 5 – fewral > Ghulja herikiti peqet turkiyedikila emes, belki dunyaning herqaysi elliride paaliyet elip bériwatqan pütün Uygur teshkilatlirigha biwaste tesir korsetken we ulargha janlinish elip kelgen idi.
mesilen, < 5 – fewral > yuz bérip 3 kündin kéyin, yeni 2 – ayning 8 - küni ottura asiya turk jumhuriyetliridiki asasliq Uygur teshkilatliri hisaplanghan < Uyguristan azatliq teshkilati >, < Uygurlar ittipaqi >, < Sherqiy Türkistan inqilawiy milliy birliksepi > qatarliq teshkilatlarmu birleshkenlikini élan qilip, mehsus birliksep qurup chiqip, shu asasta ortaq heriket elip barghan, shundaqla 98 – yili turkiyede shekillengen birliksep bilen ortaqliship < Sherqiy Türkistan milliy merkizi > ni wujutqa kelturgen idi.
eyni chaghdiki resmiy statiskilarda, < 5 – fewral herikiti > yuz bérip bir ay ichide chetellerdiki Uygurlar turkiye, amerika, awüstiraliye, germaniye, gollandiye, shiwitsiye,qazaqistan, qirghizistan qatarliq döletlerde Xitaygha qarshi 15 qetim namayish ötküzgen bolup, bu, chetellerdiki Uygur teshkilatlirining aldinqi 5 yil ichide elip barghan omomiy namayishlirining sanigha teng idi. buhil namayishlar taki bugunge qeder her yili < 5 – fewral > küni izchil turde dawamliship kelmekte.
undin bashqa yene < 5 – fewral > herikitidin kéyin, Uygurlar mesilisining dunya metbuatlirida tarihta hech misli körülmigen derijide köplep tilgha élinishqa bashlighanliqi, shundaqla Uygurlar mesilisining xelqaraliq insan heqliri teshkilatlirining küntertibide alahide yer elishqa bashlighanliqimu bir emiliyet idi. mesilen, xelqara kechürüm teshkilati teripidin 99 – yili mehsus Uygurlarning insan heqliri ehwali heqqide élan chong hejimlik doklatida, < 5 – fewral > qirghinchiliqigha dayir delil – ispatlarning asasliq salmaqni igelligenlikimu, bu nuhtini ispatlap turmaqta.
dimek, huddi bézi Uygur siyasiyonlirining baha berginidek, Ghulja xelqining qeni bikargha aqqini yoq, Ghulja xelqi özining issiq qeni arqiliq pütün Sherqiy Türkistan xelqining yurek sadasini dunya jamaetlichikige kuchluk shekilde tuyghuzupla qalmastin, belki Uygurlarning chetellerde elip bériliwatqan milliy herikitining kuchuyishi we zoriyishi üchünmu biwaste mohim rol oynighan idi.

Tesirat
06-02-08, 15:36
Hayat, ular uchunmu qimmetlik idi, jan ular uchunmu shirin idi; ata-ana,aile-baliliri bilen tench-xatirjem yashash ularningmu arzu-armani idi. Emma millitining momumi weziyiti we omumi menpeeti bu millet kishilirining bir qisim ezalirini janijan menpeetidin waz kechishke chaqirgha idi.Shunga ular weziyettin wezipe chiqardi, bilip turup olum yolini tallidi, kulup turup seper qildi.