PDA

View Full Version : Yaponiye Sankei Geziti Xewiri2005-Mart-Terjimisi



STSH
04-04-05, 11:37
Sankei Geziti Seiron jornilida elan qilin'ghan maqalining toluq tekisti (Uyghurce terjimisi) towendikice:
--------------------------------------

Musteqilliq Ücün Yene Bir Qedem Tashlighan Xitaydiki Uyghurlarning Qet'i Iradisi

Kishilik Hoquq Tetqiqatcisi Ando Kan (Yaponiye)

(1) Heisei(Yapon padishah yilnamisi) 16-yili(2004-yilini dimekci) 9-ayning 18-küni Sankei gezitining xelqara sehipiside kicik bir xewer élan qilindi.

“Xianggangda ciqidighan xitayning Wenhuibao gezitining xewirige qarighanda Uyghur teshkilati Amerikida sürgündiki hökümet qurdi, Xitaydin ayrilip musteqilliqni telep qiliwatqan Uyghur teshkilati Amerikida sürgündiki hökümet qurdi, Sherqiy Türkistan jem’iyiti (Awistiraliyediki) ning re’isi Exmet Igemberdi jumhur reislikige teyinlendi. Hökümet qurghanlar Amerika hökümitining qollishini we yardem berishini telep qildi.” (Yaponiyening Ortaq xewer agentliqi Xianggangdin iwertken xewiri).

Xitayning tajawuz qilishi we qoshuwelishi bilen uzun yillar xitay mustemlikiside azap cekken Uyghur milliti musteqilliqqa qarap dadil bir qedem tashlidi. Uyghur milliti, xitay komunistik partiyisining wehshi basturushidin qutulup musteqilliq muradigha yetelermu? Bu mesile bundin kéyin shühbisizki pütün dunyaning diqqet-etibarini qozghimay qalmaydu. 
Biraq, Uyghur we Sherqiy Türkistan disem, bu qaysi yerdur? Dep angqiralmaydighan kishiler köp bolushi mumkin. Xitayda kishilik hoquq eng wehshi yosunda depsende qiliniwatqan we wehshi basturushqa ucrawatqan, “Xitayning qoral-yaraq ambiri”-dep atiliwatqan Uyghur döliti heqqide qisqice toxtilip otmekcimen.

Uyghurlar özlirining yurtini Sherqiy Türkistan-dep ataydu. U zimin asasen xitaylar Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni dep atawatqan tupraq bilen birdek bolup, Shinjang digen isim cegra rayon digen menide, xitayning cegrisi tereptiki zimin bolup, eqli-hushi jayida we sawatliq insanlar Shinjang Uyghur aptonom rayoni digen namni ishletmeydu.

Sherqiy Türkistan ottura asiya yipek yolidiki yer nami. Yipek yoli diginimiz, Yawropa we Asiya quruqluqini kesip ötidighan xitay bilen Yawropani tutashturidighan soda yolidur. Dengiz qatnishining tereqqiyati bilen muhim rolini yoqatqan qedimi 15-esirlergice bolghan zamanlarda, sherq we gherp medeniyitining jan tomuri bolup güllen’gen yipek yolidur.Televizor programmiliri we resimlerni körüp tesirlen’gen kishilermu köp dep oylaymen. Ottura Asiyada eng jelp qilarliq qedimiy asare-etiqiler, bostanliq sheherler, tögiler bilen yürgen karwanlar, ashu yipek yolining sherq teripide Uyghurlarning zimini-Sherqiy Türkistan bardur.

Sankei geziti uyushturghan bu yil 4-aydin etibaren yil axirghice Tokyo, Hyogo, Okayama wilayetliride élip berilidighan paaliyetlerdiki “Yipek yoli körgezmisi, xiyaldiki astane, Kirorendin meng’gülük astane Xi’en’ge” namliq paaliyet ücün hewes bilen kutiwatqan kishiler köp bolsa kerek. Bu yipek yoli körgezmiside, gherbiy diyardiki Monariza tunji cehrini korsitidu, NHK(Yapon dölet radio-televiziyesi-Nippon Housou Kyoukai ning qisqartilmisi)de tarqitiliwatqan programmilargha egiship yipek yoli qizghinliqi qayta yuquri dolqun’gha kötürülüshi mumkin.

Sherqiy Türkistan,Uyghur digenni bilmeymen, yipek yolidiki Qeshqer, Yerkent, Turpan, Urumci qatarliq sheherlerni bilimen- deydighan kishiler köp dep oylaymen.Undin bashqa qumluqtiki yadikarliqlar, bostanliq, eng qiziqarliq milliy naxsha- ussulni koz aldigha kelturidighan kishilermu nurghun. Nara shehridiki Shosouin dep atilidighan muzeyxanida hazirmu saqliniwatqan qash teshi, eynek buyumlar, HIndistanning budda dinigha ait tepindilarni sozlep tugetkili bolmaydu. Gherbiy Asiya we ottura Asiyaning din, medeniyet, mehsulatliri, örp-adetlirini Yaponiyegice yetküzüp, Yapon medeniyitige congqur tesir körsetken yipek yolining sherqiy qismi Sherqiy Türkistandur.

Sherqiy Türkistanni bilmeymen, emma xitayning gherbir shimalida xeterlik tagh tizmiliri, qumluqlar, oymanliqlar bar, deydighan kishilermu nurghun bolsa kerek. Shundaq, ashu xitayning gherbiy gherbiy shimalidiki tebi’i tupraqlar Sherqiy Türkistandur.

(2) Munazire köpiyiwatqan we xelqara jemiyet diqqet qiliwatqan mesile- Uyghurlarning kishilik hoquqining depsende qilinishi

Sherqiy Türkistanning shimalida Altay tagh tizmisi, otturisida Asiyadiki eng chong tagh tizmisi hesaplan’ghan Tengri taghliri, jenubida Qurum tagh tizmisi we Qaraqurum tagh tizmisi sozulup yatidu. Shimalida Jung’ghar oymanliqi, jenubida Tarim oymanliqi bar. Tarim oymanliqida Teklimakan qumluqi yeyilip yatidu.

Nöwette, Sherqiy Türkistan ‘Xinjiang Uyghur aptonom rayoni’ süpitide xitaygha qoshuwelin’ghan bolup, paytexti Ürümchi, yer kölimi 1 milyon 600 ming kuwadrat kilometir bolup, xitay omumi yer kölimining altidin birini teshkil qilidu. Xitaydiki ölkiler ichide yer kölimi eng chong. Sherqiy Türkistanning shimalida Qazaqistan,, sherqiy shimalida Mong’ghuliye, gherbiy shimali we gherbiy jenubida Qirghizistan bilen Tajikistan, gherp we gherbiy jenubida Afghanistan bilen Pakistan bolup, jenubigha Tibet we Hindistan jaylashqan.
Uyghurlari- Türkiy millettur. Uyghurlarning köp qismi Sherqiy Türkistan’gha olturaqlashqan, emma 500 ming ahalisi gherbiy Türkistandiki Qazaqistan, Özbekistan, Qirghizistan, Türkmenistan, Tajikistan’gha olturaqlashqan. Undin bashqa 75 ming Uyghur Pakistan, Afghanistan, Seudi Erebistan, Türkiye, Yawropa we Amerikigha olturaqlashqan.
Uyghurlar xitay millitidin tüptin perq qilidu. Uyghurlar Altay taghliridin köchken köchmen charwichi millet bolup, uzun ötmey turaqliq turmushqa ötup dehqanchiliq bilen shughullan’ghan Türkiy millettin ibaret.
Tarixi xatirilerge asaslan’ghanda, Uyghurlar 4000 yildin artuq tarixqa ige bolup, bu jeryanda Uyghurlar özlirining medeniyitini yüksek derijide tereqqi qildurup, dunya medeniyet tereqqiyatigha töhpe qoshqan.
Mesilen, yingne bilen dawalash- Uyghur tibabitini menbe qilidu, dep gherp alimliri teshebbus qilmaqta. Uyghurlar ishletken 3 xil yeziqning biri bashqa Türk milletliri teripidin qollinilip, teximu ilgirilep Mong’ghullar qollinidighan bolup, andin Manju millitimu qollan’ghan. Uyghurlar 2- esirlerdila teriqchiliq bilen shughullan’ghan bolup, bashqa Türkiy milletlerni arqida qaldurup turghun hayatqa köchken, Yawropada Gutenberg metbechilik texnikisini keshp qilishtin nechche esir ilgiri metbechilik texnikisini igelligen.
Emma, Sherqiy Türkistanda Uyghurlarla yashimaydu. Xitay komunistik partiyisining yolyoruqigha bina’en her küni eqip kelidighan nechche tümen xitayni qoshmighanda, Qazaqlar texminen ahalining 7%ini igelleydighan bolup, undin bashqa Tung’gan, Mong’ghul, Qirghiz, Shiwe, Tajik, Özbek qatarliq milletler yashaydu.
Uyghurlarnidin bashlap Sherqiy Türkistan xelqi Islam dinigha etiqad qilidu. Uyghurlar miladi 934-yildin bashlap Islam dinini qobul qilghandin tartip ta hazirghiche etiqad qilip kelmekte.
Yeqinqi yillardin beri, herxil hökümet organliri, kishilik hoquq teshkilatliri qatarliqlar xitaygha alaqidar doklatlar we paaliyet obekitliride Sherqiy Türkistan mesilisi, Uyghurlar mesilisi köpeygili turdi. Mesilen, ötken yili 12-ayning 14-küni echilghan “XItayning kishilik hoquq mizanigha xilapliq qilishi we yalghuz perzent körüshke mejburlishi” digen temida Amerika parlamentining awam palatasi xelqara munasiwet komitetining omumi yighinida, dölet ishliri ministirligi demokratiye we kishilik hoquq xizmitige mesul kishining wakaletchisi Michael Cozacc xitay dawam qiliwatqan kishilik hoquqni eghir derijide depsende qilish qilmishliri ichide Uyghurlargha we musulman liderlerge yürgüzgen basturushliri üstide toxtalghan.
Yene, Engiliye hökümiti ötken yili 11-ayning 10-küni élan qilghan “Kishilik hoquq yilliq doklati 2004” (HumanRights Annual Report 2004)da Sherqiy Türkistan’gha kishilik hoquq tekshürüsh ömiki iwertkenlikini qeyt qilghan. Undin bashqa xelqara kechürüm teshkilati we kishilik hoquq teshkilati qatarliq chong xelqara teshkilatlarning xitaygha munasiwetlik doklatlirining bash qismidimu Sherqiy Türkistandiki kishilik hoquqning depsende qilinishi heqqide toxtalghan mezmunlar köpeymekte.
Yawropa we Amerikida Sherqiy Türkistanni öz ichige alghan ottura Asiya heqqide tetqiqat elip baridighan organlar köpeygen. Mushundaq organlarning biri bolghan ottura Asiya aq tenlikler tetqiqat orgini (Central Asia-Caucasus Institute), texi yeqinda “Xinjiang mesilisi” (The Xingjiang Problem)dep atilidighan Sherqiy Türkistan’gha munasiwetlik doklatni élan qildi. Bu toghrisidiki neshir buyumliri tushmu- tushtin élan qilinmaqta.

(3) Sherqiy Türkistan Ezeldin Erkin, Musteqil Dölet Idi

Sherqiy Türkistan, emdi sürgündiki hökümitini qurdi. Hazirghiche xitay komunistik partiyisining pajielik basturushlirigha sebir qilish bilen bille, musteqilliq herikitini peqet üzüp qoymighan, emdi bolsa sürgündiki hakimiyitini qurdi.

Sürgündiki hakimiyitining qurulghanliqi heqqide xitap élan qildi. Bu hökümetning xitapmanisi 25 paragiraptin tüzülgen bolup, Sherqiy Türkistandiki kishilerning özlirining hökümitini qurghanliqini jakarlidi. Xitay teripidin tajawuz qilin’ghan tarix, kishilik hoquqlirining depsende qilin’ghanliqi bayan qilghandin keyin, Sherqiy Türkistanda özlirining teqdirini özlirii belgilesh, özlirining dahilirini özliri saylash hoquqi barliqini bayan qildi. Shuning bilen, Amerika hökümitidin Sherqiy Türkistan mesiliside heriketke ötüshni telep qilip we BDT din xitay hökümitining qorchaq (Xinjiang Uyghur aptonom rayonidiki xitay orgini) hökümiti emes, Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitini heqiqi Sherqiy Türkistan’gha wekillik qilidighan hökümet-dep etirap qilish, tekshürüsh toghrisida chaqiriq chiqardi.

Amerika hökümiti Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitige qizghin muamile qilidu, dep analiz qilin’ghan. CHünki, Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitining yighinigha Amerika hökümitining pedratip parlament binasidin zal ijare berilgen.

Xitay hökümiti, Amerika hökümitining pedratip parlament binasidin zal ajritip berishidin tartip, paytext Washin’gitonda sürgünde hökümet qurulghan ishqiche Amerika hökümitige etiraz bildurdi. Xitay hökümiti köpligen Uyghur teshkilatlirini terrorluq teshkilat dep teshebbbus qilghini bilen, Amerika hökümiti xitayning digenlirige qulaq salmidi.

Amerika hökümiti we mutleq köp sandiki Amerika xelqi musteqilliqni telep qiliwatqan Uyghur teshkilatlirini tenchliqchi teshkilat, terrorluq bilen hechqandaq alaqisi bolmighan teshkilatlar- dep qaraydu.

Amerika pirizdenti Bushning 2-qetim 1-ayning 20-küni qayta wezipige teyinlendi, ikkinchi künila Amerika Uyghur Birleshmisi (UAA) bayanat élan qilip, pirizdent Bushqa tebrikname iwertti. Bayanatta, Uyghur jemiyiti ötken töt yil ichide, pirizdent Bushning, Xitay komunistik partiyisining zorawanliqi astida azap chekiwatqan Uyghurlargha bolghan yardimige rexmet eytish bilen bille, bundin keyinmu yardimini kütidighanliqi bayan qilin’ghan. Shuning bilen bille pirizdent Bushning qayta wezipige teyinlen’genlikini chin qelbidin tebrikleydighanliqini izhar qilghan.

Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümiti 2-qetimliq muxbirlarni kütüwelish yighinini Türkiyening Istanbul shehride ötküzdi. Töwende Uyghurlar élan qilghan xewerni bayan qilimen.

9-ayning 26-küni Istanbul waqti sa’et 12:30 din 14:00 kiche Türkiyening Istanbul shehridiki “Sherqiy Türkistan kochmenler jemiyiti”ning yighin zalida, 9-ayning 14-küni Amerika paytexti Washin’gitonda qurulghan Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümiti muxbirlarni kütüwelish yighini chaqirdi.

Yighin’gha Istanbuldiki Sherqiy Türkistanliq Uyghur, Qazaqlar bolup 100 din artuq kishi qatnashti. Türkiye milliyetchi heriket partiyisining Istanbuldiki sekirtati qatarliqlarmu yighin’gha ishtirak qilip, Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitining qurulghanliqini tebriklidi.

Türkiyening Sabah geziti, Milliyet geziti, TRT televiziye istansisi, Royter televiziye istansisi, Türkiyening “Qanal-7” televiziye istansisi qatarliq Türkiye we Engiliyening chong gezit we televiziye istansiliri, Sherqiy Türkistan information merkizi qatarliqlarning muxbir we foto suretchiliri yighin’gha qatnashti.
Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitining muawin reisi Abduweli Jan, parlament reisi Sultan Maxmut Qeshqeri, sayahet ministiri, qoshumche hökümet bayanatchisi Ismayil Jeng’giz, dehqanchiliq ministiri Nefise Özgen(ayal) qatarliqlar qatnashti.

Yighinda, hökümet bayanatchisi Ismayil Jeng’giz hökümetning 2-nomurluq we 3-nomurluq bayanatigha asasen, Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitining qurulushining tarixi ehmiyiti, qurulush jeryani, Sherqiy Türkistanning 70 yilliq tarixi qatarliqlar toghrisida bayanat berdi.

Axirida, Türkiyening herqaysi medialiri sürgündiki hökümet toghrisida élan qilghan sürgündiki hökümetning qurulushi toghrisida xewer bergenligi, Royter agentlighi pütün dunyagha xewer bergenligi, Amerika awazi (Voich of Americha) qatarliqlarning xewerlirini tilgha bayan qilin’ghan.

Shundaq, sürgündiki hökümet ezaliri ichide ayallarmu bar bolup, internet televiziyiside sürgündiki hökümetning 11-ayning 22-küni ötküzgen muxbirlarni kütüwelish yighinining emeliy ehwalini herkim köreleydu.Internette
http://connectlive.com/events/eastturkistan/
ni echip, 「ARCHIVED VIDEO WEBCAST Originally broadchast live on Nov.22,2004 The National Press Club Washington, DC」qarisingiz buni köreleysiz. Undin keyin sizning kompiyuteringizda Windows Media Player bolsa, 「View Windows Media Low」ni cheksingiz, video filim aptomatik körünüshke bashlaydu.

Xitay Sherqiy Türkistan tupraqlirini “Qedimdin tartip xitayning ayrilmas bir qismi”-dep teshebus qilip keldi, emma tarixi pakitlar xitayning bu teshebbuslirining oydurulghan tarixi chüshendürüsh ikenligini körsitip turuptu. Sherqiy Türkistan az digendimu 2000 yilliq Uyghurlarning makanidur.

Uyghurlarning tarixini qisqiche bayan qilip ötimen. 2-dunya urushidin keyin Xitay komunistik partiyisi teripidin tajawuz qiinip qoshuwelin’ghiche bolghan nechche ming yil ichide, Uyghurlar asasen erkin musteqil halette yashighan millettur. Bezide ghayet zor döletlerni qurghan bolup, xitay hökümitidinmu qudretlik küchke ige idi.

Miladidin ilgiriki zamanlardin bashlap, Uyghurlar Sherqiy Türkistan tupraqlirigha yashap kelgen. Uyghurlar musteqil dölet qurghiche, bezi chaghlarda xitaylar Sherqiy Türkistan’gha tajawuz qilip hökümranliq qilghan. Lekin, xitaylarning hökümranliqi kemtük hökümranliq bolup, peqet 157 yildin ashmighan. Qalghan 700 yilgha yeqin waqit ichide Sherqiy Türkistan erkin, musteqil dölet bolghan.

Uyghurlar miladi 744-yili heqiqi dölet qurghan. U dölet qudret tepip, xitaylarning iltimasigha asasen herbiy küch chiqirip xitaylargha yardem bergen. Bu netijide, xitayning padighasi Uyghur dölitige her yili yipektin baj töleshke maqul bolghan.

Miladi 751-yili Erepler bilen Türkler we Tibetler xitaylarni qoghlap chiqarghandin keyin, alahazal 1000 yil mabeynide xitay bilen Uyghurlar arisida muhim digüdek weqemu bolup ötmigen. 1000 yil ichide 207 yil Uyghurlar özligidin Mong’ghullarning hökümranliqigha kirgen. Qalghan 800 yil ichide Uyghurlar tamamen musteqil bolup, zor ilgirilesh we güllinishke erishken.

(4) Milliy Medeniyet, Milliy En’enining Yoqutulushigha Bolghan Kirizis Tuyghusi

1876-yili, Manju milliti Sherqiy Türkistanni ishghal qilish üchün herbi yürüsh qilip, bu döletni qaram qilishta ghelibe qazan’ghan. Manjularning padishahi, 1884-yili Sherqiy Türkistan (Qeshqeriye) ni “Xinjiang” dep qoshuwalghan. Shundin etibaren Sherqiy Türkistan xitayning herbi hakimiyiti astidiki mustemlikisige aylan’ghan.

Biraq, 1949-yilghiche Uyghurlar Manju herbi hakimiyitining hökümranliqigha qarshi 42 qetim qoralliq qozghilang kötergen. 1933-yili Sherqiy Türkistanning jenubidiki Uyghurlar “Sherqiy Türkistan Islam Jumhuhriyiti” ni qurghan bolsa, 1944-yili Sherqiy Türkistanliqlar 2-qetim “Sherqiy Türkistan Jumhuhriyiti” ni qurghan. Aldinqisi 3 yil dawam qilghan, keyinkisi 5 yil dawam qilghan. Bu jeryanda Yapon hökümiti Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qollighan.

1949-yili Uyghurlar komunist xitaylar teripidin ishghal qilinip, 1955-yili “Xinjiang Uyghur Aptonom Rayoni” digen namgha mejburi özgertilgen. Shundin etibaren, Sherqiy Türkistan xitayning hökümranliqi astida turmaqta.

Sherqiy Türkistanning musteqilliqini teximu ghidiqlawatqini etrapidiki döletlerning musteqil bolushidur. 1991-yili Sovet ittipaqining parchilinishigha egiship, Sherqiy Türkistanning etrapidiki musulman milletler öz döletlirige ige boldi. Elwette Uyghurlarmu ghidiqlashqa uchrap, özlirining musteqilliqini emelge ashuridighan keypiyat yuquri dolqun’gha kötürüldi.

Undin bashqa, milliy qirghinchiliqqa bolghan kirizis tuyghusi, xitay millitige bolghan nepret, komunistik partiyige bolghan nepret barghanseri ötkürliship, musteqilliq kürishini jiddileshtürmekte. Xitay hökümiti xitay millitini Sherqiy Türkistan’gha eqip kirishke ilhamlandurup, her küni minglighan, tumenligen xitay aqqunlar Sherqiy Türkistan’gha eqip kelip makanlishishqa bashlighan.

Sherqiy Türkistanning sheherliride, Uyghurlarning medeniyiti buzghunchiliqqa uchrap, Islam posunidiki himaretlerning ornigha Budda dini we xitaylarning teriqet dinigha maslishidighan himaretler köpiyip, Uyghur tilining ornigha xitay tili sheherlerde omumlishishqa bashlap, xitay millitining örp- adetliri eqip kirip kirizis tuyghusini peyda qilghan. Emeliyette, Xitay komunistik partiyesi Sherqiy Türkistanni qoshuwalghan eyni chaghlarda, Sherqiy Türkistandiki xitayning nopusi aran 300 ming kishidin ashmighan. Epsuski, u san dawamliq köpiyishke bashlap, 1980-yiligha kelgende 5 milyon kishidin eship ketken. Netijide hazir bolsa Sherqiy Türkistandiki xitayning nopusi Sherqiy Türkistan omumi nopusining 40% ge yetken.

Yene elip eyitsaq, yeqinda xitay dairiliri mekteplerde xitay tilida ders ötüsh qararini chiqarghan. Ilgiri yüksek derijidiki medeniyetni yaratqan Uyghurlar özlirining milliy medeniyiti, milliy en’enisining yoqutiliwatqanliqini körüp kirizis tuyghusini hes qilishi elwettiki hadisidur.

Yuqarqidek shara’itta, Sherqiy Türkistan musteqilliq herikiti ewjige chiqmaqta. Sherqiy Türkistan - Xitay hökümranliqi astidiki döletler ichide kishilik hoquq eng wehshi depsende qiliniwatqan dölettur. Sherqiy Türkistanda kollektip tutqun qilish hadisiliri hazirmu dawam qilmaqta.

Sherqiy Türkistanda, peqet Sherqiy Türkistanning musteqillighini qollighan kishilerge nisbeten, gerche ular tamamen tenchliq usulliri bilen qarshiliq körsetsimu, “”terrorist” dep qarilinip, qolgha elinip, wehshi qiyin-qistaqlargha duchar bolidu. Netijide, Sherqiy Türkistanning musteqillighini qollap, xitaylar teripidin qolgha elin’ghanlar öz ailisige hayat peti qaytip kélelishi mumkin emestur.

Oqush püttürgen Uyghur oqughuchilar ishqa orunlishishtin ilgiri Xitay komunistik partiyisining nishan, siyasetlirini qet’i qollaymen,- dep qesemname yazmisa ishqa orunlishalmaydu. Uyghurlarning musteqilliqini qollaydighan oqughuchilargha xizmet teqsim qilinmaydu.

(5) Xitayning Sherqiy Türkistan Musteqilliqigha Yol Qoymasliqidiki Sewepler

Xitay kökümiti Islamchi rehberler Sherqiy Türkistan musteqilliq herikitining yadrosi, dep qaraydu. Shunga, Islam dini bilen hepileshkenlerge bolghan basturushni kücheytmekte. Sherqiy Türkistanliq musulmanlar dini wezipige qoyulushtin ilgiri xitay kompartiyisining yolyoruqini qobul qilip, Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qollimaymen, dep qesem qilish mejburiyitige ige. Qur’ani Kerimni chüshendürüshtimu xitay komunistik partiyisining belgilimisige xilap halda eghiz echishni chekligen. Namaz oqughan kishilerning tizimlikini xitay dairilirige doklat qilmisa bolmaydu. Xitay kökümiti yengi meschitlerning bina qilinishini qattiq cheklep kelmekte.

Islam dinigha etiqat qilghanlargha bolghan basturush wehshi bolup, Ramizan mezgilide ashxana we resturanlarning taqalghanliqini xitay kökümitige doklat qilmisa bolmaydu. Undin bashqa, 18 yashtin töwen yashlarning namaz oqushi cheklen’gen. Yene disek, Mekteplerdiki oqutquchilar rozi tutqan oqughuchilarni xitay dairilirige doklat qilmisa bolmaydu.

Oxshash Islam dinigha etiqat qilidighan millet bolush süpiti bilen Sherqiy Türkistanning etrapidiki döletler Sherqiy Türkistan musteqilliq herikitining bazisi bolushi qolay ish. Shunga xitay kökümiti Sherqiy Türkistanning etrapidiki döletler bilen Sherqiy Türkistan musteqilliq herikitini ayriwetish üchün pay-petek bolup keldi.

Xitay kökümiti “kemput siyasiti” arqiliq ottura Asiyadiki döletler bilen “dostane munasiwet” ornitish üchün küchep keldi. Xitay kökümiti ottura Asiya döletlirining rehberlirige 400 milyart Yapon yeni(texminen 3 milyart 809 milyon 523 ming Amerika dolliri)din köp meblegh salghan. Undin bashqa, Xitay kökümiti Qirghizistandin ötidighan ottura Asiya yol qurulushigha kérek bolidighan 500 milrat Yapon Yeni (texminen 476 milyon dollar, 1 dollar 105 Yapon yenige teng) qimmitidiki mebleghni öz üstige elish niyitini ashkarilidi.

Xitay kökümitining qurulush türi tüpeyli rayonlarda ishqa orunlishish pursitining tughulghanliqidin, turmush sewiyesining ösushidin xoshal boluwatqan döletlermu bar. Emma, Xitaylar bu qurulushlar üchün öz döletlirige kelgende, Xitay kökümiti zimin telep qilip kelidu, digen endishimu bu döletlerning rehberliri ichide köruliwatqan pakittur.

Xitayning istiratigiyesi ghalip kelip, Qirghizistan we Qazaqistan Xitayning teliwige bina’en, öz döletliridiki Uyghurlarni xitaylargha ötküzüp berish qararini chiqarghan pakitlarnimu körüp turuptimiz. Lekin, ötken yili, Qirghizistan xitaygha ötküzüp Bergen ikki Uyghur yash qiyin- qistaqlar tüpeyli shehit qilin’ghan bolup, xitay kökümiti ularning ailisige “kesellik sewebi bilen öldi” dep chüshendürüsh bergenliki heqqidiki pakit ashkarilandi.

Sherqiy Türkistanning etrapidiki döletlerde Uyghurlarning teshwiqat organlirimu mewjut bolup, Sherqiy Türkistanning kishilik hoquqi we xewerlerni teshwiq qilip keldi. Emma, U Islam döletliri xitay bilen bolghan dostane munasiwetni qedirlesh yüzisidin Uyghurlargha besim ishletmekte. Mesilen, Uyghurlarning Qirghizistandiki yerlik erkin teshkilati ötken yili 12-ayning 17-küni Qirghizistanning dölet igilikidiki ilmiy tiyatorida xatire paaliyiti elip berishni pilanlighan bolsimu, Qirghizistan dairiliri xitaygha yaxshichaq bolush üchün mejlisxanini ijarige berishni cheklep qoyghan.

Uyghurlar utturiwetkini yoq. Xitaylargha hergiz bash egmestin qarshiliq qilip, zor kolemdiki isyanlarni dawam qilip kelmekte. 1972-yili Qeshqrde yüz bergen Mijit qomandan (Mijit siling) weqesi, 1981-yili yüz bergen Peyziwat weqesi, 1981-yili Qeshqerde yüz bergen 30-dekabir weqesi, 1989-yili 15- iyunda yüz Bergen weqe qatarliqlarni esliginimizde Uyghur milliti aram almastin xitay komunistik partiyisige qarshi heriketlerni qet’i dawam qiliwatidu. 1989-yili 15- iyun weqesi Beijingdiki demokratiyeni telep qilghan namayish tüpeyli, Uyghur aptonom rayonluq kompartiye komitetige namayishchilar etriti hujum qilghan.

1990-yili 4-ayning 5-künidin 6-künigiche Qeshqerdin texminen 30 km yiraqliqtiki Aqtu nahiyisining Barin yezisida chong kölemdiki weqe yüz berdi. Yeziliq kökümetning aldida nechche yüz Uyghur musulman “Xitaylar, xitay komunistliri bu yerdin yoqalsun!”- dep etiraz paaliyiti qilghan. Xitayning qoralliq saqchiliri seperwer qilinip qoralliq toqunush yüz bergen. Ikki tereptin 50 tin artuq kishi ölgen. Xitay kökümiti texminen 6000 Uyghurni qolgha alghan. Barin yezisidin bashlap Sherqiy Türkistanning her qaysi jaylirida isyan dolquni höküm sürgen.

1995-yili 7-ayda, jenubi Sherqiy Türkistanning Xoten wilayitide namayish yüz Bergen. 1996-yiliQeshqer we Kuchhada namayish kötürülgen. Xitay kökümiti 300 Uyghurni tutqun qilghan, ikki yerni qoshup hesaplighanda 1700 Uyghurni tutqun qilishtek wehshi basturushni elip barghan.

1997-yili yüz Bergen Ghulja weqesimu mehshur bolup, 1997-yili 2-ayning 5-küni Uyghurlar xitay kompartiyisi bilen tighmu-tigh küresh qilghan. Uyghurlar shu chaghda herqaysi jaylarda xitaylargha jeng élan qilip 100 kishidin artuq shehit bolghan digen xewer tarqalghan. Xitay kompartiyisining Uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliq qilmishlirigha qarshi namayish kötürülüp her yili xitaygha qarshi namayishlar dawam etmekte. Bu yilmu 2-ayning 5-küni Amerika paytexti Washin’gitondiki xitay elchixanisi aldida Uyghurlarning naraziliq namayishi bolup ötken.

Xitayning taran- tarajlirigha nisbeten öchmenlik qilishtiki sewep awal Sherqiy Türkistanda yer asti bayliqlar mewjut. Xitay komunist partiyisi Sherqiy Türkistanni qoshuwalghandin keyin, Sherqiy Türkistanda nefit, tebi’i gaz qatarliq ghayet zor miqtardiki yer asti bayliqni bayqighan. Sherqiy Türkistandiki nefit, tebi’i gaz, kömurning zapas miqdari Xitaydiki oxshash tebi’i bayliqlar ichide 4 ten 1, 3 ten 1, 3 ten 1 qisimni igellep turmaqta. Undin bashqa altun, kümüsh, tömür qatarliqlarmu Sherqiy Türkistanda mol bolup, yeqinda Tengri taghlirining sherqiy terepliride mis kanlirimu bayqalghan. Xitay Sherqiy Türkistanning musteqilliqini herqandaq bahane toqup chiqip yol qoyushtin ehtiyat qilmaqta.

Undin bashqa, Sherqiy Türkistandiki qumluqlarda Xitayning mexpiy yadro sinaq bazisi bar. Xitay mesilisidin azraq xewiri bolghan kishilermu Sherqiy Türkistanning Lopnurdiki Xitayning mexpiy atom bombisi bazisining barliqini, yadro sinaqlirini dawam qilip kelgechke, Xitay Sherqiy Türkistandin ayrilishqa chidimaydu, dep oylap kelgen kishilermu bardur, emma, ishning heqiqiti oylighandinmu eghirdur. Xitay Sherqiy Türkistan’gha yadro exletlirini tashlimaqta. U exletlerni tazilash buyaqta tursun, hazirghiche nurghunlighan Uyghurlar radiaktipliq nurlardin zeherlinip kelgen bolsimu xitay hökümiti bu jinayetlirini yoshurup kelmekte. Bumu xitayning Uyghurlargha qaratqan wehshilerche qirghinchiliq qilishining sewepliridin biridur.

Xitay kökümiti qoshuwalghan Tibet bilen Sherqiy Türkistanliqlarning milliy musteqilliq heriketliri birlishishke bashlidi. Mesilen, Sherqiy Türkistan heqqidiki xewerlerde Tibet bilen bolghan hemkarliq kücheygen. Undin bashqa, Sherqiy Türkistan teshkilatlirining internet sehipiliride Tibetke munasiwetlik xewerler köpiyishke bashlighan. Yene, Sherqiy Türkistan teshkilatlirining internet sehipiliride körülüwatqan “Ulinishlar” mu közimizge cheliqidighan böldi.

Xitayning demokratik teshkilatliri bilen bolghan munasiwetmu rawajlanmaqta. Ötken yili 11-ayning 14-küni New Yorkta Uyghur kishilik hoquq teskilatining yighini ötküzuldi. Uning ichide Uyghur demokratik teshkilati bolghan Uyghur Amerika birleshmisi (UAA) bilen xitayning demokratiyeni telep qilidighan teshkilati bolghan “Beijing bahari” birlikte qatnashti.

Tian’anmen weqeside oqughuchilar rehbiri bolghan Örkeshmu özi turuwatqan Taiwandin sirtqa chiqip kördi. Undin bashqa Xianggangdin “Xitaydiki kishilik hoquq” wekili hemde xitay demokratik partiyisining qurghuchiliridin biri bolghan Xu wenli ependi, tarixchi Si malu ependiler Xitay erkin- demokratchilar partiyisi re’isi Er Yuxian ependiler xitayning qilmishliri heqqide bayanat élan qildi.

Yaponiye kökümitining Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümitini téximu tezrek étirap qilishini tilesh bilen ilmiy maqalamni axirlashturimen.

http://www.sankei.co.jp/pr/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun2-1.html

Yaponchidin terjime qilghuchi: Uyghur Taro
2005-yili 4-ayning 1-küni