PDA

View Full Version : Uluq Alim Muratbek Kerim Oghli Hemrayew



Unregistered
12-01-08, 05:47
http://www.eastturkistan.org.au/uy/arxip/12_01_08.htm

Uluq Alim Muratbek Kerim Oghli Hemrayew
(1936-1982)



CCCR pidagogika penler akadimiyesining muhim ezasi, til-edebiyat penlirining dokturi talantliq shair-terjiman, pirafisor Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw ozining aktip ijadi pa’aliyiti, heyran qalarliq emgek iqtidari, kem uchiraydighan talanti bilen nahayiti qisqighine hayatida edebiyat-sen’et, tilshunasliq, bediy terjime, pidagogika saheliride nahayiti bay ilmy hem rohi ozuq qaldurup ketti.



Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw 1936- yili 1-Yaniwar Almutida ishchi a’iliside dunyagha kelgen, u yash waqtidila sheriyetke berilgen bolup, she’erlarni tezla yadqa elip, diklamatsiye qilishni yaxshi koretti, u 12 yeshidila qoligha qelem elip, ozgiche temilarda she’irlarni yazatti. U mektepte oquwatqan waqtida gezittin turuk kimunist sha’iri Nazim Hikimetning Woqit Itipaqigha kelidighanlighini bilidu. Kelgusi sha’ir ununggha she’iri salam yollap, “ salam Murat sening she’irliringni tapshurup aldim, She’irliring putun Pi’unirliq qelbingdin qizghin yeziliptu, wetining bextige oskin!” degen jawapni alidu.

Unung deslepki she’irliri unung sha’ir bolshtin derek berip tursimu, lekin hayat teqazisi uni bashqiche yol bilen ozige tartip ketti.

1954-yili unung ottura Asiya dolet unwersititi( Sagu), Sheriq Pakoltitining Uyghur bolimige oqushqa kirishi bilen u ilmiy pa’aliyetlirige aktip qatniship, ilmiy maqalilarni yezip, sorunlarda dokilad-liksiyele berishke bashlidi.

Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw bedi’y edebiyat, edebiy terjimanliq bilenmu shughulandi. 1957-yili, D,Asmow we A, Sadirowlarning “ Anarxan” sehne eserliri unung qelimi bilen Ozbekchige terjime qilinip, Xarenim obilastliq tiyatirida oynaldi. 1958-yili Tashkentte echilghan Asiya-Afriqa yazghuchilirining konfirinsige beghishlap, Ozbekistan dolet bediy edebyat teripidin neshir qilinip yoruq korgen, “Shinjang Sha’irliri” kitawi unung’gha zor shohret kelturdi, kitapning kirish sozige muellipning we turzguchisi supidite M. Hemrayiw keng jamaetchilikke tonulushqa bashlaydu.

1959-yili ottura Asiya dolet Unwersitini “Ela” putergen M. Hemrayow Qazaqistan penler akadimiyesi til_edebiyat Inistitotigha oqushqa kirip, 1961-yili ghelbilik halda penler namzati bamigha, 3 yildin keyin pen Dokturluq unwanigha eriship SSSR boyiche atahgliq alimlar qataridin orun alidu. Unung 1-ijadi emgigi edebiyat sahaside eng murekkep, texi kop tetqiq qilinmighan Turki Tilliq xeliqler sheriyitidiki she’iri qurulmigha beghishlanghan, unung “Uyghur kilassik we Hazirqi zaman she’iriyitidiki qapiye”, “ Turki xeliqler She’iriyitining nezeriyesi heqqidi ochurikler” da, M. Hemrayiw Turkiy xelqler She’iriyitining achquchliq mesililiri ,boghum, qapiye, misra turaqliqlargha alahide ehmiyet beridu.

Isidatliq Alim She’iriyettiki bu addi, lekin muhim mesililerni tetqiq qilish jeryanida Turkiy xelqlirining bir ortaq tilgha ige ikenligi, ular She’iriyitining bir yiltizgha tutushidighanlighini ispatlap beridu, Turkiy tillirining bolupmu Uyghur, Ozbek, Ezerbeyjan we bashqa Turkiy til shiwilirini toluq bilgen alim bu Xildiki her xil kitaplardin toluq paydilinip, zor ilmiy bayliq yighip, Turkiy xeliqliri She’iriy qurulmisining yeqinlighini chongqur mentiqiliq analizlar bilen echip beridu. 1- qetim edebiyat neziriyeshunaslighida Turki Xeliqler She’iriyet tarixi,nezeriyesidiki bu emgeklirini omumlashturup,chongqur, etirapliq, tetqiq qilip, Turkiy xeliqler She’iriyitining toluq arxitokonini (bedy qurulmisini) korsitip berdi.

M.Hemrayiwning ozining: “ tarix neziriye, maharet” “Uyghur xelqi mediniyitining gullunishi”, “ Esirlerche olmeydighan soz”, “ Hayat yalquni”, “ Dewir Sehipiliri” qatarliq eserliride Uyghur xelqining uzun esirlik besip otken tarixi tereqqiyat jeryanlirihga nezer tashlap, bugunki edebiyatning tereqqiyat ehwali wekilchiligige alahide etiwar berilidu.

M.Hemrayiwning asasi diqqiti Uyghur xelqining tarixi we Uyghur mediniyitining nowettiki ehwaligha merkezleshken.

M.Hemrayiwning ijadiyitide yene shu dewirdiki neshir-metbu’atchiliq, Mu’arip, Mexsus kespi muzika, tiyatir mesililiri alahide orun tutqan.

U ozining asasliq emgekliride Uyghur xelqining uzun esirlik bay medeniyet miraslirini chongqur we jiddilik bilen tetqiq qilishqa beghishlanghan kitapliri bilen meshhurdur.



M.Hemrayiwning bay, mezmunluq ijadiyitige Uyghur kilassik she’iriyitining namayendiliri: Abdurehim Nazari, Zelili Firqiti, Nobiti we Bilal Nazimgha oxshash sha’irlar tesir qilip, uni meptun qiliwalghanliqini alimning uzun yilliq emgek, qan-terlirini shu namayendilerge beghishlighanliqidin korup alghili bolidu.



M.Hemrayiwning terjimisi bilen 1_qetim Uyghur kilassiklirining eserliri Rus kitapxanlirigha melum bolghan idi.



M.Hemrayiwning tuzushi bilen “Dewir Sadasi” namliq Uyghur kilassik she’irlar qamusi yoruq kordi. Uning ichige kirgen 23 sha’irning 16 si tunji qetim dunya sherqshunasliqida namayen boldi.



M.Hemrayiwning neshirge teyyarlishi bilen Uyghur Sowit she’iriyitining kichik hejimdiki qamusi Tus tilida neshirdin chiqti. Alim kitapni tuzguchi, kirish sozining mu’ellipi bolup qalmastin belki pishqedem terjiman supitide kozge tashlandi.



Alimning tuzushi we terjimiside Uyghur she’iriyitining qamusi Ozbik tilida teyyarlanghan bolsimu, texi hazirghiche neshirdin chiqmidi.



M.Hemrayiw Uyghur xelq eghiz edebiyatining heqiqi ashiqlirining biri bolup, ozining uzun yilliq ijadiyiti dawamida uninggha alahide kongul bolup, uni puxta, inchikilep anglap, tujupilep xatirileytti. Uning biwaste qatnishishi bilen alim teripidin 1_qetim “Uyghur Xelq Tepishmaqliri”, “Uyghur Xelq Letipiliri”, “Uyghur Xelq Chochekliri”, “Uyghur Xelq Maqal-Temsilliri” neshir qilindi.



Alim birinji bolup Uyghur Xelq Eghiz Edebiyati bilen Uyghur Edebiyatining oz-ara munasiwet we tesirliri heqqide tetqiqat ishlirini bashlap, uning terjimiside Uyghur Xelq Letipiliri, Maqal-Temsilliri we Tepishmaqliri ruschigha terjime qilindi. U Uyghur xelq chochekliri toplimini tuzup, Ozbekchige terjime qilip neshir qildurdi.



Qisqa qilip eytqanda, alim teripidin Edebiyat-Sen’et, Foliklor, Lughetler, Derislikler, Muzika heqqidiki kitap, toplamlardin bir yurush kutupxane meydangha keldi.



Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan. Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan M.Hemrayiw ozi talantliq sha’ir, mahir terjiman idi.



Qerindash xelqlerning tilini rawan bilgen M.Hemrayiw shu tillarda she’irlar yezip, Uyghur,Ozbek, Qazaq yazghuchi, sha’irlirining eserlirining esli nusxilirini Ruschigha terjime qilghan.

Qisqa qilip eytanda, Uyghur kilassik edebiyati namayendiliri, hazirqi zaman edebiyati yazghuchi, sha’irlirining eserliri M.Hemrayiwning Rusche terjimisi arqiliq deslepki qedemde dunyagha tonuldi.



Meshhur alim M.Hemrayiwning medeni-ma’arip, ilim-pen sahesidiki pa’aliyetliri kop qirliq bolup, nahayiti kop herxil sahelerni oz ichige alghan. Uning toqquz qetim neshir qilinip Uyghur 10-sinipliri uchun muqim derislik qilinghan “Uyghur Edebiyati” kitawining “Oqutush Didaktikisi We Usuli” heqqide yezilghan nahayiti kop ilmiy maqalilarning aptori. Shunga sabiq SSSR ning ilim-pen, medeni-ma’arip sahesikidiki jama’etchilik uning zor emgiki, qoshqan tohpisini alahide bahalighan idi. 1975_yili E.Altinsarin namidiki Qazaqistan pidagogika penliri ilmiy tetqiqat inistutining mu’awin mudiri boldi. U Ozbekistanning pidagugika penining mustehkem tereqqiyati uchun kop ishlarni qildi. U hayatining axirqi yillirida – 1977_yilida Ozbekistanning T.N Qari Niyazof namidiki ilmiy tetqiqat inistitutigha rehberlik, bir qanche yillar dawamida jumhutiriyetning aliy mektepliride “ Edebiyat Nezeriyesi”, “Kop Milletlik Sovit Edebiyati” din liksiyeler berdi.



M.Hemrayiw aktip, pa’aliyetchan jama’et erbabi bolup, u Sovit jama’etchiliki, xelqaradiki alimlar arisida chong abroygha ige idi. U uzun yillar bir qatar ilmiy inistitutlarning Qazaqistan yash alimlar kengishining re’isi, putun ittipaq yash alimlar kengishining ezasi, Ozbekistan pidagigoka penliri kordinatsiye kengishining re’isi CCCR penler akadimiyisi tarix we nezeriye bolimi biyro ezasi qatarliq xizmetlerde bolup, pen namzati, pen dokturlirining namzatliq, dokturluqni yaqlash ilmiy pa’aliyetliride untulmas xizmetlerni korsetken. Uning ilim-pen sahesidiki buyuk xizmetliri, ijdima’iy pa’aliyetliri sabiq Sovit Ittipaqi Kompartiyisi hokumiti teripidin yuquri bahalinip, putun ittipaq Lenin komsumulining sherep namzati, CCCR pidagigoka penler akadimiyisi K.D. Oshiniski mukapati, emgek qizil ordini mukapati, Qazaq CCCR aliy kengishi riyasitining sherepnamisi, Ozbekistan Kompartiyisi Merkizi Kometeti, Qazaqistan Lenin Komsumuli Merkiziy Kometetining bir qatar ordin-midalliri, sherep namiliri bilen mukapatlanghan.



Ulugh alim, buyuk teshkilatchi, ilim-penni omumlashturghuchi, jama’et erbabi, meshhur Uyghurshunasi, talantliq sha’ir hem terjiman, mahir pidagok ozining qisqa hayatida yaratqan untulmas emgek, mol rohi bayliqliri bilen Uyghur xelqi, Turkiy xelqler we dunya xelqlirining til-edebiyat, ilim-pen, medeniy-mu’arip, trixc-pelsepe, sen’et-muzika shunasliq ghezinisige zor tohpiler qoshti.



M.Hemrayiw 1983-yili 14-Fewral 47 yeshida Tashkent shehiride alemdin otti, u El_Farabi namidiki mazargha depne qilinghan.



M.Hemrayiw oylengen, ikki oghul perzentning atisidur. M.Hemrayiwning wapatidin keyin Ozbekistanning Tashkenttiki 29_mektep we Qazaqistandiki 150- mekteplerge ulugh alimning nami berilgen.

Unregistered
12-01-08, 06:17
http://www.eastturkistan.org.au/uy/arxip/12_01_08.htm
Uluq Alim Muratbek Kerim Oghli Hemrayew
(1936-1982)
CCCR pidagogika penler akadimiyesining muhim ezasi, til-edebiyat penlirining dokturi talantliq shair-terjiman, pirafisor Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw ozining aktip ijadi pa’aliyiti, heyran qalarliq emgek iqtidari, kem uchiraydighan talanti bilen nahayiti qisqighine hayatida edebiyat-sen’et, tilshunasliq, bediy terjime, pidagogika saheliride nahayiti bay ilmy hem rohi ozuq qaldurup ketti.
Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw 1936- yili 1-Yaniwar Almutida ishchi a’iliside dunyagha kelgen, u yash waqtidila sheriyetke berilgen bolup, she’erlarni tezla yadqa elip, diklamatsiye qilishni yaxshi koretti, u 12 yeshidila qoligha qelem elip, ozgiche temilarda she’irlarni yazatti. U mektepte oquwatqan waqtida gezittin turuk kimunist sha’iri Nazim Hikimetning Woqit Itipaqigha kelidighanlighini bilidu. Kelgusi sha’ir ununggha she’iri salam yollap, “ salam Murat sening she’irliringni tapshurup aldim, She’irliring putun Pi’unirliq qelbingdin qizghin yeziliptu, wetining bextige oskin!” degen jawapni alidu.

Unung deslepki she’irliri unung sha’ir bolshtin derek berip tursimu, lekin hayat teqazisi uni bashqiche yol bilen ozige tartip ketti.

1954-yili unung ottura Asiya dolet unwersititi( Sagu), Sheriq Pakoltitining Uyghur bolimige oqushqa kirishi bilen u ilmiy pa’aliyetlirige aktip qatniship, ilmiy maqalilarni yezip, sorunlarda dokilad-liksiyele berishke bashlidi.

Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw bedi’y edebiyat, edebiy terjimanliq bilenmu shughulandi. 1957-yili, D,Asmow we A, Sadirowlarning “ Anarxan” sehne eserliri unung qelimi bilen Ozbekchige terjime qilinip, Xarenim obilastliq tiyatirida oynaldi. 1958-yili Tashkentte echilghan Asiya-Afriqa yazghuchilirining konfirinsige beghishlap, Ozbekistan dolet bediy edebyat teripidin neshir qilinip yoruq korgen, “Shinjang Sha’irliri” kitawi unung’gha zor shohret kelturdi, kitapning kirish sozige muellipning we turzguchisi supidite M. Hemrayiw keng jamaetchilikke tonulushqa bashlaydu.

1959-yili ottura Asiya dolet Unwersitini “Ela” putergen M. Hemrayow Qazaqistan penler akadimiyesi til_edebiyat Inistitotigha oqushqa kirip, 1961-yili ghelbilik halda penler namzati bamigha, 3 yildin keyin pen Dokturluq unwanigha eriship SSSR boyiche atahgliq alimlar qataridin orun alidu. Unung 1-ijadi emgigi edebiyat sahaside eng murekkep, texi kop tetqiq qilinmighan Turki Tilliq xeliqler sheriyitidiki she’iri qurulmigha beghishlanghan, unung “Uyghur kilassik we Hazirqi zaman she’iriyitidiki qapiye”, “ Turki xeliqler She’iriyitining nezeriyesi heqqidi ochurikler” da, M. Hemrayiw Turkiy xelqler She’iriyitining achquchliq mesililiri ,boghum, qapiye, misra turaqliqlargha alahide ehmiyet beridu.

Isidatliq Alim She’iriyettiki bu addi, lekin muhim mesililerni tetqiq qilish jeryanida Turkiy xelqlirining bir ortaq tilgha ige ikenligi, ular She’iriyitining bir yiltizgha tutushidighanlighini ispatlap beridu, Turkiy tillirining bolupmu Uyghur, Ozbek, Ezerbeyjan we bashqa Turkiy til shiwilirini toluq bilgen alim bu Xildiki her xil kitaplardin toluq paydilinip, zor ilmiy bayliq yighip, Turkiy xeliqliri She’iriy qurulmisining yeqinlighini chongqur mentiqiliq analizlar bilen echip beridu. 1- qetim edebiyat neziriyeshunaslighida Turki Xeliqler She’iriyet tarixi,nezeriyesidiki bu emgeklirini omumlashturup,chongqur, etirapliq, tetqiq qilip, Turkiy xeliqler She’iriyitining toluq arxitokonini (bedy qurulmisini) korsitip berdi.

M.Hemrayiwning ozining: “ tarix neziriye, maharet” “Uyghur xelqi mediniyitining gullunishi”, “ Esirlerche olmeydighan soz”, “ Hayat yalquni”, “ Dewir Sehipiliri” qatarliq eserliride Uyghur xelqining uzun esirlik besip otken tarixi tereqqiyat jeryanlirihga nezer tashlap, bugunki edebiyatning tereqqiyat ehwali wekilchiligige alahide etiwar berilidu.

M.Hemrayiwning asasi diqqiti Uyghur xelqining tarixi we Uyghur mediniyitining nowettiki ehwaligha merkezleshken.

M.Hemrayiwning ijadiyitide yene shu dewirdiki neshir-metbu’atchiliq, Mu’arip, Mexsus kespi muzika, tiyatir mesililiri alahide orun tutqan.

U ozining asasliq emgekliride Uyghur xelqining uzun esirlik bay medeniyet miraslirini chongqur we jiddilik bilen tetqiq qilishqa beghishlanghan kitapliri bilen meshhurdur.

M.Hemrayiwning bay, mezmunluq ijadiyitige Uyghur kilassik she’iriyitining namayendiliri: Abdurehim Nazari, Zelili Firqiti, Nobiti we Bilal Nazimgha oxshash sha’irlar tesir qilip, uni meptun qiliwalghanliqini alimning uzun yilliq emgek, qan-terlirini shu namayendilerge beghishlighanliqidin korup alghili bolidu.

M.Hemrayiwning terjimisi bilen 1_qetim Uyghur kilassiklirining eserliri Rus kitapxanlirigha melum bolghan idi.

M.Hemrayiwning tuzushi bilen “Dewir Sadasi” namliq Uyghur kilassik she’irlar qamusi yoruq kordi. Uning ichige kirgen 23 sha’irning 16 si tunji qetim dunya sherqshunasliqida namayen boldi.

M.Hemrayiwning neshirge teyyarlishi bilen Uyghur Sowit she’iriyitining kichik hejimdiki qamusi Tus tilida neshirdin chiqti. Alim kitapni tuzguchi, kirish sozining mu’ellipi bolup qalmastin belki pishqedem terjiman supitide kozge tashlandi.

Alimning tuzushi we terjimiside Uyghur she’iriyitining qamusi Ozbik tilida teyyarlanghan bolsimu, texi hazirghiche neshirdin chiqmidi.

M.Hemrayiw Uyghur xelq eghiz edebiyatining heqiqi ashiqlirining biri bolup, ozining uzun yilliq ijadiyiti dawamida uninggha alahide kongul bolup, uni puxta, inchikilep anglap, tujupilep xatirileytti. Uning biwaste qatnishishi bilen alim teripidin 1_qetim “Uyghur Xelq Tepishmaqliri”, “Uyghur Xelq Letipiliri”, “Uyghur Xelq Chochekliri”, “Uyghur Xelq Maqal-Temsilliri” neshir qilindi.

Alim birinji bolup Uyghur Xelq Eghiz Edebiyati bilen Uyghur Edebiyatining oz-ara munasiwet we tesirliri heqqide tetqiqat ishlirini bashlap, uning terjimiside Uyghur Xelq Letipiliri, Maqal-Temsilliri we Tepishmaqliri ruschigha terjime qilindi. U Uyghur xelq chochekliri toplimini tuzup, Ozbekchige terjime qilip neshir qildurdi.

Qisqa qilip eytqanda, alim teripidin Edebiyat-Sen’et, Foliklor, Lughetler, Derislikler, Muzika heqqidiki kitap, toplamlardin bir yurush kutupxane meydangha keldi.

Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan. Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan M.Hemrayiw ozi talantliq sha’ir, mahir terjiman idi.

Qerindash xelqlerning tilini rawan bilgen M.Hemrayiw shu tillarda she’irlar yezip, Uyghur,Ozbek, Qazaq yazghuchi, sha’irlirining eserlirining esli nusxilirini Ruschigha terjime qilghan.
Qisqa qilip eytanda, Uyghur kilassik edebiyati namayendiliri, hazirqi zaman edebiyati yazghuchi, sha’irlirining eserliri M.Hemrayiwning Rusche terjimisi arqiliq deslepki qedemde dunyagha tonuldi.

Meshhur alim M.Hemrayiwning medeni-ma’arip, ilim-pen sahesidiki pa’aliyetliri kop qirliq bolup, nahayiti kop herxil sahelerni oz ichige alghan. Uning toqquz qetim neshir qilinip Uyghur 10-sinipliri uchun muqim derislik qilinghan “Uyghur Edebiyati” kitawining “Oqutush Didaktikisi We Usuli” heqqide yezilghan nahayiti kop ilmiy maqalilarning aptori. Shunga sabiq SSSR ning ilim-pen, medeni-ma’arip sahesikidiki jama’etchilik uning zor emgiki, qoshqan tohpisini alahide bahalighan idi. 1975_yili E.Altinsarin namidiki Qazaqistan pidagogika penliri ilmiy tetqiqat inistutining mu’awin mudiri boldi. U Ozbekistanning pidagugika penining mustehkem tereqqiyati uchun kop ishlarni qildi. U hayatining axirqi yillirida – 1977_yilida Ozbekistanning T.N Qari Niyazof namidiki ilmiy tetqiqat inistitutigha rehberlik, bir qanche yillar dawamida jumhutiriyetning aliy mektepliride “ Edebiyat Nezeriyesi”, “Kop Milletlik Sovit Edebiyati” din liksiyeler berdi.

M.Hemrayiw aktip, pa’aliyetchan jama’et erbabi bolup, u Sovit jama’etchiliki, xelqaradiki alimlar arisida chong abroygha ige idi. U uzun yillar bir qatar ilmiy inistitutlarning Qazaqistan yash alimlar kengishining re’isi, putun ittipaq yash alimlar kengishining ezasi, Ozbekistan pidagigoka penliri kordinatsiye kengishining re’isi CCCR penler akadimiyisi tarix we nezeriye bolimi biyro ezasi qatarliq xizmetlerde bolup, pen namzati, pen dokturlirining namzatliq, dokturluqni yaqlash ilmiy pa’aliyetliride untulmas xizmetlerni korsetken. Uning ilim-pen sahesidiki buyuk xizmetliri, ijdima’iy pa’aliyetliri sabiq Sovit Ittipaqi Kompartiyisi hokumiti teripidin yuquri bahalinip, putun ittipaq Lenin komsumulining sherep namzati, CCCR pidagigoka penler akadimiyisi K.D. Oshiniski mukapati, emgek qizil ordini mukapati, Qazaq CCCR aliy kengishi riyasitining sherepnamisi, Ozbekistan Kompartiyisi Merkizi Kometeti, Qazaqistan Lenin Komsumuli Merkiziy Kometetining bir qatar ordin-midalliri, sherep namiliri bilen mukapatlanghan.

Ulugh alim, buyuk teshkilatchi, ilim-penni omumlashturghuchi, jama’et erbabi, meshhur Uyghurshunasi, talantliq sha’ir hem terjiman, mahir pidagok ozining qisqa hayatida yaratqan untulmas emgek, mol rohi bayliqliri bilen Uyghur xelqi, Turkiy xelqler we dunya xelqlirining til-edebiyat, ilim-pen, medeniy-mu’arip, trixc-pelsepe, sen’et-muzika shunasliq ghezinisige zor tohpiler qoshti.

M.Hemrayiw 1983-yili 14-Fewral 47 yeshida Tashkent shehiride alemdin otti, u El_Farabi namidiki mazargha depne qilinghan.

M.Hemrayiw oylengen, ikki oghul perzentning atisidur. M.Hemrayiwning wapatidin keyin Ozbekistanning Tashkenttiki 29_mektep we Qazaqistandiki 150- mekteplerge ulugh alimning nami berilgen.
---------------
Yuquridiki obzor we terjimehalni yazghan kishi rus yaki xitay komunist terbiyisini körgen, emma islam dinini, quranni ögenmigen birsi iken.
Merhum ulugh dep atighan. Bu chong xataliqtur. Allah we peyghembirila Ulugh digen süpetke ige bolidu. Komunistik we sotsiyalistik tüzüm astida yashap ölgen kishi ulugh bolmaydu..biliweling.
Adem maymundin peyda bolghan digen etiqadqa ishengen ademni qandaqmu ulugh digili bolidu?

Unregistered
12-01-08, 10:11
Way sillila uluq, aliliri. Ozlirila jenetke barila qalghanlirimiz dowzaqqa. Hatirjem bolsila, bizning qarimiz sillige yuqushmaydu. Men u maqalining apturi emes juma yana!!


---------------
Yuquridiki obzor we terjimehalni yazghan kishi rus yaki xitay komunist terbiyisini körgen, emma islam dinini, quranni ögenmigen birsi iken.
Merhum ulugh dep atighan. Bu chong xataliqtur. Allah we peyghembirila Ulugh digen süpetke ige bolidu. Komunistik we sotsiyalistik tüzüm astida yashap ölgen kishi ulugh bolmaydu..biliweling.
Adem maymundin peyda bolghan digen etiqadqa ishengen ademni qandaqmu ulugh digili bolidu?

Unregistered
12-01-08, 21:08
http://www.eastturkistan.org.au/uy/arxip/12_01_08.htm

Uluq Alim Muratbek Kerim Oghli Hemrayew
(1936-1982)



CCCR pidagogika penler akadimiyesining muhim ezasi, til-edebiyat penlirining dokturi talantliq shair-terjiman, pirafisor Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw ozining aktip ijadi pa’aliyiti, heyran qalarliq emgek iqtidari, kem uchiraydighan talanti bilen nahayiti qisqighine hayatida edebiyat-sen’et, tilshunasliq, bediy terjime, pidagogika saheliride nahayiti bay ilmy hem rohi ozuq qaldurup ketti.



Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw 1936- yili 1-Yaniwar Almutida ishchi a’iliside dunyagha kelgen, u yash waqtidila sheriyetke berilgen bolup, she’erlarni tezla yadqa elip, diklamatsiye qilishni yaxshi koretti, u 12 yeshidila qoligha qelem elip, ozgiche temilarda she’irlarni yazatti. U mektepte oquwatqan waqtida gezittin turuk kimunist sha’iri Nazim Hikimetning Woqit Itipaqigha kelidighanlighini bilidu. Kelgusi sha’ir ununggha she’iri salam yollap, “ salam Murat sening she’irliringni tapshurup aldim, She’irliring putun Pi’unirliq qelbingdin qizghin yeziliptu, wetining bextige oskin!” degen jawapni alidu.

Unung deslepki she’irliri unung sha’ir bolshtin derek berip tursimu, lekin hayat teqazisi uni bashqiche yol bilen ozige tartip ketti.

1954-yili unung ottura Asiya dolet unwersititi( Sagu), Sheriq Pakoltitining Uyghur bolimige oqushqa kirishi bilen u ilmiy pa’aliyetlirige aktip qatniship, ilmiy maqalilarni yezip, sorunlarda dokilad-liksiyele berishke bashlidi.

Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw bedi’y edebiyat, edebiy terjimanliq bilenmu shughulandi. 1957-yili, D,Asmow we A, Sadirowlarning “ Anarxan” sehne eserliri unung qelimi bilen Ozbekchige terjime qilinip, Xarenim obilastliq tiyatirida oynaldi. 1958-yili Tashkentte echilghan Asiya-Afriqa yazghuchilirining konfirinsige beghishlap, Ozbekistan dolet bediy edebyat teripidin neshir qilinip yoruq korgen, “Shinjang Sha’irliri” kitawi unung’gha zor shohret kelturdi, kitapning kirish sozige muellipning we turzguchisi supidite M. Hemrayiw keng jamaetchilikke tonulushqa bashlaydu.

1959-yili ottura Asiya dolet Unwersitini “Ela” putergen M. Hemrayow Qazaqistan penler akadimiyesi til_edebiyat Inistitotigha oqushqa kirip, 1961-yili ghelbilik halda penler namzati bamigha, 3 yildin keyin pen Dokturluq unwanigha eriship SSSR boyiche atahgliq alimlar qataridin orun alidu. Unung 1-ijadi emgigi edebiyat sahaside eng murekkep, texi kop tetqiq qilinmighan Turki Tilliq xeliqler sheriyitidiki she’iri qurulmigha beghishlanghan, unung “Uyghur kilassik we Hazirqi zaman she’iriyitidiki qapiye”, “ Turki xeliqler She’iriyitining nezeriyesi heqqidi ochurikler” da, M. Hemrayiw Turkiy xelqler She’iriyitining achquchliq mesililiri ,boghum, qapiye, misra turaqliqlargha alahide ehmiyet beridu.

Isidatliq Alim She’iriyettiki bu addi, lekin muhim mesililerni tetqiq qilish jeryanida Turkiy xelqlirining bir ortaq tilgha ige ikenligi, ular She’iriyitining bir yiltizgha tutushidighanlighini ispatlap beridu, Turkiy tillirining bolupmu Uyghur, Ozbek, Ezerbeyjan we bashqa Turkiy til shiwilirini toluq bilgen alim bu Xildiki her xil kitaplardin toluq paydilinip, zor ilmiy bayliq yighip, Turkiy xeliqliri She’iriy qurulmisining yeqinlighini chongqur mentiqiliq analizlar bilen echip beridu. 1- qetim edebiyat neziriyeshunaslighida Turki Xeliqler She’iriyet tarixi,nezeriyesidiki bu emgeklirini omumlashturup,chongqur, etirapliq, tetqiq qilip, Turkiy xeliqler She’iriyitining toluq arxitokonini (bedy qurulmisini) korsitip berdi.

M.Hemrayiwning ozining: “ tarix neziriye, maharet” “Uyghur xelqi mediniyitining gullunishi”, “ Esirlerche olmeydighan soz”, “ Hayat yalquni”, “ Dewir Sehipiliri” qatarliq eserliride Uyghur xelqining uzun esirlik besip otken tarixi tereqqiyat jeryanlirihga nezer tashlap, bugunki edebiyatning tereqqiyat ehwali wekilchiligige alahide etiwar berilidu.

M.Hemrayiwning asasi diqqiti Uyghur xelqining tarixi we Uyghur mediniyitining nowettiki ehwaligha merkezleshken.

M.Hemrayiwning ijadiyitide yene shu dewirdiki neshir-metbu’atchiliq, Mu’arip, Mexsus kespi muzika, tiyatir mesililiri alahide orun tutqan.

U ozining asasliq emgekliride Uyghur xelqining uzun esirlik bay medeniyet miraslirini chongqur we jiddilik bilen tetqiq qilishqa beghishlanghan kitapliri bilen meshhurdur.



M.Hemrayiwning bay, mezmunluq ijadiyitige Uyghur kilassik she’iriyitining namayendiliri: Abdurehim Nazari, Zelili Firqiti, Nobiti we Bilal Nazimgha oxshash sha’irlar tesir qilip, uni meptun qiliwalghanliqini alimning uzun yilliq emgek, qan-terlirini shu namayendilerge beghishlighanliqidin korup alghili bolidu.



M.Hemrayiwning terjimisi bilen 1_qetim Uyghur kilassiklirining eserliri Rus kitapxanlirigha melum bolghan idi.



M.Hemrayiwning tuzushi bilen “Dewir Sadasi” namliq Uyghur kilassik she’irlar qamusi yoruq kordi. Uning ichige kirgen 23 sha’irning 16 si tunji qetim dunya sherqshunasliqida namayen boldi.



M.Hemrayiwning neshirge teyyarlishi bilen Uyghur Sowit she’iriyitining kichik hejimdiki qamusi Tus tilida neshirdin chiqti. Alim kitapni tuzguchi, kirish sozining mu’ellipi bolup qalmastin belki pishqedem terjiman supitide kozge tashlandi.



Alimning tuzushi we terjimiside Uyghur she’iriyitining qamusi Ozbik tilida teyyarlanghan bolsimu, texi hazirghiche neshirdin chiqmidi.



M.Hemrayiw Uyghur xelq eghiz edebiyatining heqiqi ashiqlirining biri bolup, ozining uzun yilliq ijadiyiti dawamida uninggha alahide kongul bolup, uni puxta, inchikilep anglap, tujupilep xatirileytti. Uning biwaste qatnishishi bilen alim teripidin 1_qetim “Uyghur Xelq Tepishmaqliri”, “Uyghur Xelq Letipiliri”, “Uyghur Xelq Chochekliri”, “Uyghur Xelq Maqal-Temsilliri” neshir qilindi.



Alim birinji bolup Uyghur Xelq Eghiz Edebiyati bilen Uyghur Edebiyatining oz-ara munasiwet we tesirliri heqqide tetqiqat ishlirini bashlap, uning terjimiside Uyghur Xelq Letipiliri, Maqal-Temsilliri we Tepishmaqliri ruschigha terjime qilindi. U Uyghur xelq chochekliri toplimini tuzup, Ozbekchige terjime qilip neshir qildurdi.



Qisqa qilip eytqanda, alim teripidin Edebiyat-Sen’et, Foliklor, Lughetler, Derislikler, Muzika heqqidiki kitap, toplamlardin bir yurush kutupxane meydangha keldi.



Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan. Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan M.Hemrayiw ozi talantliq sha’ir, mahir terjiman idi.



Qerindash xelqlerning tilini rawan bilgen M.Hemrayiw shu tillarda she’irlar yezip, Uyghur,Ozbek, Qazaq yazghuchi, sha’irlirining eserlirining esli nusxilirini Ruschigha terjime qilghan.

Qisqa qilip eytanda, Uyghur kilassik edebiyati namayendiliri, hazirqi zaman edebiyati yazghuchi, sha’irlirining eserliri M.Hemrayiwning Rusche terjimisi arqiliq deslepki qedemde dunyagha tonuldi.



Meshhur alim M.Hemrayiwning medeni-ma’arip, ilim-pen sahesidiki pa’aliyetliri kop qirliq bolup, nahayiti kop herxil sahelerni oz ichige alghan. Uning toqquz qetim neshir qilinip Uyghur 10-sinipliri uchun muqim derislik qilinghan “Uyghur Edebiyati” kitawining “Oqutush Didaktikisi We Usuli” heqqide yezilghan nahayiti kop ilmiy maqalilarning aptori. Shunga sabiq SSSR ning ilim-pen, medeni-ma’arip sahesikidiki jama’etchilik uning zor emgiki, qoshqan tohpisini alahide bahalighan idi. 1975_yili E.Altinsarin namidiki Qazaqistan pidagogika penliri ilmiy tetqiqat inistutining mu’awin mudiri boldi. U Ozbekistanning pidagugika penining mustehkem tereqqiyati uchun kop ishlarni qildi. U hayatining axirqi yillirida – 1977_yilida Ozbekistanning T.N Qari Niyazof namidiki ilmiy tetqiqat inistitutigha rehberlik, bir qanche yillar dawamida jumhutiriyetning aliy mektepliride “ Edebiyat Nezeriyesi”, “Kop Milletlik Sovit Edebiyati” din liksiyeler berdi.



M.Hemrayiw aktip, pa’aliyetchan jama’et erbabi bolup, u Sovit jama’etchiliki, xelqaradiki alimlar arisida chong abroygha ige idi. U uzun yillar bir qatar ilmiy inistitutlarning Qazaqistan yash alimlar kengishining re’isi, putun ittipaq yash alimlar kengishining ezasi, Ozbekistan pidagigoka penliri kordinatsiye kengishining re’isi CCCR penler akadimiyisi tarix we nezeriye bolimi biyro ezasi qatarliq xizmetlerde bolup, pen namzati, pen dokturlirining namzatliq, dokturluqni yaqlash ilmiy pa’aliyetliride untulmas xizmetlerni korsetken. Uning ilim-pen sahesidiki buyuk xizmetliri, ijdima’iy pa’aliyetliri sabiq Sovit Ittipaqi Kompartiyisi hokumiti teripidin yuquri bahalinip, putun ittipaq Lenin komsumulining sherep namzati, CCCR pidagigoka penler akadimiyisi K.D. Oshiniski mukapati, emgek qizil ordini mukapati, Qazaq CCCR aliy kengishi riyasitining sherepnamisi, Ozbekistan Kompartiyisi Merkizi Kometeti, Qazaqistan Lenin Komsumuli Merkiziy Kometetining bir qatar ordin-midalliri, sherep namiliri bilen mukapatlanghan.



Ulugh alim, buyuk teshkilatchi, ilim-penni omumlashturghuchi, jama’et erbabi, meshhur Uyghurshunasi, talantliq sha’ir hem terjiman, mahir pidagok ozining qisqa hayatida yaratqan untulmas emgek, mol rohi bayliqliri bilen Uyghur xelqi, Turkiy xelqler we dunya xelqlirining til-edebiyat, ilim-pen, medeniy-mu’arip, trixc-pelsepe, sen’et-muzika shunasliq ghezinisige zor tohpiler qoshti.



M.Hemrayiw 1983-yili 14-Fewral 47 yeshida Tashkent shehiride alemdin otti, u El_Farabi namidiki mazargha depne qilinghan.



M.Hemrayiw oylengen, ikki oghul perzentning atisidur. M.Hemrayiwning wapatidin keyin Ozbekistanning Tashkenttiki 29_mektep we Qazaqistandiki 150- mekteplerge ulugh alimning nami berilgen.


rehmet sizgha..bu alimimizni burn bilmaitimkan.

Unregistered
13-01-08, 20:21
Yuqurdiki bu eserni tenqid qilghan dostum deginingiz toghra, eger bu
eser birsining gheywiti we yaki ajizlighini yipadiligen bolsa sizge yaqqan bolatti.

Unregistered
14-01-08, 05:45
Uluq Alim Muratbek Kerim Oghli Hemrayew

 

 

(1936-1982)



CCCR pidagogika penler akadimiyesining muhim ezasi, til-edebiyat penlirining dokturi talantliq shair-terjiman, pirafisor Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw ozining aktip ijadi pa’aliyiti, heyran qalarliq emgek iqtidari, kem uchiraydighan talanti bilen nahayiti qisqighine hayatida edebiyat-sen’et, tilshunasliq, bediy terjime, pidagogika saheliride nahayiti bay ilmy hem rohi ozuq qaldurup ketti.



Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw 1936- yili 1-Yaniwar Almutida ishchi a’iliside dunyagha kelgen, u yash waqtidila sheriyetke berilgen bolup, she’erlarni tezla yadqa elip, diklamatsiye qilishni yaxshi koretti, u 12 yeshidila qoligha qelem elip, ozgiche temilarda she’irlarni yazatti. U mektepte oquwatqan waqtida gezittin turuk kimunist sha’iri Nazim Hikimetning Woqit Itipaqigha kelidighanlighini bilidu. Kelgusi sha’ir ununggha she’iri salam yollap, “ salam Murat sening she’irliringni tapshurup aldim, She’irliring putun Pi’unirliq qelbingdin qizghin yeziliptu, wetining bextige oskin!” degen jawapni alidu.

Unung deslepki she’irliri unung sha’ir bolshtin derek berip tursimu, lekin hayat teqazisi uni bashqiche yol bilen ozige tartip ketti.

1954-yili unung ottura Asiya dolet unwersititi( Sagu), Sheriq Pakoltitining Uyghur bolimige oqushqa kirishi bilen u ilmiy pa’aliyetlirige aktip qatniship, ilmiy maqalilarni yezip, sorunlarda dokilad-liksiyele berishke bashlidi.

Muratbek Kerim Oghli Hemrayiw bedi’y edebiyat, edebiy terjimanliq bilenmu shughulandi. 1957-yili, D,Asmow we A, Sadirowlarning “ Anarxan” sehne eserliri unung qelimi bilen Ozbekchige terjime qilinip, Xarenim obilastliq tiyatirida oynaldi. 1958-yili Tashkentte echilghan Asiya-Afriqa yazghuchilirining konfirinsige beghishlap, Ozbekistan dolet bediy edebyat teripidin neshir qilinip yoruq korgen, “Shinjang Sha’irliri” kitawi unung’gha zor shohret kelturdi, kitapning kirish sozige muellipning we turzguchisi supidite M. Hemrayiw keng jamaetchilikke tonulushqa bashlaydu.

1959-yili ottura Asiya dolet Unwersitini “Ela” putergen M. Hemrayow Qazaqistan penler akadimiyesi til_edebiyat Inistitotigha oqushqa kirip, 1961-yili ghelbilik halda penler namzati bamigha, 3 yildin keyin pen Dokturluq unwanigha eriship SSSR boyiche atahgliq alimlar qataridin orun alidu. Unung 1-ijadi emgigi edebiyat sahaside eng murekkep, texi kop tetqiq qilinmighan Turki Tilliq xeliqler sheriyitidiki she’iri qurulmigha beghishlanghan, unung “Uyghur kilassik we Hazirqi zaman she’iriyitidiki qapiye”, “ Turki xeliqler She’iriyitining nezeriyesi heqqidi ochurikler” da, M. Hemrayiw Turkiy xelqler She’iriyitining achquchliq mesililiri ,boghum, qapiye, misra turaqliqlargha alahide ehmiyet beridu.

Isidatliq Alim She’iriyettiki bu addi, lekin muhim mesililerni tetqiq qilish jeryanida Turkiy xelqlirining bir ortaq tilgha ige ikenligi, ular She’iriyitining bir yiltizgha tutushidighanlighini ispatlap beridu, Turkiy tillirining bolupmu Uyghur, Ozbek, Ezerbeyjan we bashqa Turkiy til shiwilirini toluq bilgen alim bu Xildiki her xil kitaplardin toluq paydilinip, zor ilmiy bayliq yighip, Turkiy xeliqliri She’iriy qurulmisining yeqinlighini chongqur mentiqiliq analizlar bilen echip beridu. 1- qetim edebiyat neziriyeshunaslighida Turki Xeliqler She’iriyet tarixi,nezeriyesidiki bu emgeklirini omumlashturup,chongqur, etirapliq, tetqiq qilip, Turkiy xeliqler She’iriyitining toluq arxitokonini (bedy qurulmisini) korsitip berdi.

M.Hemrayiwning ozining: “ tarix neziriye, maharet” “Uyghur xelqi mediniyitining gullunishi”, “ Esirlerche olmeydighan soz”, “ Hayat yalquni”, “ Dewir Sehipiliri” qatarliq eserliride Uyghur xelqining uzun esirlik besip otken tarixi tereqqiyat jeryanlirihga nezer tashlap, bugunki edebiyatning tereqqiyat ehwali wekilchiligige alahide etiwar berilidu.

M.Hemrayiwning asasi diqqiti Uyghur xelqining tarixi we Uyghur mediniyitining nowettiki ehwaligha merkezleshken.

M.Hemrayiwning ijadiyitide yene shu dewirdiki neshir-metbu’atchiliq, Mu’arip, Mexsus kespi muzika, tiyatir mesililiri alahide orun tutqan.

U ozining asasliq emgekliride Uyghur xelqining uzun esirlik bay medeniyet miraslirini chongqur we jiddilik bilen tetqiq qilishqa beghishlanghan kitapliri bilen meshhurdur.



M.Hemrayiwning bay, mezmunluq ijadiyitige Uyghur kilassik she’iriyitining namayendiliri: Abdurehim Nazari, Zelili Firqiti, Nobiti we Bilal Nazimgha oxshash sha’irlar tesir qilip, uni meptun qiliwalghanliqini alimning uzun yilliq emgek, qan-terlirini shu namayendilerge beghishlighanliqidin korup alghili bolidu.



M.Hemrayiwning terjimisi bilen 1_qetim Uyghur kilassiklirining eserliri Rus kitapxanlirigha melum bolghan idi.



M.Hemrayiwning tuzushi bilen “Dewir Sadasi” namliq Uyghur kilassik she’irlar qamusi yoruq kordi. Uning ichige kirgen 23 sha’irning 16 si tunji qetim dunya sherqshunasliqida namayen boldi.



M.Hemrayiwning neshirge teyyarlishi bilen Uyghur Sowit she’iriyitining kichik hejimdiki qamusi Tus tilida neshirdin chiqti. Alim kitapni tuzguchi, kirish sozining mu’ellipi bolup qalmastin belki pishqedem terjiman supitide kozge tashlandi.



Alimning tuzushi we terjimiside Uyghur she’iriyitining qamusi Ozbik tilida teyyarlanghan bolsimu, texi hazirghiche neshirdin chiqmidi.



M.Hemrayiw Uyghur xelq eghiz edebiyatining heqiqi ashiqlirining biri bolup, ozining uzun yilliq ijadiyiti dawamida uninggha alahide kongul bolup, uni puxta, inchikilep anglap, tujupilep xatirileytti. Uning biwaste qatnishishi bilen alim teripidin 1_qetim “Uyghur Xelq Tepishmaqliri”, “Uyghur Xelq Letipiliri”, “Uyghur Xelq Chochekliri”, “Uyghur Xelq Maqal-Temsilliri” neshir qilindi.



Alim birinji bolup Uyghur Xelq Eghiz Edebiyati bilen Uyghur Edebiyatining oz-ara munasiwet we tesirliri heqqide tetqiqat ishlirini bashlap, uning terjimiside Uyghur Xelq Letipiliri, Maqal-Temsilliri we Tepishmaqliri ruschigha terjime qilindi. U Uyghur xelq chochekliri toplimini tuzup, Ozbekchige terjime qilip neshir qildurdi.



Qisqa qilip eytqanda, alim teripidin Edebiyat-Sen’et, Foliklor, Lughetler, Derislikler, Muzika heqqidiki kitap, toplamlardin bir yurush kutupxane meydangha keldi.



Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan. Nurghunlighan sha’ir-yazghuchilarni oginip, tetqiq qilghan M.Hemrayiw ozi talantliq sha’ir, mahir terjiman idi.



Qerindash xelqlerning tilini rawan bilgen M.Hemrayiw shu tillarda she’irlar yezip, Uyghur,Ozbek, Qazaq yazghuchi, sha’irlirining eserlirining esli nusxilirini Ruschigha terjime qilghan.

Qisqa qilip eytanda, Uyghur kilassik edebiyati namayendiliri, hazirqi zaman edebiyati yazghuchi, sha’irlirining eserliri M.Hemrayiwning Rusche terjimisi arqiliq deslepki qedemde dunyagha tonuldi.



Meshhur alim M.Hemrayiwning medeni-ma’arip, ilim-pen sahesidiki pa’aliyetliri kop qirliq bolup, nahayiti kop herxil sahelerni oz ichige alghan. Uning toqquz qetim neshir qilinip Uyghur 10-sinipliri uchun muqim derislik qilinghan “Uyghur Edebiyati” kitawining “Oqutush Didaktikisi We Usuli” heqqide yezilghan nahayiti kop ilmiy maqalilarning aptori. Shunga sabiq SSSR ning ilim-pen, medeni-ma’arip sahesikidiki jama’etchilik uning zor emgiki, qoshqan tohpisini alahide bahalighan idi. 1975_yili E.Altinsarin namidiki Qazaqistan pidagogika penliri ilmiy tetqiqat inistutining mu’awin mudiri boldi. U Ozbekistanning pidagugika penining mustehkem tereqqiyati uchun kop ishlarni qildi. U hayatining axirqi yillirida – 1977_yilida Ozbekistanning T.N Qari Niyazof namidiki ilmiy tetqiqat inistitutigha rehberlik, bir qanche yillar dawamida jumhutiriyetning aliy mektepliride “ Edebiyat Nezeriyesi”, “Kop Milletlik Sovit Edebiyati” din liksiyeler berdi.



M.Hemrayiw aktip, pa’aliyetchan jama’et erbabi bolup, u Sovit jama’etchiliki, xelqaradiki alimlar arisida chong abroygha ige idi. U uzun yillar bir qatar ilmiy inistitutlarning Qazaqistan yash alimlar kengishining re’isi, putun ittipaq yash alimlar kengishining ezasi, Ozbekistan pidagigoka penliri kordinatsiye kengishining re’isi CCCR penler akadimiyisi tarix we nezeriye bolimi biyro ezasi qatarliq xizmetlerde bolup, pen namzati, pen dokturlirining namzatliq, dokturluqni yaqlash ilmiy pa’aliyetliride untulmas xizmetlerni korsetken. Uning ilim-pen sahesidiki buyuk xizmetliri, ijdima’iy pa’aliyetliri sabiq Sovit Ittipaqi Kompartiyisi hokumiti teripidin yuquri bahalinip, putun ittipaq Lenin komsumulining sherep namzati, CCCR pidagigoka penler akadimiyisi K.D. Oshiniski mukapati, emgek qizil ordini mukapati, Qazaq CCCR aliy kengishi riyasitining sherepnamisi, Ozbekistan Kompartiyisi Merkizi Kometeti, Qazaqistan Lenin Komsumuli Merkiziy Kometetining bir qatar ordin-midalliri, sherep namiliri bilen mukapatlanghan.



Ulugh alim, buyuk teshkilatchi, ilim-penni omumlashturghuchi, jama’et erbabi, meshhur Uyghurshunasi, talantliq sha’ir hem terjiman, mahir pidagok ozining qisqa hayatida yaratqan untulmas emgek, mol rohi bayliqliri bilen Uyghur xelqi, Turkiy xelqler we dunya xelqlirining til-edebiyat, ilim-pen, medeniy-mu’arip, trixc-pelsepe, sen’et-muzika shunasliq ghezinisige zor tohpiler qoshti.



M.Hemrayiw 1983-yili 14-Fewral 47 yeshida Tashkent shehiride alemdin otti, u El_Farabi namidiki mazargha depne qilinghan.



M.Hemrayiw oylengen, ikki oghul perzentning atisidur. M.Hemrayiwning wapatidin keyin Ozbekistanning Tashkenttiki 29_mektep we Qazaqistandiki 150- mekteplerge ulugh alimning nami berilgen.



* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *



1957-yili, Aughust eyining axirqi kunliri men bir qisim sawaqdashlirim bilen Urumchinidin Sabiq Sowit ittipaqi Tashkent shehirige oqushqa kelip, merhum dostum Dolqun Yasin bir yil burun oqushqa kirgen Sago (Ottura Asiya Dolet Uniwerstetining qisqartilmisi) til-edebiyat fakolteti jornaliska bolimining 2-kursigha oqushqa kirgen waqitlirim idi. Esimde bar, bir shenbe kuni, Dolqun bilen Sagoning Bogdan Xelmilinistiki kochisidiki 49- yataqxanisining hoylisida turattuq, ottura boy, qara budre chash, bughday ong, yumulaq kozliridin eqil nuri chaqnap turidighan Uyghur yigiti Dolqun bilen qizghin korushup kettide so’al neziri bilen manga qaridi. Dolqun Yasin “ Murat, bu heliqi sanga gepini tola qilip beridighan Ehmet Igember” dep meni tonushturdi. Dolqunning “Murat” digen sozidin bir nechche kundin buyan Dolqunning aghzidin talay qetim chiqip ismi quluqumgha tonush bolup konglumge ghayiwane dostluq rishti baghlanghan bu yigit bilen kona dostlardek qizghin korushup kettim kunler, aylar, yillar otti… Dolqun, Murat, men uchilimizla waqtimiz bolsila bir yerde birge bolup, waqitni birge otkuzsek digen arzuyimiz bolghan uchun pat-pat bir yerlerde tebiy birge bolup qalattuq, bolupmu Dolqun bilen 2- kursini “Riwolutsiye” sikiwirige yeqin Sagoning kona binasida oqughan bolsaq 3,4,5_ kuruslarni Sago ning sheriq fakoltiti jaylashqan binasida oqughan bolduq, bu waqitlarda M.Hemrayiwning sheriq fakolteti Uyghur bolimining 4-,5- kuruslirida oquwatqan waqitlirigha toghra keldi. Siniplirimizning bir binada bolishi M.Hemrayiw bilen teximu koprek uchriship, qoyuq ariliship, yeqin dostlardin bolup ketishimizge yaxshi purset yaritip Bergen idi. M.Hemrayiw Uyghurlarning kona yurtliridin biri Yette Su gha tewe bolghan Almata shehiride tughulghan bolsimu, Uyghurlarning ana wetini – Sherqiy Turkistanni bizdin kem bilmeytti. Uning bilen birge bolup qalghan waqitlirimizda bizning sozlishidighan temilirimizning da’irisi intayin keng bolatti. Biz wetinimiz Sherqiy Turkistan, Uyghurlarning tarixi, til-edebiyat, she’iriyet, pelsepe, tarix, medeniyet-sen’et heqqide sozliship ketkinimizde 2-3 sa’et waqitning qandaq otup ketkinini bilmey qalattuq. Beside ozimizning yazghan she’irlirimizni oz-ara oqushup, she’irlirimizning mezmuni, bediyliki heqqide bir-birimizdin pikir elip, bir-birimizge yardemliship, kem yerlirimizni toldurup, ozimizning she’iriyettiki mahirliqimizni osturushke tirishattuq.



M.Hemrayiw Rus kilassik sha’irliri, dunya kilassik sha’irlirining eng yaxshi she’irlirini bizge oqup beretti. Shu yillarda Turkiy tillardin Tuschigha terjime qilishni bashlighan M.Hemrayiw Dolqun Yasinning birqanche she’irlirini mening “Turnilar Uchqanda” , ( Tashkent “Sheriq Yultuzi Rusche, 1958 yili, May sani), “Sagogha” (Rusche Ottura Asiya Dolet Uniwersteti Geziti ,1961-yili Yanwar-Fewral sanliri), “Dostlar mening ikki anam bar” qatarliq she’irlirimni mahirliq bilen Ruschigha terjime qilip, herqaysi gezit jornallarda élan qilghan idi. M.Hemrayiw bilen bolghan sohbetlirimizde u ozining herqaysi sahelerdiki koz qarashlirini eghir besiqliq bilen qisqa, otkur, mezmunluq sozliri bilen ochuq chushendurushke tirishatti. Uning sozlirining chongqur menaliqi, kuchluk mentiqisi, yeqimliq tawushi, qiliwatqan sozlirige pat-pat qiziqarliq chaqchaqlarni qoshup qoyushi bilen bashqilarni ozige jelip qilatti. Uning xarekteridiki zidiyetlik bu amillarni- soghuq qanliq bilen ozini tutiwelip ilmiy tepekkur qilishi, bashqilarning hes hayajanini oyghutalaydighan nazuk sha’irliq heslyati, yashlargha xas illiq chiray, ye1qimliq xuyining bir M.Hemrayiwta mujessemlengenlikini korup heyran bolattim. Heqiyqeten Allah uningha insane xarekteridiki eng yaxshi xisletlerni berip, qisqa hayatida we insaniyetke zor rohiy bayliq qaldurup, eziz mohteremlikni ata qilghan iken…



M.Hemrayiw aldi bilen, tinim tapmas tirishchan insane idi. U nahayiti yash turupla she’irlar yezip, jama’etning diqqitini ozige tartiwatqan yash sha’ir idi. Lekin u Sago ning sheriq fakolteti Uyghur bolumige oqushqa kirgendin keyin uning putun hesyati Uyghurshunasliqqa burulup, shuninggha munasiwetlik siyasi, ijdima’iy, tarixi, til-edebiyat, medeniy-ma’arip jehettiki orta Asiya, sabiq Sovit Ittipaqi, Dunya alimlirining kopligen kitaplirini korup, ularni chongqur ogendi. Bu bilimlerni asas qilip turup, aldi bilen Uyghur edebiyati we Turkiy xelqler edebiyatigha nezer aldurdi. Uning tarixi yiltizi, tereqqiyat jeryani we hazirqi ehwali yash alimni ozige meptun qiliwaldi. U Uyghur we Turkiy xelqler edebiyatida qol tegmigen nurghun boshluqlarning barliqini, hel qilishqa tegishlik nurghun mu’amililerning hel qilinishini taqetsizlik bilen kutup turuwatqanliqini, Uyghur we Turkiy xelqler edebiyat ghezinisining shunche bay turup, uning komulup qelip, uningdin dunyaning texiche xewersizlikini bilip, sha’ir bolushni meqset qilghan M.Hemrayiw Uyghur we Turkiy xeqler edebiyat tetqiqati we uni Ruschigha terjime qilishqa kiriship ketti. Yash alim bu mesilide ishni aldi bilen Uyghur she’iriyitidiki adette eng addiy korunidighan she’iriyetning achquchluq mesililiridin biri qapiyedin bashlidi. U dayim waqit tapsila bizdin Uyghur she’iriyitining barmaq we aruz wezin shekilliride yezilghan she’ir turlirining herxil qapiyelirini sorap erinmestin xatirisige yeziwalatti.

U kona yeziqtiki Uyghurche materiyallarni oquyalmighanliqi uchun bizning oqup berishimizni soraytti. Shundaq qilip M.Hemrayiw Uyghur edebiyati, Turkiy xelqler edebiyati, sabiq Sowit Ittipaqi xelqliri edebiyati, dunya edebiyati, til-edebiyatshunasliq, medeniy ma’arip sahelirige yurush qilip, japaliq emgek, tinmay izdinishliri bedilige 1961-yili “Uyghur kilassik we hazirqi zaman she’iriyitidiki qapiye” digen ilmiy disirtatsiyesi uchun pen namzatliqigha erishken bolsa, 1964-yili 28 yeshida “Turkiy Xelqler she’iriy qurulmisining asasliri” digen ilmiy ishi uchun Uyghurlar ichide birinji qetim Dokturluqqa eriship Sowit Ittipaqi ichide yash Dokturluqqa erishken ataqliq alimning birsi bolup qaldi.



Dr.M.Hemrayiwning jawabkar tehrirlikide alimning chong oghli – til edebiyat penlirining namzati Perhat Hemrayiw tuzgen 1995-yili Ozbekistan Akadimiyisi pen neshiryati teripidin chiqirilghan Dr.M.Hemrayiw hayati, pa’aliyetliri heqqidiki katologini korush kishini bekmu heyran qaldurdi. Dr.M.Hemrayiwning ilmiy, ilim ammibap, poblitistik eserliri eserliri, tenqidiy-teqriz, tuzgen eserliri, edebiy eserliri, aptorning terjimiliri digen temilarda alimgha tegishlik 537 chong-kichik eserlirining tizimliki, Dr.M.Hemrayiwning rehberlikide teyyarlanghan 9 kishining kandidatliq disirtatsiyeliri Dr.M.Hemrayiwning hayati we pa’aliyiti heqqide digen temida 1961-1993 yilighiche ottura Asiya Uyghurliri, orta Asiya Jumhuriyetliri, sabiq Kengesh Ittipaqi, xelqaradiki herqaysi doletler, dolet organliri-teshkilatlar, gezit, jornal, neshiryat-metbu’atlar we yazghuchi- sha’irlarning 200 parchidin artuq baha-inkasliri berilgen.



1958- yili Tashkentte Asiya-Afriqa yazghuchi-sha’irlirining konfiransiyesi echilidighan boldi. Ozbekistan CCCR miqyasida Asiya-Afriqa yazghuchi-sha’irlirining nadir eserliri Rusche, Ozbekche tilida besilishqa bashlidi. Mushu pursetni ghenimet bilgen Dr.M.Hemrayiw munasiwetlik orunlar bilen alaqiliship, hazirqi zaman Uyghur sha’irlirining she’irlirini toplap, Ozbekche neshir qilishqa kirishti. Emma kitap ishining bashlinip kitap namini bekitishte dostimiz chong tosqunluqqa uchridi. Eslide kitapning ismini Dr.M.Hemrayiw “Sherqiy Turkistan Sha’irliri” namida chiqarmaqchi bolsimu, bizning tarixi, yeghi doshminimiz Xitay basqunchiliri bilen yaxshi bolup qalsa “Xinjiang” dep atap, uning bilen yaman bolup qalsa “Sherqiy Turkistan” dep ataydighan Kirimil diktatorlirining ret qilishigha uchridi. Shundaq qilip kitap Uyghur xelqining pishanisigha Manju-Xitay basqunchiliri teripidin qoyulghan – “XinJiang” digen soz qoshulup “ Xinjiang Sha’irliri” digen namda chiqti. Bu kitapni tuzguchi, kitapqa kirish soz yazghan muellip Dr.M.Hemrayiw bu adaletsizlikler ustide okunup sozlep basqunchi Xitay hokumranlirining Gherip jahangirlikige oxshimaydighan ash, yawuz, hiyliger, mutessip, namertlikini qattiq sokup sozligenliki esimdin chiqmaydu.



Dr.M.Hemrayiw Uyghur, Uyghur edebiyati heqqide nurghun eserlerni yazdi we bashqa yazghuchilarning eserlirinimu Ruschigha terjime qildi. Ashu xizmetliri jeryanida tashqi muhittin Uyghurlargha we Uyghur ziyalilirigha keliwatqan herxil besim, tehtitlirige qarimay, millitimiz pishanisige besilghan “ Xinjiang” digen mustemlikichilik betnamini tilgha elishtin bek ehtiyat qilatti.

Tilgha elish toghra kelgendimu shu betnamning arqigha iskopka ichige ana yurtimizning ulugh nami- Sherqiy Turkistanni alahide yezip izahlaytti.



1996- yili jawabkar tehrir Xemit Hemrayiw we Perhat Hemrayiwning tuzushi bilen ulugh alimning “Esirlerche Plmeydighan Soz” namliq kitabi Rus tilida neshir qilindi. Bu kitapta Dr.M.Hemrayiw terjime qilghan bir qisim Uyghur kilassik sha’irliri we hazirqi zaman sha’irlirining eserliri we uch edebiy maqalisi berildi. Kitapning hazirqi zaman Uyghur sha’irliri bolumige nezer tashlaydighan bolsaq, wetenperwer alim L.Mutellipning “biz xinjiang oghul qizliri” digen she’irini “biz Uyghuristan oghul qizliri” dep terjime qilip elip, wetenperwer inqilapchi, sha’ir L.Mutellipning konglide bar, eytalmighan sozini tepip, unimu biznimu xushal qilghanliqini korimiz.



1957-158_yilliridiki Komminist Xitay hokumitining tewekkulchilik netijiside kelip chiqqan “ Kommunilashturush” we “chong sekrep ilgirilesh” namliq bimene heriketliri bilen Xitayning putun sana’et, dixanchiliq, ormanchiliq, charwichiliq sana’etliri izdin chiqip ketti. Xitay tarixta korulmigen chong bohran ichide qelip, memliketni dehshetlik acharchiliq qaplap, xitayning merkizi rayonlirida kishiler adem goshini yeydighan ehwallar koruldi. Eliwette, bu apet xitayning eng chong mustemlikisi – yeri kengri, bayliqi mol, ashliq kani bolghan Sherqiy Turkistangha tesir qilishi tebiy idi. Xitay hokumiti qesten 58,59,60_yillirida uda molhosul elip, ashliq ambarliri tolup turghan Sherqiy Turkistanda sun’iy yol bilen acharchiliq peyda qildi. Bar ashliqni ash qalghan Xitay olkilirige kiche yu kunduz toshushni jiddiyleshturdi. Xitayning gherezlik teshwiqati bilen Xitay olkiliridin milyonlighan xitay aqqunliri Sherqiy Turkistangha topan balasidek eqip keliwerdi. Uyghur dehqanliri qan-teri bilen yetishturgen ashliqlar BingTuan ning, xitay xojayinlirining qoligha chushup, ambarlargha toshulup, pichetlendi. Kishiler acharchiliqtin ot-chop,giyahlarning yiltizini , yopurmaqlarni umu qalmighanda it, mushuk, ishek, chashqan, qurt-qongghuzlarghiche yedi. Umu qalmighanda tarixta “bay” dep atalghan Aqsuning bayashat nahiyisidin 10 minglap adem Qeshqer-Peyziwat, Altayning Jiminey nahiyeliridin minglap Sherqiy Turkistanliqlar qirilip ketti. 60-yili yazliq tetilde Tashkenttin ata-anilirini yoqlap, wetenge barghan Ehmet Yoldash qatarliq sawaqdashlirimiz bu paji’elerni oz kozide korup kelip, Tashkenttiki sawaqdashlargha yetkuzdi. Sowit Ittipaqigha chiqip, aziraq kozliri echilip, aq-qarining perqigha yetken yashlar qozghulup kettuq. Oquwatqan derislirimizning eghirliqigha qarimay konglimiz yeqin meslekdashlardin 4-5 shimiz yighilip qalsaq, weten-xelqimiz beshigha kelgen bu paji’ege qattiq echinip, birer ish qilish heqqide bes munazire qilish bizning kunduzluk ishimiz bolup qaldi. 1960-yilining axiri Tashkent “Ostirowiski” namidiki sen’et inistitutida 5_6_qetimliq mexpiy yighilishlardin keyin Sherqiy Turkistandin kelgen 33 sawaqdash shu chaghdiki Sowit-Xitay otturisida yuz beriwatqan ziddiyetler hem Sitalingha qarshi jemiyettiki jama’et pikridin paydilinip sabiq Sowit Ittipaqi Kompartiyisi Merkizi Kometit sikritari N.S.Horushof gha xet yezish qararigha kelduq. Xetning birinji mezmuni diktatur Stalinning Sherqiy Turkistan xelqige xiyanet qilip, otken esirning birinji yerimida qurulghan ikki musteqil jumhuriyetlirimizning Sitalinning qoli bilen nabut qilinghanliqini pash qilish bolsa, xetning ikkinji mezmunida Stalinning jinayiti tupeyli bugun Uyghur xelqining Kommunist Xitay basqunchiliridin koruwatqan echinishliq hayat bayan qilinip, Sowit Ittipaqidin Sherqiy Turkistan xelqining musteqilliq kurishige yardem telep qilinghan idi. Xetni yezish wezipisi merhum Dolqun Yasin, Hebibulla Yunus we manga tapshurulghan idi. Bu xetni yezishta biz ishenchilik, bizge meslekdash Rus tilini, Sowit shert-shara’itini yaxshi bilidighan bir danishmenge ihtiyajimiz chushni. Oyla-oyla axirida u ishqa peqetla Almatadiki dostimiz M.Hemrayiwnila layiq korduq. Hem uni Tashkentke teklip qilduq. U kelguche birer qur xetni yezip alghanmu bolduq.

M.Hemrayiw kelip bizning qiliwatqan ishlirimizdin xewer tepip bizni qollidi. U xetni tuzutup, ozi tonuydighan ishenchilik bir adukatqa korsitip uning meslihetini elip, xetni mashinkida besip teyyar qildi. Xetke 33 sawaqdash qol qoyup Dolqun Yasin, Mahmut Qasimlarni ozimizning wekili qilip, Moskiwagha ewettuq. Xetning jawabini ikki dostimiz Moskiwada ikki ayche kutti, emma netije bolmidi. Ular Tashkentke qaytqandin keyin Ozbekistan Kompartiyisi Merkizi Kometeti arqiliq yene jawabini kuttuq. Axirida Sowit diktaturi Stalinning xataliqlirini etrap qilghan bolsimu, xetimizning asasi telipige qayil qilarliq jawap berilmidi. Tashkentte oquwatqan 33 sawaqdishimizning bu ochuq xeti adettikidek korunsimu Sherqiy Turkistan yashlirining Sherqiy Turkistan dewasi yolidiki ochmeydighan altun sehipilerdin bolup qaldi. Mushu pa’aliyette dostimiz M.Hemrayiw weten uchun jenini pida qilishqa teyyar turghan ot yurek wetenperwer supitide bizge ulge bolghan idi.

1961-yili, Iyul eyining otturiliri mekteplerde dolet imtihanliri axirliship, 4-5 yil yashighan Tashkent shehiridiki sanaqliq kunlirimiz qaldi. Ochuq xet yezishqa qatnashmighan sawaqdashlirimiz wetenge qaytqili turdi. Qatnashqanlirimiz wetenge qaytqandin keyin qandaq bala-qazalargha duchar bolarmiz? Dep aldimizdiki namelum qarangghuluq ichide qalghan kilechigimizdin ensireyttuq. Sherqiy Turkistandiki Xitayning mustemlikichilik zulimi we acharchiliqning eghir aqri toghurluq Xitaydin qayturulghan Sowit mutexesisliri we girajdanliri ozliri bilen herxil xewerlerni elip kiletti.

Men uzun oylinip, anamning yashinip qalghanliqi hem 4-5 yildin buyanqi el-weten sighinishining jenimgha qattiq tekkenlikidinmu kozumge hech nime korunmidi. “Nawada bir ish bolsa, chigra digen shu nemini uzup, omilep otup qaytip kelmemdimen.” Digen balilarche sadda xiyal bilen wetenge qaytidighan boldum.

Iyulning axiri Almatadiki dostum M.Hemrayiwning tekliwi bilen uning a’iliside 3-4 kun mehman bolup Ghuljigha otup ketidighan boldum-de, guzel Almatagha kettim. Almata shehiri Katowiskiy 18-numurluq qorada olturushluq dostum M.Hemrayiwning a’ilisi oz qerindishini kutuwalghandek meni qizghin kutuwaldi. Beshigha beghireng duxawa doppa keygen, chirayi aq-seriq kelgen, qangsharliq, Kerimaxun aka wetendin yengi chiqqan Uyghurlarning ozi bolsa, bughday ong, qara qash, qara koz, soz-heriketliridin mehribanliq chiqip turidighan Bisharetxan ana heqiqi Uyghur anisi idi. M.Hemrayiwning hoylisi herxil miwe derexliri, gul-chichekler bilen tolghan chaqqanghine hoyla iken. Men oyning aldidiki barangliq bir gullukte M.Hemrayiw a’ilisi bilen bir nechche kun bille tamaq yep, oyide qonup,uzun-uzun sohbetlerde boldum. M.Hemrayiw axirqi kunlerde manga tola qilidighan sozini qayta tekrarlighili turdi: “ Ehmet, yaxshi oylanghin, Xitay hokumitige qarshi qilidighan ishni qilip qoyup, emdi nimige qaytisen? Seni u yerde turme kutup turuptu. Amanchiliq bolsa anangnimu wetennimu korisen, baliliq qilma” deytti dostum chin konglidin. U yene : “ bu yerde qalsang xizmet, turmushungdin ghem qilma!” dep shu chaghlarda ozi ishlep turuwatqan Qazaqistan penler akadimiyisi Uyghurshunasliq inistitutlirighimu elip bardi. Teghdirning pishanemge yazmishliri bashqiche bolup chiqti… axiri 31-Iyul Sowit –Qorghas chigrasida bir kun qonup, 1-Aughust kuni sawaqdishim Abdurusul bilen ozimizning Chilpengze nahiyisi Qorghas chigrasigha ottum. Amal qanche eyyuhannas!… bashqa kelgen qara qismetlerning hemmisini korushke toghra keldi. Gerche ozum yazghuchilar jemiyitige tehrirlik xizmitige orunlashqan bolsammu, xatirjem xizmitimni qilghan waqitlirim az boldi. Axiri tugimigen siyasi oginish, mesile tapshurush, kuresh obitti qilinish, emgekke chiqish nami bilen towenge chushurulush, “eksil-inqilapchi”, “shiyujingjuychi” qalpighini kiyish qatarliq “jinayetler” bilen alte yilliq surgun, keyinki 10 yildin oshuq turme hayatliri merhum dostum M.Hemrayiwning qelbimdiki untulmas obrazini teximu ghayiwileshturup uni eqilliq danishmenge aylandurup qoydi. Uning digenliri toghra chiqti. Heqiqeten u emeliyetni toghra chushunup yiraqni korgen iken…

Uning waqitsiz wapati omrumdiki eng chong yoqutushlarning birsi boldi. Shunga men uning yeqinliri bilen korushushni, ular bilen uni birge esleshni we ulargha kongul tesellirimni eytishni bekmu arzu qilattim. Bexitke yarisha 1996-yili axirida Istanbulda echilghan 2- nowetlik Sherqiy Turkistan tarix we medeniyiti ilmiy muhakime yighinida M.Hemrayiwning inisi Xemit Hemrayiw bilen, 1998-yili Iyun otturiliridiki ottura Asiya sepirimde merhum Dolqun Yasinbilen Tashkenttiki M.Hemrayiwning ayali we baliliri bilen korushtum. 2001-yili Iyulning otturiliri M.Hemrayiwning chong oghli-Prhat Hemrayiw tesaddibiy Sydneyda echilghan yighingha kelgende, 2-3 kun uning bilen birge bolduq. 2003-yili yazda Almatagha barghinimda Xemit Hemrayiwning hemraliqida M.Hemrayiwning apisi – Bisheratxan ana (Allah rehmet qilghay!) bilen korushup, dert-hesiret, qayghulirimizni ortaqliship, merhum dostum M.Hemrayiwni qattiq sighinip esleshtuq. 4-5 perzentni yaxshi terbiyilep, yetishturup, balilarning heqiqi insan bolup millitimizge yaramliq esil alimlar qilip yetishturgen bu ulugh anigha qarap chongqur xiyalgha pattim. Uning pishanisidiki chongqur qoruqlar uzun tunlerdiki perzentlirining ghem-endishisi, bezi qayghuluq kunlerdiki eghir judaliq yoqutushlardin tola yash tokup, meyuslikke chomgen anining kozlirini korup, yurek-baghrim ezilip, ichim sirilip ketti. Ozumni tutuwelip, uninggha chin dilimdin qayil bolup, ming qetimlap “apirin” eytqan idim.

Mana bugun yengi yil, 2008-yiligha sanaqliq kunla qaldi. Ozum wetendin yiraqta, ulugh alim mengguluk uyqugha ketken tupraqtin yiraqta turup otken kunlerni, alim bilen yashlighimizda birge otken yillarni esleymen. Eslide, yengi yil hemmeylen uchun ortaq bir bayram bolsimu, M.Hemrayiw, Dolqun we men uchun qosh, alahide bayram bolup, M.Hemrayiw ning tughulghan kuni 1-Yanwar yengi yilda bolghini uchun biz uni alahide otkuzettuq. Bu yil ulugh alim bolghan bolsa 72 yashqa kiretti. Isit! Amal qanche?! U bizni yash turupla bekla baldur tashlap ketti. Men uning baliliri Bergen kitaplirini, bashqilarning u heqtiki maqalilirini, teziye, eslimilirini koruwetip uningda tekrar eytilghan, uning wapati heqqidiki: “ ornini toldurghili bolmaydighan yoqutush boldi.” Digen sozni korup oylunup qaldim… u yazghan eserlening kopligi, bediy sewiyesining yuquriliqi bugunki hayatimiz we kilechikimiz uchun intayin muhimliqini chongqur chushunup, bolupmu M.Hemrayiwqa berilgen bu bahaning 100% toghra, muwapiq berilgenlikini hes qildim. Mana alimning dunyadin otkinige charek esir bolup qaldi. ( bu digenlik bir ewlat omri digen soz) texi M.Hemrayiwtek kilassik we hazirqi zaman edebiyatimiz nemunilirini, Ruschigha terjime qilghan, edebiyatimizda hel bolmighan mesililerni dadil otturigha koturup chiqip yengiliq yaratqan, ijdima’iy penler saheside etrapliq tetqiqat elip kop qirliq piraffisor, Doktur bolup, dunya etrap qilghan, ataqliq jama’et erbabi M.Hemrayiwtek birsi birsi hazirghiche chiqqini yoq. 20 yildin oshuqraq waqit ichide alimning mushunchilik kop, esil eserlerni yezip chiqishigha qandaq bir kuch turtke bolup, qandaq bir bulaq uninggha menbe bolghandu?! Hemmimiz bilimizki, dunyada sewepsiz nepret bolmighinidek, sewepsiz muhebetmu bolghan emes. Ulugh alim - M.Hemrayiwning birinji yazghan eserliridin axirqi yazghan eserlirigiche qaraydighan bolsaq, bu eserlerning qaysi sahe, qaysi temilarda, qachan, qeyerde yezilghinidin qet’iy nezer ularda alimning weten-milliti we putun insaniyetke bolghan qizghin muhebbiti, oy-pikirliri, qayghu-endishiliri qizil yip bolup tartilghan.

Ulugh alim wetini – Sherqiy Turkistanning ashiqi, mezlum millitining meshuqi idi. Uning qelbide koyup turghan ulugh dert – weten ghemi, milletning hesriti idi. Bu ulugh dert yalqun bolup uni kiche-kunduz tinch qoymaytti. U : wetensiz millet, milletsiz bir shexisning hayatining nolge teng ikenlikini we wetinige ige bolalmighan bir milletning hechqachan hor, bexitlik bolalamaydighanliqini, Uyghur xelqining uzun esirlik koz yashliridin, ozining ri’al hayati kechmishliridin toghra xulase chiqirip, heqiqetni chushengen ajayip wetenperwer aqil insane idi. M.Hemrayiwning ulugh alim bolup chiqishigha turtke bolghan kuch menbesi weten-millitige bolghan cheksiz muhebbiti, buyuk hormiti, alijanap etiqadi idi. Kishiler ozlirining qimmetlik waqitlirini biqaraq zamanning Bergen aldamchi me’ishetliridin xudini bilmey, mestumustegheriq bolup kofixanilerde, tansixanilerda bimene oyun-tamashalarda bihude israp qilghanlirida M.Hemrayiwning qelimi dawamliq aq qeghez ustide yorghilaytti. Uning koz aldida korushni bek arzu qilghan , lekin uninggha korush nisip bolmighan ulugh ejdatlarning ana makani – Sherqiy Turkistan gewdilinetti. Uning cheksiz ketken chol-jeziriliri, alemge meshhur tagh-jilghiliri, bu keng diyardiki jennettek baghu-bostanlarda teghdirning tetur qismiti bilen Yejuji-Mejujining changgiligha chushup qelip, halaket girdawida ingrawatqan soyumluk lekin bichare milliti keletti. Uning oy-xiyalliri nechche ming yilliq dehshetlik tarix dawanliridin otup, qarangghu hayat sirlirini echip, uning hekmet durdanilirini terip, millitining nowettiki echinishliq teghdiridin xulase chiqirip 1969- yilidila : “ putun japa-musheqqet, judun-chapqunlargha qarimay, sheriqqe qedimiy, ozige xas medeniyet yaratqan xelq uni (medeniyitini) esirler dawanliri we hokumetlerning bashliridin saqlap elip keldi. Ishinishke boliduki, hazirqi chong doletchi Xitay showenizimi, bashqa “idiyiler” xeliqning iradisini sunduralmaydu hem uning kop esirlik qaytlanmas guzel milliy medeniyitini ochuq-turup, yoqutalmaydu” dep yazghan idi. (“esirlerche olmeydighan soz” kitawi, 193-194-betler, E.E terjimsi) qisqisi, M.Hemrayiw Uyghur xelqining sadiq oghli, munewwer perzenti, ulugh wetinimiz – Sherqiy Turkistanni chin dilidin soyup, shu soygusini ozining qan-terliri bilen aqlap, ewlatlirigha untulmas rohi bayliq qaldurup ketken yalqunluq wetenperwer ulugh alim. U otken esirning ikkinji yerimidiki medeniyet tariximizdiki yiqilmas abide, uning mubarek nami weten tariximizning altun betliridin mengguluk orun alidu.

Ulugh alimgha atap bu maqalini yezishimdiki sewep: birinji ottura Asiya, sabiq Sowit Ittipaqi we dunya memliketliri tonuydighan bu alimni bijish hokumranlirining qatmu-qat tosqunluqliri tupeylidin Sherqiy Turkistandiki xelqimizning kopchiliqi bilmeydu. Shunga bu maqalem arqiliq alimni keng Uyghur kitapxanlargha tonushturush bolsa ikkinji- eng muhimi alimning tughulghanliqining 72 yilliqi we wapatining 25 yilliqi aldidin alimni chongqur seghinish bilen uninggha janabiy Allahdin imanini yoldash qilip, jayini jennette qilishini we uning arzu qilghan Sherqiy Turkistanning yoruq tanglirini biz ewlatlirigha korushke nisip qilishini tilesh, Amin!

 

 

Ehmet Igemberdi

2007-yili,21-Dikabir

Granwil – Sydney- Australia