PDA

View Full Version : Uyghur Latin Yeziqini Qet'i Birlikke Kelturush Kerek



atawulla
02-04-05, 17:57
Uyghur Latin Yeziqini Qet’i Birlikke Kelturush Kerek (1)

Atawulla


Turaqliq, muqum we olchemlik yeziqi bolmighan herqandaq bir millet yaki etnik grup dunyadiki ilghar milletlerning qataridin orun elishi mumkin emes. Chunki yeziq bir milletning tilini, maaripini, pen tehnika we mediniyitini omumlashturush, tarqitish, shundaqla tashqi dunya bilen oz-ara mediniyet we uchur almashturush we ilghar pen tehnikilarni ugunushde eng mohim rol oynaydighan bir quraldur. Dunyadiki barliq tereqi qilghan ellerge qarisaq ularning til we yeziqliri bir qeder mukemmel we dawamliq tereqqi qilip turiwatqanlighini koruwalalaymiz.

Bir milletning til we yeziqi shu milletning tereqqi qilishi, bir gewde we bir millet supitide saqlinip turushdiki eng mohim amillarning biri. Biz dunya milletler tarihidin, milletni yaki bir chechilangghu grup ademlerni oxshash til we yeziq, yaki oxshash bir din arqiliq birlikke kelturgen, bir gewde yaki bir millet supitide saqlap kelgen we tereqi qildurghan misallarnimu koreleymiz.

Uyghur xelqining tarixigha nezer salsaqmu, ejdatlirimiz ozlirining eqil-parasetlirige tayinip herqaysi tarihi jeryanlirida ozlirining bir tutash we shu zamanlargha nispeten mukemmel til we yeziqlarni qollanghan we uni tereqi qildurup tilimiz we millitimizni saqlapla qalmastin belki edibiyat, sheriyet, pelsepe, tibabet, yezaigilik, su inshachiliq, astironomiye we sen’et jehetlerde parlaq we ochmes mediniyet yaratti we nurghun tarihi bayliqlarni qaldurdi.

Emdi yerim esirdin buyanqi tariximizgha nezer salsaq, bu 50 yil jeryanida hokimet elip barghan siyasi, mediniyet, maarip we til yeziqni islahet qilish qatarliq herketler sewebliridin xelqimiz “Kona Yeziq”, “Yeng’i Yeziq”, “Pin Ying” we “Hanzu Tili” digendek til we yeziq qalaymiqanchliq ichide otti. Bir neche yildin buyan Hihtay hokumiti Uyghur maaripini islahet qilish digen bahane bilen Uyghur helqning yuz yillardin buyan qollinip keliwatqan tilimizni uzul-kesil ozgertish we yoqutush herkitini bashlap hem uning suritini tezletdi. Gerche bu herket, axirida yenila meghlubiyetge uchiraydighanlighi muqerer bolsimu, emma, bu herketning tesiri weten ichi we sirtidiki barliq Uyghurlarni til-yeziq we mediniyet kirisisige uchritipla qalmastin belki xelqmizning maarip, mediniyet, siyasi, ihtizad, jemiyet, din we bashqa ishliri, bolupmu Uyghur millitining mewjut bolup turushi we bir millet supitide dawamlik tereqqi qilishigha tosqunluq qilidu, dimek, eger bu plani emelge ashsa bundin kiyin Uyhgur shayir we shayiriler, Uyghur til shunaslar, Uyghur pelsepechiler, Uyghur yazghuchler, Uyghur maaripchilar, Uyghur sen’etkarlar, qisqiche eytqanda Uyghur tepekuri bilen tepekur qilidighan Uyghurlar kemiyidu we yoquludu, bu bir millity uchun apen wetendashlar.

Milletning istiqpali mushundaq bir hewip ichide turghan bu tarihi peytte, biz chet-ellerde yashawatqan Uyghurlarning bu ishqa tutqan muamilisi taza jiddi bolmidi (gerche buningdin burun bezi Uyghur ziyaliler we alimler semimi pikirler we planlarni qilghan bolsimu). Eslide biz bundaq bir peytte tehimu uyushup, til we yeziqimiz we mediniyet jehetdiki birlikni qoghdishimiz we saqlishimiz, bolupmu hazirqi zaman alaqe qilish wastilirida birhil we olchemlik yeziq ishlitishimiz kerek idi, epsuski, ish buning eksiche bolmaqta.

Hazir Uyghurlarning Internetdiki uchur alaqiliri rengga reng yeziqlar bilen boliwatidu, meningche texminen 18 xil “Latin Yeziqliri” din kem bolmisa kerek, yeni 18 hil “Elipbe” ishlitiwatimiz dimekdur. Bu hazirqi zaman milletlerning til yeziq tarixida uchrimighan bir gheyri ehwal bolsa kerek. Yeqinda bu ewjip “Uyghur Latin Yeziqi” gruplargha, mesilen, ohshimighan siyasi koz qarashlar we shexsi munasiwetlerge qarap kop varyantliq “Yengi-Yengi Yeziqlar” meydangha keliwatidu. Eger bu ehwalni derhal tosmisaq, uninggha yol qoyiwersek buning aqiwiti millitimizning hayati we eng ali mempetige qarshi mesililerni kelturup chiqiridu halas.

Shunga, meningche chet’ellerde yashawatqan Uyghurlar birlikke kelip derhal bir “Olchemlik Yeziq” ni bikitishi hem uni ishlitishi we omumlashturishi kerek. Bu ishta millet perwer Uyghur ziyaliliri choqum asasi rol oynishi, kuch chiqirishi hem buni ozimizning muqeddes mejburiyiti dep bulishimiz lazim, chunki bizning bu ishni emelge ashuralaydighan sharaitimiz we ixtidarimiz bar, gep ishni qilish we qandaq qilishda.

Bu “Yeziq” meyli qaysi nusqa bolushdin qet’i nezet, eger u Uyghur til yeziq qayidiliri, prinsipliri, we hazirqi zaman pen-texnika, bolupmu compuyter we Internette hem ammibap yumshaq detallardin biwaste paydilinishqa bolsila buni “Ahirqi Nusqa” qilip we buningdin bashqa barliq “Nusqilar” ni derhal tashliwitishimiz kerek. Buningda, neche yil burun wetendiki Uyghur tilshunas, alim we mutixesisler oturgha qoyghan hem hazir birqeder omumlashqan Uyghur Kompuyter Yeziqi (UKY) ni “Uyghur Latin Yeziqi” qilip ishlitishdiki eng yahshi kandidattur. Eemiliyette, weten ichi we sirtidiki bezi Syber metbualarda yeni Web adiris we betlerde UKY ni ishlitiwatidu, bezi shexsilermu bu yeziqni qolliniwatidu.

Biz ya ozimiz qilmay ya ozimizning alim we mutihesliri nurghun yillardin buyan bash qaturup, konggul bolup, nurghun qarshi tosaq we cheklimilerdin bosup otup yaritip qoyghan bu “Yeziq” ni yaratmay hiyalimizge kelgen rengga-reng “Yeziq” larni “Yeziq” dep ishlitip yursek taza muwapiq bolmaydu, eliwette, eger chet’ellerde yashawatqan Uyghur til shunas, Alim we mutixesislerning bu nusqidinmu yahshi, mukemmel we qulayliq nusqiliri bolsa bularni oturgha qoysa, eger kop sandiki Uyghur ziyalilerning rahidin otse uni “Ahirqi Nusqa” qilsaqmu bolidu, likin shu nerse eniq bolush kerekki, bizning emde yene neche yil talash tartish qilidighan we ahiride hechnimige erishelmeydighan ishlarni qilip oz-ozimizni aldap yuridighan wahtimiz yoq wetendashlar.

Dunyaning pan we mediniyet tarihida nurghun olchemler qanoni hojet, kelishimler, we mejburi wastilar arqiliq emelge ashurulghan, meyli uni bir qisim ademler yashi korsun yaki kormusun u choqum shundaq bolishi kerek. Bizmu buni qilmay turup hechqandaq bir chong ishni hujutqa echiqalmaymiz. Chunki “Olchemsis” we “Birlik” bolmighan “Yeziq” ta yezilghan herqandaq nersining tarihi qimmitimu bolmaydu halas.

2005-yili 27- Mart