PDA

View Full Version : Rabiye Qadir heqqide Dastan( 38.dawami bar. )



Abdurehimjan
26-12-07, 16:03
Rabiye Qadir heqqide Dastan( dawami .38 )
Die Himmels sturmerin( Kokni zilzilige salghan ayal)

Rabiye Kadeer chinas staatsfeindin Nr.1
( Rabiye Qadir hitay dolitining .1 nomurluq dushmini)

( izahat- bu kitap German yazghucisi Alexandra Cavelius hanim yazghan" Rabiye Qadir hanim
ning Biographiesi" )

1997.yili qehritan qishta Qesher - Peyzawat nahiyeside shundaq qattiq yer tewresh apiti yuz berdi. Yuzligen mehelliler, minglighan oyler yer bilen yeksan bolup ketti. San-nasaqsiz kishiler tam astida kumukte qaldi. Lekin merkizi hokumet apette olgen kishilerning sanini eynen ahbarat qilishni meni qildi. . Hokumetning ihtiyat qilidighini , “helqara apetke qarshi yardem berish organliri” ning, neq meydan ehwalini hewerdar bolup qalmaslighi idi. shunga Apet rayunini hitay eskerliri qorshawgha alghan idi. emma hitay hokumiti teripidinmu apetke ucurghanlargha yardem qilish toghrisida hic qandaq tedbir almidi.

Mezkur pajiedin toluq hewer tapqan Rabiye qadir hokumetning ruhsitini alghandin keyin, ozi qol tiqti. U ozige yeqindin tonushluq kishilerdin yardemge caqirdi. Bu ehwaldin waqiplanghan barliq tijaretciler yardemge qol ozitiship, mertlerce sehiliqlirini korsitishti. Lekin yardem inane qilishqan kishiler, neq maydangha Rabiye qadirning berishini, yardemni hergizmu hokumetke tutquzup qoymasliqni shert qilishti. Shundaq qilghanda, yardem alliqandaq qarangghuluqta ghayip bolmay, ihtiyajliq kishilerge yetip baratti.

Apet yuz birp 16 kundin keyin kumuktiki jesetler ciqirilip yerlikke depine qilinip bolghandin keyin, apet rayunigha kirishke ruhset qilindi. Ular yigirme yuk mashinisigha besilghan her turluk yardem mallirini elip, Peyzawatqa yitip bardi. Mohtajlar yardemni tapshurwelish ucun heliq hokumet meydanigha toplinishti. Ular Ruza heyttin bir kun burun putun yardemni oz jayigha yetkuzup teqsim qilip bolishti. Ular bilen hoshlishish ucun toplashqan kishilerge:
Eger silerning yuzunglarda tebessum korelisem, ozemni behitlik his qilattim- didi Rabiye qadir soz ecip. Yardemge erishken kopcilik arisidin bir ayal :
Yashusun Mao zedung!,dep towliwidi, meydanki putun helq jor bolup: yashusun maozedung!- dep warqirashti.
- uzun yildur mao olup boldi! didi Rabiye qadir jawaben izahat berdi:

silerge tapshurulghan bu yardemler Urumcidiki bizning Uyghur tijaretcilirimiyning ianisidur! Buningdin peqet ikki mashinisila mening shehsi yardimim. Yardem bergen Barliq tijaretcilerning umudi, silerning Ruza heytini hoshal otkuzushinglar, ten saghlamliqinglar we bi heterliginglardur! Ahirida yene shunimu eslitip qoymaqcimenki, siler ance-munce gezit oqushinglar we ahbarat matiryallirini korishinglar, shundaqla wetende yuz beriwatqan hadisilerdin melumatliq bolishinglardur.
Aridin bir yash yigit Rabiye qadirgha picirlap: bu yerde gezit, matiryal oqushqa ruhset yoq , didi ehwalni cushendurup. Ular yolgha ciqishtin awal apetke ucrighanlar bilen hatire soretke cushmekci boliwidi, kadirlar ruhset bermidi.
_________
Qeshqer - sheher helqi Ruza heyt kuni Rabiye qadirning heytgah mesjidi meydanigha kelidighanlighidin hewerdar idi. wetinimizdila emes belki putun hitay buycimu eng cong mesjid hisaplinidighan, tarihi mesjid heytgah meydanigha on minglighan Uyghur helqi, Rabiye qadirning sherep we hormiti hatirsi ucun toplanghan idi. heytgah mesjidi we etraptiki barliq ogzilerge, san-sanaqsiz qoralliq eskerler turluk- eghir , yinik tiptiki qorallarni meydangha toplashqan helqning beshigha toghurlap qoyghan idi. heytgah meydani etrapidiki yollarda bolsa, mashina ustide heriketke teyyar turghan hitay eskerliri qorallirini betliship, oq ciqirishqa buyruq kutken halda korinetti. Etrapni kuzitip turiwatqan piyade eskerlerning her ikkiside birdin talighuci ishitmu batti. Ishqilip keypiyat bekmu heterlik. Helila helq qozghulup, bir weqe yuz beridighandek.

Rabiye qadir heytgah meydanigha kirip kelginide, kishiler eqini dulqunlishqa, asta,asta Samagha desseshke bashlidi. Adette Samagha dessigende, heckim unciqarmastin , peqet beden herikiti bilen Sama usuli oynishatti. Biraq hazir bolsa, kishiler topidin ajayip surluk we retimlik awaz kotirilishke bashlidi. Ular Samagha qollirini yuquri kotirish bilen birge: Hu, Dep , zikir eytishatti. Rabiye qadir Heytgah mesjidining qosh munarliq Peshtaq ustide korilishi bilen, putun meydandiki uni korgen helq:
Hu,hu, hu Allah,dep qattiq nere tartishqa bashlidi. Kimdur biri Rabiye qadirgha bir dane Mikropinni teqdim qildi. U salam bilen munularni eytti:

Essalamu eleykum, Ruza heytignlargha mubarek bolsun! Qeshqerdiki herbir ailini bu uluq Ruza heyt bilen tebrikleymen! Etrapinglargha qaranglar! Silerni qorshap turiwatqan munu qoralliq eskerlerge qaranglar! Men bilmidim, bu yerde qandaq bir hadisining yuz beridighanlighini. Men hayatimda bu heytgah mesjidining aldida, bugunkidek qorquncluq ehwalni tunja qetim koriwatimen! Lekin mushu qorquc astidimu helqimiz bayram tentenisi qiliwatidu! Men uzundin beri arzu – arman bilen kutken helqimni, bugun tunja qetim mushu meydanda taptim! Men mushu meydanda oz helqimning qenining derya bolup eqishini halimaymen! Men, Samadin keyin, herbiringlarning tencliq bilen oyunglargha tarqilip ketishinglarni utinimen!
Men silerge- her biringlargha wede birimenki, men shereplik mejburiyetni ustumge aldim! yeni herqandaq mesile hokumet teripidin, cirayliqce , zorawanliqsiz hel qilinidu.

U sozini ahirlashturup, towenge cushkinide, kishler uni heytgah derwazisining pelempiyidinla bash ustide kotiriwelishti. Uning qance utunishlirinimu qubul qilishmidi. Kishiler bir anini, Milletning anisini eziz bashlirida kotirishetti!

Derweqe Rabiye qadirning kutkinidek, hecqandaq hadise yuz bermestin kishiler tarqilishti. Bu caghlar, topliship heytlishish, heyt tentenisi qilish, heytgah meydanida Samagha desseshler meni qilinghan dehshetlik zaman idi.
________
Ili qirghincilighi bolup, ikkinji kuni Rabiye qadir ghulja shehrige yitip keldi. Uning nowettiki wezipisi “ yerlik weziyetni tekshuirush” bolup, Aptonum rayunluq helq qurulteyi wekili nami bilen kelgen idi. u ghulja Airportidin ayrilip, sheherge Taksi bilen yurmekte idi. kocilarda korungini putunley qoralliq hitay eskerliri bolup, birmu Uyghur yoq idi. lekin kocilar pak-pakize tazlanghan , isyan we basturushlardin qilce izna yoq idi. Uyghur tijartecilirining dukanliri taqalghan. hitay tijaret dukanliri sodisini dawam itiwatqan idi. ular awal Yardemci Direktori Ramile hanimning akisining(?) oyige yol elishti. Sahip han ularni alaqzadilik icide qarshi aldi we:
Eger siler kocigha ciqsanglar, eskerler etip tashlaydu! ,didi ensiz halda. Uning eytishice ikki-uc kun oydin ciqmay weziyetni kuzitish kerek idi. hetta sirit bilen Telepun alaqisi qilishmu heterlik, eskerler barliq alaqini kontirol astigha alghan iken.

Esker, saqcilar qoralliq besip kirip, oy aqturushatti. Ahshamliri derwazilar ensiz qeqilip, huddi urush hokum surmekte. Eger namayishqa qatnashqan birersi boldimu, uning olum hokum namisi putti degen gep!

Ular uc kun oyge yushurnup turghandin keyin, sirtqa ciqiship, yuz bergen hadisiler ustidin guwaci izdidi. Weqege qatniship ozini daldigha alghan bezen kishiler bolup otken ishlarni sozlep berishmekte. 8000 kishi qara tizimlikke elinip, qattiq qiyin-qistaqqa elinghan. Soraq jeryanida ,saqcilar Bezenlirining cishlirini bir birlep sughurup tashlighan. Nurghunliri qiynap olturulgen. Weqedin keyin, Ruza heyt munasiwti bilen oz-ara heytliship yurgen, ayallar, yashlar saqcilarning tayaq zerbisige yoluqqan. Nurghunliri tutup ketilgen.

Weqening sewebi mundaq iken:
hitay hokumiti “Ili meshripi”nimu cekligen. Uyghurlar az degende ayda birer qetim oz-ara cong ucrishish qilip, bir yerge topliship, nahsha eytiship, usul oyniship, kulke – caqcaq bilen kongul acidighan helq. Lekin hitay hokumiti Uyghurlar toplishidighan barliq sorunlarni “ hokumetke qarshi heterlik jay”dep qarar ciqirip, toplishishni men,i qilghan. Ghulja yashliri hirajet ajirtip yassighan Putbol meydaninimu hokumet ceklep, hetta meydanni aghdurup su quyiwetken.

hitay hokumranliri Uyghurlarning kishilik erkinligini Arqimu-arqa boghup, ashundaq bir qozghulup ciqishqa mejbur qilghan idi. del kutulginidek, Ili yashliri naraziliq namayishi teshkillep, hitaylar wetinimizdin ciqip ketsun! Bizni insandek yashighili qoysun! Bizni hawadinmu nepes elishtin boghushtung! Bizge musteqilliq kerek!-dep kocilarda shuar yangritishti.

Ashu namayishni bastursh ucun, hitay hokumiti Ili Rayunining herqaysi nahiye wilayetliridin ghulja sherhirge, tehminen 500 000 hitay eskiri yotkep kelgen. Kocilardiki namayishcilarni deslepki qedemde, hitay eskerliri qar-quyuq oqqa tutqan. Kocida megnip yurgen- ayallar bolamdu, kicik balilar bolamdu hemmisila qarghularce oqqa tutulghan. Yarlinip yardemge ingrawatqan nimjanlarni hitay eskerliri ishitqa talitip olturgen. Meyli yarlanghanlar bolsun, meyli saq qolgha cushkenler bolsun, omumi basturushta, hayat tutulghanlarni, hitay eskerliri we saqcilar yuk mashinisisgha ehletni basqandek topilep besip, turmige elip barghan we turme qorosida yalingaclap, minus 20 giradustin artuq soghaqta ularning ustige ot ocurush mashinisi bilen soghaq su cacqan. Kishiler qattiq soghaqtin mudapielinish ucun bir birini qucaqliship yatqinice qetip , muz tonglap olup ketken! Mushu teriqidila 400 din artuq Uyghur olturulgen!

Kun boyi hitay eskerliri basturush herikiti elip baridu. Bir yezida ata-anisi namayishqa ketkinice oyige qaytip kelmigen, congi 15 yashta, kicigi 2 yashta besh qerindash balilar hoylisdin sirtqa ciqishmay mukinip jan saqlimaqta idi. derwazini qaqqan hitay eskerlirige ishik ecilishi bilen , wehshi hitay eskerliri ashu besh bir tuqqan balilarning hemmisini oqqa tutup qanliq basturidu. Bu hadisini korguci bir ayal, hoylidiki tunurgha mukup hayatini sqlap qalidu. Lekin u ayal mezkur pajieni kishilerge eytip bergendin keyin izsiz yoqilip ketidu.

Yene bir ayal 5 yashliq balisini baghrigha mehkim basqinice, bir kowrukning yenida balisi bilen birge olturilidu.

Mushu weqeni kozdin kecurush ucun ghuljigha kelgen, Uyghur aptonum rayunning rehberliridin biri- oz Millitini putunley setiwetishqimu teyyar turidighan – Hamidin niyaz , saqcilar neq meydan hatirsini filimge alghan- Rabiye qadirmu korup ciqqan heliqi Videoni korup, yurek infark bolup, jiddi qutquzush ucun,Airpilan bilen Urumcige elip ketilidu. U keyin “Ili Isyankarlirini eyiplesh nutqi” sozleshke mejburlinip, Telivizor neq meydan anglitishta yene bir qetim Yurek infark bolidu.

Ili mushu qirghinciliqqa qeder ozining bilim ehliliri, Shair, edipliri,Dramaturgliri, cahcaqciliri bilen meshur bolup tonulghan yurt idi. bu yurtta eyni waqittiki uc wilayetni- wetenni azat qilghan urush veterantliri yashighan idi. bu yurt helqi shundaq janliq, kulke- cahcaqliri, mungluq nahsha, lerzan usulliri bilen, dangliq kuldurgiciliri bilen izahatlinidighan guzel makan idi! biraq mushu qozghulishtin keyin- yeni ashu basturulishtin keyin, jumghurluqqa comup, guyaki qebristanliqqa ohshap qaldi.

Mezkur qanliq pajie heqqide Rabiye qadir Sidiq Rozi ependige melumat yetkuzdi. 1997.yili 15. Fiwral Sidiq Rozi ependi Washington Shehride, hitaygha qarshi naraziliq namayishi teshkillidi. hitay merkizi hokumiti Sidiq Rozi ependining Washingtondiki naraziliq namayishi teshkilligen herikitini qara tizimlikke aldi.

hitay hokumiti ijra qilghan,Mezkur Ili qanliq qirghincilighini, bejin-Tiananmen meydanidiki weqege selishturup korgen kishi, elwette hitay zorawanlighining, Uyghur aptonum rayunida qaysi derijide qattiq bolidighanlighini biliwalalaydu!
********* ( shu namliq kitap 287-295.betlerdin. 38. Dawami bar.)
____________
“Weten dawasini gherpke anglitish” qaysi shekilde, qandaq usulda bolishi kerek idi? 1949.yildin buyan, Turkiyede, Pakistan, Saudi arebistanda, Amerikida we “Dawaning Siyasi merkizi”dep dangqi ciqip ketken Germanyede “Weten dawasini gherpke anglitish” buyce nime ishlar bolunghan? Netijisi qaysilar idi?
- bundaq suallar hickimge yaqmaydu. Hetta mangimu soghaq anglinidu. Cunki men keyinki 10 yil “Weten dawasining merkizi”dep dangqi ketken Munchende “ weten dawasini gherpke anglitish” herikitige ozemge tigishlik shekilde ter aqquzghan emesmidim!

Men kop yillar bashqilarni tenqitlep keldim. Tenqitligensiri ozem tikendek yeqimsiz korulushke, yalghuz qelishqa bashlidim. Adem balisi yashqa congighansiri kongli nazukliship, bashqilarning illiq beqishigha umunghaq bolup qalidighan gepken…… men bashqilarning konglini intayin kecikip cushinishke muyesser bolghan ohshaymen. Oylisam kop kishilerni renjitip, konglini aghritip boluptimen….. belkim bundin keyin bashqilargha artuqce tiken sanjimasmen ( tiken sanjimasqa tirishimen).

“ qilmighan ishlarni qilduq dep, Milletni aldimanglar! qilalmiaydighan ishlarni qilimiz dep, ozenglarni, Milletni qaymuqturmanglar! Siler bu ishni qilalmighankin, qilalaydighan ademning yolini tosmanglar! Siler hata qildinglar! “ dep, bashqilarni renjitidighan “yaman soz”ni endi terk itimen( tirishcanliq korsitimen). Emma” netijisi ciqmighan ishlargha nimishkimu bedel toligen bolghidim”dep, pushmanmu qilmaymen. Eksice bugunki alemshumul muweppiqiyetlerde meningmu “tohpem bar!”dep, pehirlinimen.

Eslide “weten dawasini gherpke anglitish” sozde- sozlimek ucun bekmu asan, bir jumle gep iken. “wetenni azat qilimiz!” degen shuarmu cin yurektin etilip ciqiwiridiken. Ahirqi 10 yil shuncilik cirayliq otup ketiptu. Emeliyette barini yoqitip, bir talay dert- elem, iza-ahanetke irishiptimen. Birer “Reis”ning yenida resimem bolsimu caplinip, bashqa doletlerdiki qerindashlargha korulgen bolsamcu,kashki!!!!! Uningghimu bekla kecikip qaptimen. Her qetim Rabiye qadir kelgende , birer yighinda, uning yenidiraq turup resimge cushiwelishnimu oylinimen. Biraq horsinip qalidikenmen. Cunki men hazirghice “netijisi ciqmaydighan ish”ning, pidailiridin bolup yuriptimen. Meni hickim tonimisa, uning yenida resimge cushiwalghan bilen, yiraqtikiler korup: mawu kimkine! diyilse, palani,deydighangha nam-sheripim bolmisa…. Mushu cetelge ciqqan 13 yildin biri bashqilargha ishinip, bashqilargha egiship, bashqilar qilghan ishqa bedel tolep yurgice, eqlimni ishlitip, bashqilardek – kicikrek bolsimu bir “teshkilat”qurup“Reis”bolup qoyghan bolsam, kim tonimaytti meni!

Bir oylisam muhsundaq yushurun qalghinimmu yahshi bolghandek korilidu. Atilip qalghan bolsamcu! “wetwn dawasini gherpke anglitish”teshkilatidin birni qurup, “Reis”bolup qalghan bolsam, bugunki kunde nurghunlighan “bashqilar”dek, izagha qalidighan gep…..u caghda Rabiye qadirni bugunkidek yahshi korelmesligim, bugunkidek medhiye oqiyalmaslighim turghanla gep… belkim “ 13 yildin beri cet elde nime ish qilding? hemme japani men yalghuzla tartiwatimen, senmu “Reis”bolghankin qilsang bolmamdu!” degili tursa, icimde ming tungguz qatrap, uni yaman korup, aghinilirim arisida bolsimu uni “yarimas”korsitip, qaysi kunge ducar bolattimkin!

Demek, “weten dawasini gherpke anglitish” dimekke bir jumle soz bolghini bilen, ni,ni dangdar kishilermu qamlashturalmaydighan, yahshi dostlarnimu dushmenge aylandurup qoyidighan ajayip sirliq bir apet iken… dorap meydangha ciqiwalghanlar, atilip qalghanlar qaysi kunni koriwatqandur.

Abdurehimjan
26.12.07
Munchen