PDA

View Full Version : Ghenikamning Gepliri



Unregistered
18-12-07, 04:35
http://www.eastturkistan.org.au/uy/arxip/gheni_gepliri.htm


Ghenikamning Gepliri

 

 



Xelqimizdin ashurup bir nerse eytalmaymen. Emma Ghenikam toghrisida gep qozghalghanda, u kishi heqqide bilgenlirimni eytishqa ozumni burchluq dep hesaplaymen. Mening nezirimde Ghenikam shir yurek, heqiqiy qorqmas batur bolustin sirt yene yarilishidin wetenperwer, oz xelqini putun hujudi bilen soyidighan, hayatini nahayiti keng da’iride kuzuteleydighan, uningdin toghra xulase chiqiralaydighan, meqsidini eniq-udul ipadiliyeleydighan, congqur menaliq gep qilidighan kishi idi. Men u toghrisida kopligen ibretlik hikayilerni anglighan. Teghdir ilahi keyinki waqitlarda bu kishi bilen yeqin otush bextige muyesser boldum. Sherqiy Turkistan milliy azatliq inqilawining 50 yilliqi xatiriliniwatqan mushu kunlerde Ghenikamning menasi chongqur, tegi bar gezi gepliri ixtiyarsiz yadimgha keli…


--------------------------------------------------------------------------------



. Exmet ependi bashliq bir turkum rehberlirimiz hayatigha qest qilinip, ularning jesidi Ghulja shehirige kelturulgen we putun xelq matem tutup, haza achqan bir kuni ghemge patqan bir kishi Ghenikamdin soraptu: “



-Gheni baturum, biz xeqtin chiqqan yurt chongliri ushtumtut qaza yetip, kuni mana bu boldi. Emdi ular qilghan inqilapning teghdiri nime bolar?



-Shunimu bilmemsenuy?! Inqilapning beshi kesilse, quyruqi palaqlap qalmamdu -deptu gezeplengen Geni batur.

Unregistered
18-12-07, 06:32
Qazanlar qaynap tashqan,
Hitaylar heddidin ashqan.
Gheni Batur kirip kelse,
Herembaqqa qarap qachqan.

Ili yoli heybetlik,
Ichken suyu sherbetlik.
Düshmenlerni yoqatqan,
Gheni Batur heybetlik.

Gheni Batur özi chaqqan,
Solaqta tola yatqan.
Dertke paylimay chiqqan,
Düshmenlerni yoqatqan.

Gheni Batur kirip keldi,
Jiren atni oynutup.
Düshmenler qoqup qachti,
Tishlerini hinghaytip.

IHTIYARI MUHBIR
18-12-07, 08:23
Ghenikamning Gepliri

 

 



Xelqimizdin ashurup bir nerse eytalmaymen. Emma Ghenikam toghrisida gep qozghalghanda, u kishi heqqide bilgenlirimni eytishqa ozumni burchluq dep hesaplaymen. Mening nezirimde Ghenikam shir yurek, heqiqiy qorqmas batur bolustin sirt yene yarilishidin wetenperwer, oz xelqini putun hujudi bilen soyidighan, hayatini nahayiti keng da’iride kuzuteleydighan, uningdin toghra xulase chiqiralaydighan, meqsidini eniq-udul ipadiliyeleydighan, congqur menaliq gep qilidighan kishi idi. Men u toghrisida kopligen ibretlik hikayilerni anglighan. Teghdir ilahi keyinki waqitlarda bu kishi bilen yeqin otush bextige muyesser boldum. Sherqiy Turkistan milliy azatliq inqilawining 50 yilliqi xatiriliniwatqan mushu kunlerde Ghenikamning menasi chongqur, tegi bar gezi gepliri ixtiyarsiz yadimgha keli…


--------------------------------------------------------------------------------



. Exmet ependi bashliq bir turkum rehberlirimiz hayatigha qest qilinip, ularning jesidi Ghulja shehirige kelturulgen we putun xelq matem tutup, haza achqan bir kuni ghemge patqan bir kishi Ghenikamdin soraptu: “



-Gheni baturum, biz xeqtin chiqqan yurt chongliri ushtumtut qaza yetip, kuni mana bu boldi. Emdi ular qilghan inqilapning teghdiri nime bolar?



-Shunimu bilmemsenuy?! Inqilapning beshi kesilse, quyruqi palaqlap qalmamdu -deptu gezeplengen Geni batur.


--------------------------------------------------------------------------------



 

.Sovit Ittipaqi Kommunistik Partiyesining merkizi kometetida ishligen merhum Tursun Rexemov bir kuni manga mundaq bir weqeni sozlep bergen idi:

1950-yili Ghenikam a’ilisi bilen Moskiwada bolghan – digen Tursun Reximov, - men shu chaghda yuqurning buyriqi bilen Gheni baturni eng guzel jaylargha-esil dem elish orunlirigha apirishta uninggha hemra bolup, terjimanliq qilghan idim. Leningirattin yolgha chiqip, Qirimgha barduq, Yaltining dengiz boylirida dem elip, Sochigha andin suxumigha barduq. Shu sepirimizde bir kuni Ghenikam bir taghning qaptilidiki heywetlik dereqqe qarap xelighiche turup qaldi. U derextin yeqimliq puraq tarqilatti. Shu chaghda men: “



- Ghenika, mushundaq jaylar sening yurtungda barmu?- dep soridim. Ghenikam turqini ozgertmey turup manga: “



- Bolmay, bizning yurtta Hezwek Temi digen bir yiza bar. Shu yerde mana mushundaq puraqliq derexler, ettir hidi sepip turidighan xilmu-xil guller wachchide – dedi shu sozdin keyin mening Uyghur eligha mehrim bashqiche baghlandi, u yerlerni ziyaret qilish uchun 1952-yili medeniyet deligatiyesi terkiwide ana-wetenge bardim. Shu chaghda Ghenikam bilen korushup : “ heliqi Hezwek Temini bir korsem” dedim. Ghenikam bolsa kulumsirep: “ men sanga maxtighan yezini jutchiliq besip, hazir weyran bolup, qargha-quzghunlar makanigha aylinip ketti” dedi. Surushturup korsem Hezwek Temi shiwaq bilen yulghun kop osidighan bir oteng bolup, Ghenikam ana wetenning shu bir yulghunliqimu ozgilerning chirayliq dem elish orunliridin esil, kozige issiq korungen iken. Der-heqiqet, heqiqiy wetenperwerge ana-yurtning tikinimu gul bolup korunse kirek.


--------------------------------------------------------------------------------

 



1979-yili fronzidin doxtur Hakim Jappar Tashkentke kelip, Ghenikam bilen yene bir yerde olturup qalduq. Sohbet taza qizighan bir peyitte arimizdiki bir kishi Ghenikamdin soridi: “

-Baturum, biz qoramliq yashanghan kishilerde insap-topuq, shermu-haya, mehir-shepqet bar, emma hazirqi balilarda bu xisletler anche korunmeydu nimishqa shundaq?”



- shunimu bilmidingmu? Exmeq! – dep kulup qoydi Ghenikam – hey aghine, sening bilen biz ana suti emgen yaki chala pishurulghan quyruq mayni shorap chong bolghan. Eng bolmighanda qent arilashturup dakigha orap, aghzimizgha selip qoyghan nanni shorap chong bolduq. Mundaq eytqanda bar bir nersini shorap ostuq, hazirqi balilar bolsa quruq soskini shumep, quruq hawani yutup, chong bolmaqta. Gep tamam qalghinini eytmisammu, u yeqini ozung oyla…


--------------------------------------------------------------------------------



 

1964-yili qeyergila barmayli weten heqqide gep kop bolatti, shundaq olturushlardin birige qatnashqan Ghenikam tuyuqsiz mendin sorap qaldi: “

- Sen apangning suyuq ash etkinini esliyelemsen?

- Esleymen, Ghenika!

- Esliseng, esleydighansen, emma suyuq ashni qandaq etidighinini ya bilisen ya bilmeysen. Bizning Uyghur ayalliri barghu, ugre ashni salghiche awal qiymini ubdan qoruydu, uninggha su quyup qaynitip alghandin keyin otni sel peseytip, ashning suyini chim-chim qaynitidu. Ashning suni pishmighuche qosughung echip, hetta yighlisangmu xemir salmaydu. Ashning suyini bir qanche qetim tetip koridu. Helle yetkende otqa bir ochum menggenni tashlaydu_de, ot lap qilip yanghandin keyinla andin ugre ashni qazangha salidu. Bir orligendin keyin ash pishidu. Shuninggha oxshash uka, hazir bizning ishimiz chim-chim qaynap qaldi menggen yeqilsila ish ongdin kelidu.


--------------------------------------------------------------------------------

 



1970-yili, 7- May kuni Tashkent shehiride Ghenikamning 70 yashliq tughulghan kuni tentenilik xatirilendi. 3 kundin keyin Uzbekistan Kommunist Partiyesining bash katiwi Sherep Reshidov Ghenikamni qubul qildi. Bu murasimda Muhsin Abdullin, Merup Sebriy we menmu bar idim. Shu chaghda Sherep Reshidov Ghenikamning qolini ching siqip, : “

- palwan aka, seksenge sekreng, toqsen bilen toqunushung, yuz yash bilen yuzlushung! Emdi bizmu sizning bir xizmitingizge yarap qalayli, bizge qandaq iltimasingiz bar?” dep soridi. Shu chaghda Ghenikam : “

- sanga kop rehmet uka!

- Tashketnike kelishim bilen yaxshi yerdin oy berding, pat-pat halimni soritip turwatisen…….

- U ishlar oz yoli bilen, palwan aka, 70 yashliq merikengizge erzigidek bir sowqa qilay kongul unmaydu, soh, konglingiz nimini xalaydu?

- Nime desem bolar,- dep sel oylinip turup qaldi Gheni Batur,- xeyir meyli, men sanga eitsam, Gomindang bilen shunce yil urushup, nechche ming cherikke bir qetimmu el bolup qol kotrmigenidim. Hazir krungenla taksigha qol kotiridighan bolup qaldim…..

- Sherep Reshidow addi ademning chongqur menaliq bu yumurigha bay telqinidin zoqlunup, bir haza kuldide << chushendim palwan aka, chushendim!>> dep Ghenikamning murusige qeqeip qoydi. Shundin keyin u mundaq dedi:

- Xuda xalisa, endi taksigha qol kotermeydighan bolisiz, bizdin sizge bir yenik mashina sogha qilindi.


--------------------------------------------------------------------------------

 



Tashkente aq kiselge muptila bolup qalghan bir adem bolidighan. U ozining haligha baqmay, bashqilarning ustidin kulushke amraqti. Uning ustige zughuy idi. U bir kuni Ghenikamgha: “

- Ghenika, Sherep Reshidov mashina berdi deydu, shu rastmu?-dep soridi.

- Ras, uka mashina berdi.

- Mashinining renggi qandaq?

- Seriq.

- Apla! Kala teziki rengide ikende- dedi u hejiyip.

- Shundaqraq, emma ala-bula emes!-dedi Ghenikam.


--------------------------------------------------------------------------------



 

Bir kuni, ataqliq Ili xelq naxshichisi Abdureshid Qawan Ghenikamgha uchriship qelip:

-qara, Ghenika, bir kastiyum eliwedim, yengi sel qisqa kelip qaldide-deptu.

-alghan bolsang kiyiwer, yengi uzun chapan kiyip yeng ichide bodune baqattingmu!?-deptu Ghenikam.


--------------------------------------------------------------------------------





1980-yili, Ghenikam, a’ilisi bilen Uzbekistandin Qazaqistangha kochudighan bolup qaldi. Yol teyyarliqi putken kunliri u kishining oyide boldum.

-Tashkentke ugunup qeliweding, Ghenika, bizni tashlap ejep ketiwatisende?!?-dedim.

-Bu geping toghra,-dedi Ghenikam, we bir haza jimip qaldi. Andin:

-yash bolsa bir yerge yetip qaldi, uka, pat arida yurtni korudighinimiz yoq oxshaydu. Shunga yurtqa yeqinraq bir yerge baray dedim, eng bolmisa ana wetenning hawasini purap turimen. Mubada yeydighan risqim tugigen bolsa, horim tinep qalmaydu digine, rohim bolsimu xalighan waqtida u tereplerge otup, muradigha yiter….


--------------------------------------------------------------------------------





Ghenikam bir kuni yenigha chaqirip, achchiq pighan bilen hesritini tokti:

-uka, xelq arisida “esingning barida elingni tap” deydighan bir gep bar. Rastini eytqanda bu yerlerge bikar chiqiptikenmende! Eldin ayrilmaydighan gep iken!…

-eldin amal yoq ayrilip qaldingghu Ghenika, u yerde qalghan bolsang, seni tirik qoymay bu chaqqiche yutuwiter idi-disem, u beshini chayqap, otkur kozlirini manga tikip turup:

-qiziqde sen uka, yutuwetse yutuwiter idi. Basqunchilar meni yutuwetken teqdirde kulisigha elip ketmes idi, beribir tughulghan yerimde qalar idim, yash chongayghanseri tughulghan yerning qedri bilinip ketiwatidu, kishiler elida sultan bolghuche oz elingda ultan bol. Digen gepning qedrige emdi yetiwatimen. Xeyriyet, emdilikte amal yoq………………………………





Yasin Iminof

Tashkent shehiri
 
Yuqiridiki maqalini oqup merhum baturimiz Gheni baturgha muhebbetim tehimu ashti, we towendiki weqelikler esimge kelip oylighanlirimni yazdim.
 

  1999-yili 07-ayning 07 kuni qush mezgilide almutidin yerketke ketiwetip merhum gheni baturning qebrisidin otup kalduq, 1960-yilliri Nikita hirixof kizil hitay bilen uruxup kalsam digen niyette yasatkan, hetta besh tanka rahet mangalaydighan ziyade keng tuz yol iken. tagham [ tayighim ] manggha yolning ong qol terepidiki tuzlenglikning del otturisidiki chong yoldin tehminen 30 metir uzaqliqtiki igiz bir dongni korsutup turup mana bu dong merhum gheni baturning qebrisi digen idi. hekiketende baturgha layik heybetlik qebre iken,qebrining tort etrapi keng ketken tuzlenglik idi,bu dong hekiketende merhum batur uqun mehsus mana muxundak heybetlik qilip yasalghanmu, [[ chunki tarihtiki hitay padishahi QIN SHI HUANG ning qebrisimu mana mushundak igiz bir dongluk idi , yiraktin korunishi ohshap ketidu, amma u hitayningki tehimu igiz dong ]].yaki ewweldin bar tebi,i donglukni bu merhum baturgha atap qebre kilighanmu,? bu terepini sorimaptimen. bu yil mening qazaghistan yerkettiki tughqanlirim hejge keldi, we xu tapta ular arafatta hejdin keyin men ulardin bu qebre toghriliq sorap melumat alimen .

1999-yili 08-ayning 20-kuni uch hitay meni urumchidiki " tai he bin guan " digen yerde sorakka tartti,weqelik esimdin chiqip kaptu gep arisida gheni baturning gepi chiqiwedi heliqi uch hitayning birsi shundak set tillidi, amalim yoq sukut qilip olturdum, dimekki meyli u qara hitay bolsun, yaki qizil hitay bolsun, oz jinsini olturgenlerni yaman koridiken , undaqta nechche ming kilometir yiraqtiki yaqa yurtlardin bizning yurtimizgha dewetsiz kelip. tarihlerdin beri bizge jik zulumlarni qilip bizni olturgen bu qara we kizil nijis hitaylarni oz yurtimizdin qoghlap chiqirish uchun oltursek hata kilghan bolimizmu,? ular bichare bizler teroristmu,? seni kim bizning yurtimizda olgin didi,? ket berip ozungning yurtungda ol.

shu yerde yene men hitaylargha " siler eger chet-el metbuatliridiki yazghanlarni yalghan disenglar karshi teshwiq qilinglar,bolmisa putun dunya ularning yazghanlirigha ishinip kalidu didim. we chet-el metbuatlirida mundak yezighlik dep shu kundin ikki ay burun istanbulda bir balidin angliwalghan gepimni ulargha eytip berdim.05-02-1997- yilidiki ghulja weqeside u bala tesadufen ghuljida iken korgenlirini manggha eytip bergen idi. men hitaylargha shundak didim , " 05-02-1997 kuni chettin yurtigha kaytkan bir bala tesadufen bu ishlardin hewersizla bu ghulja weqesi bolghan yerge berip qaptu, bu wekelik bolghan yer bir terepi igiz bir terepi pes kelgen chong yol iken, heliqi bala igiz tereptin keliwatsa,keng ketken yolda mij-mij qap-qara nersiler yerlerde yeyilip yatqidek bir heyran bolup, bir qorqup asta yeqinliship karisa hemmisi oluk iken," heliqi hitay bir chichangship qolini shirening ustige surtup turup " sen ming dane chumulini olturup baqe,? bir qetimda olturalamdikensen,? " didi we yene " her qandak bir hokumet ozige qarshi kilinghan isyanlargha qarshi quwwet ishlitip basturidu, ular [ yani isyanchilar dimekchi ] esker we saqchilarning qolliridiki qurallarni tartip alip esker we saqchilargha qaritip ishletti bundak ehwalda eskerler we saqchilar qural ishletmey qandaq qilidu,? " didi. we ulapla " BU YURTLAR BESH MING YILDIN BERI JUNG GONING " didi.halbuki u bala menggha dep berishide yeqin barghandin keyin qarisa heliqi uzaqtin qap-qara korungen mij-mij nersiler, saqchi we eskerler tutup ketken yaki ozliri qechip ketken isyanchi uyghur balilirining hitay saqchiliri bilen eytishqanda usti-bashidin chushup kalghan chapan, tumaq, qulaqcha, otuk,ayaq we bashqa nersiler iken.

 
IHTIYARI MUHBIR : MEKKE