Abdurehimjan
04-11-07, 03:40
( bu yazmini bir ebleh Rabiye animizgha qaritip yezip, ahirida manga esketken iken. shunga uninggha bergen jawabimni birge caplap qoydum.)
Rabiye Qader xanimning türmidiki ipadisi toghrisida.
Rabiye xanim türmide ashundaq ipadilerni birip türmidi chiqiptu. Belki Rabiye xanim munshundaq qilish arqiliq türmidin qutulghan. Eger türmige kirgen herqandaq bir siyasi jinayet bilen eyiplengen Uyghur öz qilmishini iqrar qilip, qesem ichip partiyeni medileydighan, „Milli bölgunchilerge“ qarshi gepni qilidighan bolsa , uchaghda bizde „Qeqriman“ dige uqum bolmighan bolatti. Ejdatlirimiz we hazirqi zaman yash inqilapchilirimiz(Mesilien: Abduxilil) xitayning türmisidiki qiyin qistaqlargha bash egemey, hetta „bizning inqilawimiz Sherqi turkistanning misteqqillighi üchün“ dep waqirghanlighi, waqiralmisa dilida digenligi üchün mertlerche qurban boldi we millitimiz eghizida tillarda dastan boldi. Eger hemma adem bir yaxshi ishni qilip türmige kirgende xitayning türmisidin chiqiwalay dep towa qilsa , uchaghda bu inqilap nimige aylinidu.bir adem bu yolgha mangghan iken özini qurban qilishni oylap qoyush kirek bolmisa mangma jim tursimu bolidu.
1995-yili men Almatada hazir Amerikida yashawatqan Ilyar Shemshidin bilen parangliship qaldim. Uchaghda u manga mundaq bir gepni qilghan. „eger sen bu yolgha mangsang , özengning tita tomurungni omdan tutup biqip mang, bu yolgha mingip qoyup turmige chushup qilip iqrar qilsang uchaghda sen xaingha aylinise. Bu inqilap qilmay jim turghandinmu bek numus ish . shunga sen omdan oylash „ digen idi.shunga bu ishqa atlanghan adem choqum xitay turmisidimu qet`i bash egmeslik kirek . bu gepni dimek asan likin bizde ashundaq qilalaydighan insanlar bolchagha yuqarda dep ötkendek qeqrimanlirimiz bolghan hemde bu dewa ewlattin –ewlatqa dawamliship keliwatidu. Bushunndaq insanlar allaning bizge ata qilghan perishtiliridur. Dimek Rabiye Qader xanim bu nuqtida ajizliq qilghan . men Rabiye xanimning Wetening sirtigha chiqip qilghan xizmetlirini körup köp tesirlengenlerning biri hemde egeshkuchilirining biri. Likin xataliq sadir bolghan iken uni waxtida tuzetken nahayiti toghra idi yeni Rabiye xanim özining Terjimali Alexandra Cavelius teripidin qelemge ilinghan „Die Himmelsstürmerin“ digen kitawida bu toghruluq azraq toxtulup ötken bolsa idi . Bügünki künde bu pitne.pasatlar bolmighan bolatti. Xitaymu mundaq jar salmighan bolatti. Gherip elliride undaq sugap-sipap ötup kitidighan ish yoq. Heqiqiqet yenila heiqettur. “Gerche qeqiqet tolimi achiq bolghini bilen bezide u shirin miwilerni yitishturidighan baghwendur” digen bu hikmetlik sözni merhum ustazlirimizdin birsi digen idi. Eger shu kitapta bu toghruluq sözlep ötken bolsa . yeni” xitay mini mejburlighhan” digen bolsa bu tolumu biz üchün paydiliq bolghan bolatti epesus Rabiye xanim buni Uyghur millitidin we gheriptiki histashliq qilghuchiliridin yoshurghan . Xitay buningdin paydilanghan.
Germaniyede ötken yili bundaq bir sih yüz berdi. Germaniyelik yazghuchi Günter Grass özinning “Blechtrommel” digen Romani arqiliq 1999-yildiki Nobil Edibiyat mukapatigha irishti. Bu yazghuchi kiyin özining edibi terjimali “Beim Häuten der Zwiebel” digen kitawini yazghanda özining 2- dunya urushida Germaniye washis eskiri yeni “Waffen-SS” qa eza bolup qatnashqanlighini yazmay yoshurghan. Buningdin Yehudilar paldilip, Günter Grassning shu chaghdiki eskerlik kinishkilirini nelerdiki arxiplardin tipip chiqip, Nasis eskerlirining Formisini kiygen qiyapitini xeliq elmge ilan qilghan idi. Buning bilen u putun kitapxanlardin epu sorighan hemde men mejburi shundaq esker bolghan digen meyli u mejburlansun yaki shu chaghning weziyiti shundaq bolsun uni öz terjimalida yazmighanlighi uni yoshurup ötup ketkenligi kishiler epsuslandurghan. Dimekchi menki Rabiye xanim hazir adettiki bir xeshsi emes belki Heliq araliq bir shexsi bolghan iken uninggha qiziqidighan insanlar köp bolidu shunga bezi chaghlaarda kem eqilliq qilip ishni ötkuziwitimen digen bilen aghiri kütulmigem weqeler yuz birip köp ziyan tardidighan gep, bolupmu gheriplillerning aldida.
Bir ishni bek ashurwetmey we bek kem qiliwetmey sözlisek bolidu. Biz Uyghurlar Matimatikni yaxshi ügenmeymiz shugha bizde raschilliq yoq. Mesilerni inchike tepekkur qilmay peqet shu chaghdiki paydinila dep xeqni aldaymiz. Yeni Matimatikidek her waqit sap bolishimiz. Bir ishning nolge teng bolishimu mumkin, noldin chong bolushimu mumkin we yaki noldin kichik bolishimu mumkin dep tekilil qilsaq bolidu. xitayni körsek biraqla xitay terep, gheriplikini körsek biraqla demugrat boliwalmay her waqit öz milli mempetimzni aldinqi birinchi shert qilsaq .
Dos aghritip iytidu
Düshmen küldurup
Hörmet bilen bir dostunglardin.
(Eskertish: Hörmetlik Abirimjan ependi siz yene minimu ismighizni yazmapsiz dep eyiplep yurmeng, nurghun ishlarda mexpiyetlik bolidu. Bu milli mempetimiz üchün paydiliq elwette. Men sizning eserliringizni söyunup oquydighanlarning biri)
-----------------------------------
( ismini atiyalmaydighan bir eblehke bergen jawabim towendikice)
Men sening ismengni telep qilmaymen. cunki sen ismengni menggu ashkariliyalmaysen. sende ismini ashkarilighudek jeur'et yoq. cunki sening eytiwatqanliring heqiqet emes.
hitay herzaman shundaq hile-neyreng qilip kelgen. helqimizning aqkungul, sadda mijezini yahshi bilgen hitay, ashundaq ispatlarni korsitip, dawarimizning halqiliq pellige yetken peytide, sendek eghwsagercilerni yallap ishlitip, her zaman ghelbige irishken.
1945.yildiki Inqilapta, Elihan torini abroysizlandurup,hakimyet qatlimida sozi otmeydighan orungha cushurgen bolsa, xinjiang we Sherqi turkistan birleshme hokumitide bash Reis bolghan Mes'ut Sabirining yuzini tukup, Musteqil bolush aldida turghan Sherqi turkistan dolitining mewjutlighini tozghaqtek tuzitiwetken.
Elihantorining inawitini Abdukerim abbasop tokken bolsa, Mes'ut sabirining inawitini Sitalin yollap bergen pakitlar bilen, xxx ependi( bu yerde ismini atashqa hijil bolimen) "bir ililiq" tehellusi bilen yazghan we sherqi turkistan hokumiti, teshwiqat bashqarmisi besip tarqanqandin keyin, hetta Mes'ut ependining bir tuqqan inisi- Rehimjan Sabir hajimu ( musteqil sherqi turkistan jumhuryitidiki Ministirlarning biri) oz akisidin munasiwetni uzgen idi.
tarihimizda bundaq pajieler az emes. bugun helqarada dawarimiz shuncilik tereqqi qiliwatqan, hitay aldini alalmighudek shekilde rawajliniwatqan peytte, Rabiye hanim turmidiki caghda, mejburi sozlitip, Videogha alghan pilimni tarqatti. shu arqiliq uning yuzini oz helqi aldida tokup, ozliri qural kuci bilen besiqturalmaydighan, Deplumatiye bilenmu, pul soda alaqe bilenmu yengip ciqalmiaydighan , shundaq muhim bir mezgilde, mezkur "wedename"ni elan qildurdi.
derweqe buning yaman tesiri aldi bilen Rabiye hanimgha rohi jehettin qismen zerbe bolishi mumkin. andin sendek iplaslarning, bir qisim namert humsilarning, bashqilardin qurbanliq telep qilidighan, emma ocuq surunlarda hetta oz isminimu ashkare atiyalmaydighan sendeklerning hisyyiatigha, "Hisliri"gha, "vijdani"gha dehle qilishi mumkin. biraq Sherqi turkistan dawasi sendek humsilar eytqandek, her daim "qurban birish" bolidighan bolsa, weten azatlighidin soz ecish mumkin emes.
ming olumdin bir shehit ela, ming shehittin bir tirik ela. turmide jan biriwatqanlar, turmide vijdan ucun muddetsiz qamilip yatqanlar dawarimizning meblighidur. u mebleghdin qimmet yaritalighanlar Millitimizning qehrimanliridur. Rabiye Qadir ene shu qimmet yaratqan Qehrimanning del ozidur!
seningce umu turmide olup bergen bolsa, uning nezirini qilip, resimlirini kocilarda sersan balidek kotirip yurgen bolsang, sence heqiqi inqilap bolghan bolatti. bilip qal, sen menggu ismengni ashkare eytalmaysen. cunki sen wezipilik adem......yene shunimu bilip qalki, senler we senler hizm,et qiliwatqan hojayinliring bu neyrengler bilen hergizmu netijige irishelmeydu.
sen bu yerde pikir qilimen diguce het yezishni obdanraq meshiq qil. qaysi halinggha Rabiye hanimdin qurbanliq telep qilisen?
Abdurehimjan
Rabiye Qader xanimning türmidiki ipadisi toghrisida.
Rabiye xanim türmide ashundaq ipadilerni birip türmidi chiqiptu. Belki Rabiye xanim munshundaq qilish arqiliq türmidin qutulghan. Eger türmige kirgen herqandaq bir siyasi jinayet bilen eyiplengen Uyghur öz qilmishini iqrar qilip, qesem ichip partiyeni medileydighan, „Milli bölgunchilerge“ qarshi gepni qilidighan bolsa , uchaghda bizde „Qeqriman“ dige uqum bolmighan bolatti. Ejdatlirimiz we hazirqi zaman yash inqilapchilirimiz(Mesilien: Abduxilil) xitayning türmisidiki qiyin qistaqlargha bash egemey, hetta „bizning inqilawimiz Sherqi turkistanning misteqqillighi üchün“ dep waqirghanlighi, waqiralmisa dilida digenligi üchün mertlerche qurban boldi we millitimiz eghizida tillarda dastan boldi. Eger hemma adem bir yaxshi ishni qilip türmige kirgende xitayning türmisidin chiqiwalay dep towa qilsa , uchaghda bu inqilap nimige aylinidu.bir adem bu yolgha mangghan iken özini qurban qilishni oylap qoyush kirek bolmisa mangma jim tursimu bolidu.
1995-yili men Almatada hazir Amerikida yashawatqan Ilyar Shemshidin bilen parangliship qaldim. Uchaghda u manga mundaq bir gepni qilghan. „eger sen bu yolgha mangsang , özengning tita tomurungni omdan tutup biqip mang, bu yolgha mingip qoyup turmige chushup qilip iqrar qilsang uchaghda sen xaingha aylinise. Bu inqilap qilmay jim turghandinmu bek numus ish . shunga sen omdan oylash „ digen idi.shunga bu ishqa atlanghan adem choqum xitay turmisidimu qet`i bash egmeslik kirek . bu gepni dimek asan likin bizde ashundaq qilalaydighan insanlar bolchagha yuqarda dep ötkendek qeqrimanlirimiz bolghan hemde bu dewa ewlattin –ewlatqa dawamliship keliwatidu. Bushunndaq insanlar allaning bizge ata qilghan perishtiliridur. Dimek Rabiye Qader xanim bu nuqtida ajizliq qilghan . men Rabiye xanimning Wetening sirtigha chiqip qilghan xizmetlirini körup köp tesirlengenlerning biri hemde egeshkuchilirining biri. Likin xataliq sadir bolghan iken uni waxtida tuzetken nahayiti toghra idi yeni Rabiye xanim özining Terjimali Alexandra Cavelius teripidin qelemge ilinghan „Die Himmelsstürmerin“ digen kitawida bu toghruluq azraq toxtulup ötken bolsa idi . Bügünki künde bu pitne.pasatlar bolmighan bolatti. Xitaymu mundaq jar salmighan bolatti. Gherip elliride undaq sugap-sipap ötup kitidighan ish yoq. Heqiqiqet yenila heiqettur. “Gerche qeqiqet tolimi achiq bolghini bilen bezide u shirin miwilerni yitishturidighan baghwendur” digen bu hikmetlik sözni merhum ustazlirimizdin birsi digen idi. Eger shu kitapta bu toghruluq sözlep ötken bolsa . yeni” xitay mini mejburlighhan” digen bolsa bu tolumu biz üchün paydiliq bolghan bolatti epesus Rabiye xanim buni Uyghur millitidin we gheriptiki histashliq qilghuchiliridin yoshurghan . Xitay buningdin paydilanghan.
Germaniyede ötken yili bundaq bir sih yüz berdi. Germaniyelik yazghuchi Günter Grass özinning “Blechtrommel” digen Romani arqiliq 1999-yildiki Nobil Edibiyat mukapatigha irishti. Bu yazghuchi kiyin özining edibi terjimali “Beim Häuten der Zwiebel” digen kitawini yazghanda özining 2- dunya urushida Germaniye washis eskiri yeni “Waffen-SS” qa eza bolup qatnashqanlighini yazmay yoshurghan. Buningdin Yehudilar paldilip, Günter Grassning shu chaghdiki eskerlik kinishkilirini nelerdiki arxiplardin tipip chiqip, Nasis eskerlirining Formisini kiygen qiyapitini xeliq elmge ilan qilghan idi. Buning bilen u putun kitapxanlardin epu sorighan hemde men mejburi shundaq esker bolghan digen meyli u mejburlansun yaki shu chaghning weziyiti shundaq bolsun uni öz terjimalida yazmighanlighi uni yoshurup ötup ketkenligi kishiler epsuslandurghan. Dimekchi menki Rabiye xanim hazir adettiki bir xeshsi emes belki Heliq araliq bir shexsi bolghan iken uninggha qiziqidighan insanlar köp bolidu shunga bezi chaghlaarda kem eqilliq qilip ishni ötkuziwitimen digen bilen aghiri kütulmigem weqeler yuz birip köp ziyan tardidighan gep, bolupmu gheriplillerning aldida.
Bir ishni bek ashurwetmey we bek kem qiliwetmey sözlisek bolidu. Biz Uyghurlar Matimatikni yaxshi ügenmeymiz shugha bizde raschilliq yoq. Mesilerni inchike tepekkur qilmay peqet shu chaghdiki paydinila dep xeqni aldaymiz. Yeni Matimatikidek her waqit sap bolishimiz. Bir ishning nolge teng bolishimu mumkin, noldin chong bolushimu mumkin we yaki noldin kichik bolishimu mumkin dep tekilil qilsaq bolidu. xitayni körsek biraqla xitay terep, gheriplikini körsek biraqla demugrat boliwalmay her waqit öz milli mempetimzni aldinqi birinchi shert qilsaq .
Dos aghritip iytidu
Düshmen küldurup
Hörmet bilen bir dostunglardin.
(Eskertish: Hörmetlik Abirimjan ependi siz yene minimu ismighizni yazmapsiz dep eyiplep yurmeng, nurghun ishlarda mexpiyetlik bolidu. Bu milli mempetimiz üchün paydiliq elwette. Men sizning eserliringizni söyunup oquydighanlarning biri)
-----------------------------------
( ismini atiyalmaydighan bir eblehke bergen jawabim towendikice)
Men sening ismengni telep qilmaymen. cunki sen ismengni menggu ashkariliyalmaysen. sende ismini ashkarilighudek jeur'et yoq. cunki sening eytiwatqanliring heqiqet emes.
hitay herzaman shundaq hile-neyreng qilip kelgen. helqimizning aqkungul, sadda mijezini yahshi bilgen hitay, ashundaq ispatlarni korsitip, dawarimizning halqiliq pellige yetken peytide, sendek eghwsagercilerni yallap ishlitip, her zaman ghelbige irishken.
1945.yildiki Inqilapta, Elihan torini abroysizlandurup,hakimyet qatlimida sozi otmeydighan orungha cushurgen bolsa, xinjiang we Sherqi turkistan birleshme hokumitide bash Reis bolghan Mes'ut Sabirining yuzini tukup, Musteqil bolush aldida turghan Sherqi turkistan dolitining mewjutlighini tozghaqtek tuzitiwetken.
Elihantorining inawitini Abdukerim abbasop tokken bolsa, Mes'ut sabirining inawitini Sitalin yollap bergen pakitlar bilen, xxx ependi( bu yerde ismini atashqa hijil bolimen) "bir ililiq" tehellusi bilen yazghan we sherqi turkistan hokumiti, teshwiqat bashqarmisi besip tarqanqandin keyin, hetta Mes'ut ependining bir tuqqan inisi- Rehimjan Sabir hajimu ( musteqil sherqi turkistan jumhuryitidiki Ministirlarning biri) oz akisidin munasiwetni uzgen idi.
tarihimizda bundaq pajieler az emes. bugun helqarada dawarimiz shuncilik tereqqi qiliwatqan, hitay aldini alalmighudek shekilde rawajliniwatqan peytte, Rabiye hanim turmidiki caghda, mejburi sozlitip, Videogha alghan pilimni tarqatti. shu arqiliq uning yuzini oz helqi aldida tokup, ozliri qural kuci bilen besiqturalmaydighan, Deplumatiye bilenmu, pul soda alaqe bilenmu yengip ciqalmiaydighan , shundaq muhim bir mezgilde, mezkur "wedename"ni elan qildurdi.
derweqe buning yaman tesiri aldi bilen Rabiye hanimgha rohi jehettin qismen zerbe bolishi mumkin. andin sendek iplaslarning, bir qisim namert humsilarning, bashqilardin qurbanliq telep qilidighan, emma ocuq surunlarda hetta oz isminimu ashkare atiyalmaydighan sendeklerning hisyyiatigha, "Hisliri"gha, "vijdani"gha dehle qilishi mumkin. biraq Sherqi turkistan dawasi sendek humsilar eytqandek, her daim "qurban birish" bolidighan bolsa, weten azatlighidin soz ecish mumkin emes.
ming olumdin bir shehit ela, ming shehittin bir tirik ela. turmide jan biriwatqanlar, turmide vijdan ucun muddetsiz qamilip yatqanlar dawarimizning meblighidur. u mebleghdin qimmet yaritalighanlar Millitimizning qehrimanliridur. Rabiye Qadir ene shu qimmet yaratqan Qehrimanning del ozidur!
seningce umu turmide olup bergen bolsa, uning nezirini qilip, resimlirini kocilarda sersan balidek kotirip yurgen bolsang, sence heqiqi inqilap bolghan bolatti. bilip qal, sen menggu ismengni ashkare eytalmaysen. cunki sen wezipilik adem......yene shunimu bilip qalki, senler we senler hizm,et qiliwatqan hojayinliring bu neyrengler bilen hergizmu netijige irishelmeydu.
sen bu yerde pikir qilimen diguce het yezishni obdanraq meshiq qil. qaysi halinggha Rabiye hanimdin qurbanliq telep qilisen?
Abdurehimjan