PDA

View Full Version : yardam(WUC,UAA,UHP)



Unregistered
01-11-07, 12:11
hormatlik qerin dashlar, mumkin bolsa manga, xittaylarning wetinimiz da yurguziwatqan atalmish qoshtilliq marip toghursidaiki matiryallarni tipip bar sanglar!!!

soqmaq@hotmail.com

raxmat

Unregistered
01-11-07, 12:38
hormatlik qerin dashlar, mumkin bolsa manga, xittaylarning wetinimiz da yurguziwatqan atalmish qoshtilliq marip toghursidaiki matiryallarni tipip bar sanglar!!!

soqmaq@hotmail.com

raxmat

towendiki adrestin bezi matiriyallargha ige bolalaysiz:

http://www.rfa.org/uyghur/obzor/2007/10/29/obzor-parhat/

Unregistered
01-11-07, 12:43
hormatlik qerin dashlar, mumkin bolsa manga, xittaylarning wetinimiz da yurguziwatqan atalmish qoshtilliq marip toghursidaiki matiryallarni tipip bar sanglar!!!

soqmaq@hotmail.com

raxmat

towendikiler < qosh tilliq maarip > heqqide elan qilinghan bezi xewer - uchurlar:

< Qosh tilliq oqutush > heqqide elan qilinghan bezi – xewer – uchurlar

Keriye Nahiyeside Ottura – Bashlanghuch Mektep Oqughuchiliridin Qalaymiqan Heq Élish Ehwali Éghir
Hotenning keriye Nahiyesi, Sherqiy Türkistan boyiche eng chet we namrat nahiyelerning biri bolup, déhqanlarning yilliq otturiche sap kirimi aran 1000 yuan etrapida.

Keriyening Milliy ma’arip sahesimu intayin bichare weziyette bolup, mektepliri harabe, oqutush esliheliri kamchil, hetta bezi mektepliride doska we borimu yoq, qish künliri ehwal téximu éghir bolup, isinish mesilisini hel qilish üchün xéli köp mektepler birqanche sinipning oqughuchilirini bir sinipqa yighip deris ötüshke bejbur bolidu. Bundaq bolushining sewebi nahayiti éniq, chünki bu nahiyening noposining mutleq köp qismi Uyghur, Xitaylar yoq diyerlik, shunga hökümet tarmaqliri nu nahiyening ma’aripigha meblegh sélishqa ehmiyet bermigen we özining yeghida özini qorush siyasitini yürgüzüp kelgen.
Ehwal shundaq turughluq yene künige 3 wax zaghra yep oqughqa mejbur boluwatqan bichare oqughuchilargha sélinidighan séliq we yük éghir.

< Xoten géziti > ning xewiride körsütülishiche, mekteplerning oqughuchilardin türlük bahane – sewepler bilen orunsiz heq yighish ehwali éghir bolup, nahiyilik maliye idarisining tekshürüshiche, peqetla nahiyélik 2 – ottura mektep bilen 3 – bashlanghuch mektep oqughuchiliridin < oqush puli >, < matiriyal puli >, < bixeterlik puli > … digendek türlük sewepler bilen belgilimidin sirt yighiwélinghan pulning sani 130 ming 700 yuange yetken.
Xitaydiki Atalmish < Xinjiang Toluq Ottura Sinipliri > gha Iwetilgen Yerlik Oqughuchilarning Sani 13 Ming 685 Neperge yetti

Sherqiy Türkistanda Uyghurlarni asas qilghan yerlik toluq ottura mektep oqughuchilirini Xitayning ichki ölkiliridiki ottura mekteplerge yötkep apirip oqutush tüzümi, Xitay hakimiyitining Uyghurlarning Milliy ma’aripini Xitaylashturush we Uyghurlarni atsimilatsiye qilip yoqutush yolida basqan eng mohim qedemlirining biridin ibaret. Xitay hökümiti bu siyasitini 2000 – yilidin bashlap ijra qilishqa bashlighan idi.

< Xinjiang iqtisat géziti > ning 10 – ayning 24 – küni xewer qilishiche, 2000 – yilidin bashlap hazirgha qeder Sherqiy Türkistandin 13 ming 685 neper yerlik oqughuchi Xitayning ichki ölkiliride tesis qilinghan atalmish < Xinjiang toluq ottura sinipliri > gha iwetilgen.

Hazirgha qeder Xitayning ichki ölkiliridiki 12 shehrige jaylashqan 26 ottura mektepte mexsus 45 < Xinjiang toluq ottura sinipi > tesis qilinghan.

Xitay hökümiti Xitayche toluq ottura siniplirida oquydighan yerlik oqughuchilarning sanini ashurush üchün, bir tereptin Xitayning ichki ölkilirige oqughuchi iwetse, yene bir tereptin Ürümchi, Qaramay, Xihenze qatarliq Xitaylar bir qeder zich olturaqlashqan Sheherlerdiki Xitay mektepliridimu mexsus siniplar tesis qilip, Uyghurlar zich olturaqlashqan jenobi rayonlardiki milliy mekteplerdin oqughuchi yötkep kélip toluq ottura siniplirida oqutushqa bashlighan we bu siniplarda oquwatqan oqughuchilarning sani 9000 gha yetken.

Atushning milliy maaripi xewip ichide

Xitay hökümiti, < Qosh tilliq oqutush > digen niqap bilen, Sherqiy Türkistanning pütün rayonlirida Milliy ma’aripni Xitaylashturush qedimini tezletmekte.

Mesilen, < Xinjiang géziti > ning 10 – ayning 21 – künidiki xewiride körsütülishiche, Atush wilayitidiki ( Xitaylar < Qizilsu Qirghiz Aptonom oblasti > dep ataydu ) milliy ottura – bashlanghuch mekteplerning 80 pirsentide < qosh tilliq oqutush > yolgha qoyulushqa bashlanghan we keler yilighiche pütün mekteplerde < qosh tilliq oqutush > ni yolgha qoyush emelge ashurulidiken.

Xitay hökümiti yene her yili Atush wilayitidin 100 neper yerlik oqughuchini Xitayning ichki ölkiliridiki < Xinjiang toluq ottura sinipliri > gha iwetishke bashlighan, yene 200 neper oqughuchini Sherqiy Türkistandiki Xitaylar zich olturaqlashqan sheherlerdiki Xitay mekteplirining toluq ottura siniplirigha iwetken.

Atush hökümet dayirliri, Xitayning ichki ölkilirige iwetilidighan ottura mektep oqughuchilirining sanini ashurush üchün yéqinda Xitayning Jiangxi we Liaoning olkiliri bilen hemkarliq kélishimi imzalighan

Xitay Mustemlikichiliri Xelqimizni Ana Til – Yéziqidin Waz Kéchishke Qistimaqta
Xitay hökümitining 2006 – yilidin 2010 – yilighiche bolghan mezgil ichide, Sherqiy Türkistanda mewjut bolup turghan yézilarning 85 pirsentidin köpirekide azsanliq millet ösmürlirige qarita mektepke qobul qilishtin burun ikki yil Xitayche oqutushni yolgha qoyushni pilanlighanliqi, héch shübhisizki Xitay mustemlikichilirining Xelqimizni özlirining ana til – yéziqidin ayrish üchün qollanghan yene bir siyasi süyqestidin ibaret!

Xitay hakimiyitining yuqarqi qararining, hetta ular özliri chiqarghan atalmish <milliy téritoriyelik aptonomiye qanuni> ning munasiwetlik maddilirighimu pütünley zit ikenliki, bu mustemlikichi hakimiyetning özlirining meqsetlirini emelge ashurush üchün herqandaq rezil wastilarni qollunushtin bash tartmaydighanliqini ochuqche körsütüp turmaqta.

<Milliy Téritoriyelik Aptonomiye Qanuni> ning 37 – maddisida mundaq diyilgen:

<Milliy Téritoriyelik Aptonom jaylardiki aptonom organlar özliri musteqil halda milliy ma´aripini tereqqi qilduridu, sawatsizliqni tügitidu …
azsanliq millet oqughuchilirini asas qilghan mekteplerde, sharayiti barliri azsanliq milletlerning til – yéziqida derislik hazirlap chiqip, azsanliq millet til – yéziqida deris béridu, bashlanghuch mekteplerning yuquri yilliqida yaki toluqsiz ottura mekteplerde Henzuche tesis qilip, memliket boyiche birtutash qollunidighan Henzuche ortaq tilni ögetse bolidu>.

Yuqarqi maddida Xitaychining peqetla qoshumche til derisliki qataride ötülidighanliqi tekitlengen bolup, bashqa derisliklerni Xitay tilida ötüsh heqqide héch bir söz yer almighan.

Emma, Xitay hakimiyitining kéyinki yillardin buyan Uyghurlarning milliy ma´aripini Xitaylashturush üchün birqatar siyasetlerni tüzüp chiqip jiddi ijra qiliwatqanliqi bir emiliyet.

Xitay hökümiti Uyghur ma'aripini Xitaylashturushni 1998- yildin bashlap ashkare élan qildi, heriketning éng bashlan’ghan yéri Uyghur idologiye we siyasi weziyitige wekillik qilidighan Shinjiang unvéristitidin bashlidi. Ali mekteplerde Uyghurche ötüliwatqan dersliklerni tosattin Henzuche ötüsh buyruqi chüshti. Burun bezi tebi'i pen derslikliri Henzuche otuletti, Uyghur oqughuchilar qosh tilni tengle igellesh yoli bilen tebi'i pen dersliklirini yaxshi ögünüp Henzular bilen teng kétip baratti. Biraq nöwette Uyghur edebiyati we tarix dersliklirini tosattin Henzuche uqu- oqutush mesilisige kelgende xelq buninggha naraziliqini ipedileshke bashlidi. Qarshilik körsetkenler ishtin boshitildi yaki taqip astigha élindi.

Xitay hakimiyiti peydin – pey heddidin éship, Sherqiy Türkistandiki milliy ottura – bashlanghuch mekteplerde atalmish <qosh tilliq oqutush> digenni kötürüp chiqip, herqaysi jaylardiki Uyghur mektepliri bilen Xitay mekteplirini zormu – zor birleshtürüwetip, Uyghur oqughuchilargha qarita Xitaychini éng asasliq deris qatarida mejburi ötüp kelmekte.

Yene <Milliy Téritoriyelik Aptonomiye Qanuni> ning 10 – maddisida, <milliy téritoriyelik aptonom jaylardiki aptonom organlar, shu jaylardiki herqaysi milletlerning özlirining til – yéziqini qollunush we tereqqi qildurush erkinlikige kapaletlik qilishi kérek, ular, özlirining milliy örp – adetlirini dawamlashturush yaki özgertish erkinlikige ige> dep körsütülgen bolsimu, emma Sherqiy Türkistandiki her derijilik hökümet tarmaqliri, <Xitayche bilmiseng istiqbaling yaki chiqish yolung yoq> digenni terghip qilip, Xitayche bilmeydighan yerliklerge qarita kemsitish, horlash, ishqa qobul qilmasliq, maashini östürmeslik … qatarliq wastilarni qollnush we hökümetning xet – alaqe, pochta - téligiraf qatarliq ishlirida yerliklerning til – yéziqini etirap qilmasliqtek usollar arqiliq yerlik xelqni özlirining ana til – yéziqidin waz kéchishke qistap kelmekte.

Germaniyediki <Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi>, Xitay hökümitining 2006 – yilidin 2010 – yilighiche bolghan mezgil ichide, Sherqiy Türkistanda mewjut bolup turghan yézilarning 85 pirsentidin köpirekide azsanliq millet ösmürlirige qarita mektepke qobul qilishtin burun ikki yil Xitayche oqutushni yolgha qoyushni pilanlighanliqi munasiwiti bilen, Xitayning bu pilanigha qarshi keng – kölemde kampaniye élip bérishqa hazirlanmaqta.

Hoten Ma’arip Sahesidikilerning Ömri Dert Töküsh Bilen Ötti

< Hoten géziti > ning 10 – ayda xewer qilishiche, yeqinda Hoten wilayitining mesulliri, bu wilayetning ma’arip ehwalini tekshürüshke kelgen < aptonom rayon > rehberlirige dert töküp, Hoten wilayitining Ma’arip saheside saqliniwatqan qiyinchiliqlarni töwendikiche otturigha qoyghan:
1. Hotenning yerlik maliyesi qis bolghini üchün, oqutush sinipliri, oqughuchilar yatiqi we oqughuchilar tamaqxanisi qurulushi élip bérishta zor qiyinchiliqlar mewjut, buxil weziyet, oqutush ishlirining ilgirlishige éghir tesir körsütüwatidu;
2.
wilayettiki 116 mektepte isitish esliheliri yoq;
3.
mekteplerning asasi qurulushi ajiz, oqutush esliheliri kamchil, tejirbixaniliri yoq diyerlik;

Yuqurida otturigha qoyulghan 3 xil mesile, Sherqiy Türkistan boyiche Uyghurlar eng zich toplushup olturaqlashqan Hoten rayonidiki milliy ma’arip sahesining echinishliq weziyitini körsütüp turmaqta.

Hoten wilayitide qosh qilliq oqutush

Sherqiy Türkistan boyiche uyghurlar eng zich olturaqlashqan we omomiy noposining 90 pirsentidin köpirekini uyghurlar teshkil qilidighan Hoten wilayiti, Xitay hakimiyiti teripidin uyghur ma’aripini xitaylashturush meqsidide élip bériliwatqan atalmish < qosh tilliq oqutush > siyasitini yürgüzüshtiki merkizi nuxtilarning biri bolup, qisqighine ikki yil jeryanida Xitay hakimiyitining Hotende bu jehette zor qedemlerni basqanliqi körülmekte.

< Xoten geziti > ning xewer qilishiche, Hoten wilayitide atalmish < qosh tilliq oqutush > siyasiti 2004 – yili bashlanghan bolup, hazirgha qeder Hoten wilayiti boyiche < qosh tilliq oqutush > ni yolgha qoyghan ottura – bashlanghuch mekteplerning sani 203 ke, < qosh tilliq oqutush > sinipliri 428 ge, bu siniplarda oquwatqan uyghur oqughuchilarning sani 16 ming 613 neperge yetken.

Xitay hakimiyiti Hotendiki uyghurche mekteplerde < qosh tilliq oqutush > ni jiddi yolgha qoyush bilen birge yene, Hotendiki Xitay mekteplirigimu Uyghur oqughuchi qobul qilishni köpeytken bolup, hazir Hotendiki Xitay mektepliride oquwatqan oqughuchilarning 50 pirsenti < min kao xen > dep atalghan uyghurlar iken.

Xitay hökümiti < qosh tilliq oqutush > qa kapaletlik qilish üchün, idare jemiyetlerdin 500 neper xitayni uyghur mekteplirige xitayche oqutquchuluqqa yötkigen we jemiyettin yene 650 neper xitayni oqutquchiliqqa qobul qilghan, Xitaychisi ajiz Uyghur oqutquchilarni bolsa mejburi halda xitayche kuruslargha iwetken yaki bashqa kesiplerge yötkiwetken.

Yeza mektepliride Xitayche Deris Beridighan Tunji Türkümdiki 1038 Neper Xitay Oqutquchi Sherqiy Türkistangha Yetip Keldi

< Xin Hua axbarat egentliqi > ning 8 – ayning 29 – küni Ürümchidin bergen xewiride körsütülishiche, Sherqiy Türkistanning yéza – qishlaqliridiki Milliy ottura – bashlanghuch mekteplerge Xitay tili dersi bérish üchün, Xitayning herqaysi ölkiliridin qobul qilinghan tunji türkümdiki 1038 neper oqutquchi ürümchige yetip kelgen.
Xewerde körsütülishiche, bu Xitay oqutquchilar Ürümchide bir heptilik telim – terbiyedin ötkendin keyin, Sherqiy Türkistanning 10 wilayitidiki 20 nahiyege qarashliq yéza – kenit mekteplirige 3 yilliq oqutquchiliqqa iwetilidiken. Ularning maashini Xitay merkizi hökümiti bilen < Aptonom Rayonluq Hökümet > birlikte öteydiken.

Xitay hökümiti buyildin etibaren Xitayning ichki ölkiliridin Xital tili oqutquchi qobul qilishqa bashlighan bolup, bunungdin keyin qobul qilishni yenimu kengeytidiken.
Xitayning ichki ölkiliridin Xitay tili oqutquchisi yötkesh pilani, Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistanning milliy maaripini Xitaylashturush jehette besiwatqan eng mohim qedemlirining biri bolup, bu Xitay oqutquchilar, Sherqiy Türkistanning asasi qatlamliridiki Uyghur ottura – bashlanghuch mektepliride < Xitaychini bilmeydu > digen bahane bilen mekteplerdin heydelgen Uyghur oqutquchilarning ornigha qoyulidu.

Xitay hakimiyiti, 2003 – yilidin buyan Sherqiy Türkistandiki milliy mekteplerge qarita yolgha qoyup kéliwatqan < Qosh tilliq oqutush > siyasitini, < Gherbi – Shimalni chong echish stiratigiyesining mohim bir parchisi > dep qarimaqta, emiliyette bolsa bu, Uyghurlarning Milliy maaripini Xitaylashturush siyasitidin bashqa nerse emes.
Bu siyaset yolgha qoyulghandin buyan, Uyghurlarning milliy maaripi eghir weyranchiliqqa uchrap kelmekte, bolupmu bu jeryanda nechche minglighan Uyghur oqutquchi < Henzuchini bilmeydu > digen sewep bilen mekteplerdin uzaqlashturulup, ularning yérige Xitayning ichki ölkiliridin Xitay oqutquchilar yötkep kélinip orunlashturuldi, bunung bilen Sherqiy Türkistandiki Uyghur ottura – bashlanghuch mektepliride, Muellimning gepini oqughuchi chüshenmeydighan, oqutquchi bilen oqughuchi bir – birining gep – sözini terjimanlarning wastisi bilen aliyalaydighan külkilik weziyet barliqqa keldi.

Xitay hökümitimu, Uyghur bashlanghuch – ottura mekteplerning oqutquchilirining kespiy sewiyesini östürüshni bir chetke qaytip qoyup, pütün küchini ularning Xitayche sewiyesini ashurushqa qaratti, bunung bilen Uyghur oqutquchilarda kespi jehette omomiy yüzlük chekinish ehwali körülmekte.
Milliy oqutquchilar telim – terbiyedin ötküzüldi

< Tian Shan tori > da 8 – ayning 31 – küni elan qilinghan bir xewerde körsütülishiche, 2003 – yilidin 2006 - yiligha qeder Sherqiy Türkistandiki 6000 neperdin artuq ottura – bashlanghuch mektep oqutquchisi < Qosh tilliq oqutush > telim – terbiyesidin ötküzülgen.
8 – ayning 31 – küni, Sherqiy Türkistanning herqaysi jayliridin kelgen 200 neper < azsanliq millet > oqutquchisi, < Qosh tilliq oqutush > pilani boyiche Tian Jin pidagogika Uniwersititige bir yilliq Xitayche oqushqa iwétilgen.

Buyil Yene Xitayning Ichki Ölkiliridiki Toluq Ottura Mekteplerge Sherqiy Türkistandin 3990 Neper Oqughuchi Mangghuzuldi

Xitay hökümitining birqanche yildin buyan yolgha qoyup kelgen ichki ölkiliridiki toluq ottura mekteplerde < Xinjiang sinipi > tesis qilip, Uyghurlarni asas qilghan halda yerlik milletlerdin bolghan oqughuchilarni Xitaygha iwetip terbiyilesh siyasiti bolsa, ularning yerlik xelqni atsimilatsiye qilip yoqutush siyasitining intayin mohim bir parchisi.
Xitay hakimiyitining tüp meqsidi, yerlik milletlerge mensup bu ottura mektep oqughuchilirini ana yurtidin, xelqidin ayrip, ularning wujudidiki milliy we diniy tuyghularni yoq qilip, ismi Uyghur, jismi Xitay bolghan yengi bir nesilge aylandurushtin ibaret. Shunung üchünmu Xitayning bu siyasiti yillardin buyan weten ichi we sirtidiki Uyghurlarning qattiq naraziliqini qozghighan we hetta bu mesile < Amerika Uyghur Jemiyiti > ning teshebbusi bilen Amerika parlamentidimu otturigha qoyulghan idi.
Emma Xitay hökümiti bu siyasitidin waz kechkini yoq, eksiche Xitaygha iwetidighan Uyghur ottura mektep oqughuchilirining sanini teximu ashurup kelmekte.

Mesilen, < Xinjiang geziti > ning xewirige asaslanghanda, buyilmu Sherqiy Türkistandin Xitayning ichki ölkiliridiki toluq ottura siniplirigha 3990 neper azsanliq millet oqughuchisi qobul qilinghan bolup, bular toluq otturini Xitayda tesis qilinghan < Xinjiang sinipi > da tamamlaydiken

Uyghur oqughuchilarning ishqa orunlishish nisbiti

Xinjiang geziti > ning xewirige asaslanghanda, buyil Sherqiy Türkistan boyiche adettiki ali mekteplerni püttürgen oqughuchilarning omomiy sani 29 ming 856 neper bolup, tarixtiki eng yuquri sewiyege yetken, bularning 35.7 pirsenti azsanliq milletlerdin bolup, Sherqiy Türkistanning yerlik xelqi hisaplanghan Uyghur, Qazaq we Qirghiz oqughuchilarning igelligen nisbiti heqqide melumat bérilmigen.

Yuqarqi xewerde körsütülishiche, buyil ali mekteplerni püttürgen oqughuchilarning hizmatke orunlishish nisbiti 54 pirsent bolup, bunung ichide azsanliq milletlerning ishqa orunlishish nisbiti 34.43 pirsent iken.
Xitay hökümiti buyil ali mekteplerni püttürgen oqughuchilarni yeza asasi qatlamlirigha iwetish dolquni qozghighini üchün, ishqa orunlushush nisbitimu ötken yildikidin 13 pirsent ashqan.

Xitay Hökümiti Sebiylerge Xitay Tili Maaripini Kücheytmekte
2006.07.28 RFA

Yéqinda Uyghur aptonom rayonida échilghan qosh tilliq maarip xizmiti yighinida, Xitay hökümiti qosh tilliq maarip namidiki Xitaychilashturush maarip siyasitining yenimu rawan emeliylishishi üchün, Xitay tili maaripini asasiy maaripning asasi bolghan baghcha maaripidin bashlap élip bérishqa ehmiyet bérish hemde buning üchün baghcha maaripigha yéterlik oqutquchi terbiyilep yétishtürüshni hemde buni Uyghur élining yéza- Kentlirigiche kéngeytishni qarar qilghan.

Yézilarda Xitayche balilar baghchiliri

Maarip xewerliridin ashkarilinishiche, Xitay hökümiti aptonom rayonluq hökümet "baghcha maaripini Xitaychilashturush pilanini 2006 yilidin -2010 Yilighiche asasiy jehettin emeliyleshtürüshni pilanlap buni ishqa ashurush üchün 430 milyon yüen meblegh salidiken. Shundaqla nöwette deslepki qedemde besh ‏- alte yashliq yéza balilirining 85% ning qosh tilda terbiyilinishini ishqa ashurush üchün heriket qilmaqta iken.

Uyghur élining her qaysi yerlik hökümet tor betliride élan qilinghan munasiwetlik uchurlardin ashkarilinishiche, Xitay tili maaripini sebiylerge kücheytip élip bérish üchün békitilgen bu qarar boyiche, nöwette her qaysi yerlik hökümet hemde maarip tarmaqliri bolupmu Uyghurlar zich olturaqlashqan yéza ‏- nahiyilerde emeliyleshtürüsh üchün jiddiy tutush qilmaqta iken.

Xoten torida 27 - iyul élan qilinishiche, Xoten wilayiti boyiche yette nahiye hemde bir sheherdiki balilar baghchilirida 9100 neper Uyghur sebiyler Xitay tilida terbiyiliniwatqan iken. Buning üchün jemiy 227 neper Xitay tili terbiyichisi kéngeytip qobul qilinghan. 2010 – Yilighiche mexsus Xitay tili ders béridighan yene 1304 neper baghcha oqutquchisi köpeytip qobul qilinidiken.

Qeshqerning Yopurgha nahiyisi özidila 26 balilar baghchisi bolup kentlerning 30% ide Xitay maaripi asas qilinghan balilar baghchisi qorulup bolghan.

"Xitay tilliq boghunlar" ?

Ili xewer torida qosh tilliq maarip heqqide bérilgen xewerlerge qarighanda, ili teweside Xitay hökümitining qosh til maaripini sebiylerdin bashlash qararigha maslishish üchün, ili oblastliq maarip idarisi oblast boyiche "Xitay tili boghunliri" musabiqisini oyushturup, Xitaydin bashqa millet sebiylerning ichidin Xitaychini eng yaxshi sözleydighan balilarni tallap chiqip teshwiqat élip barmaqchi boluwatqan bolup, nöwette ili oblastida 600 ming bala bu musabiqige qatnashturulmaqta.

Musabiqige qatnashqan balilar Xitayche soallargha jawab bérish, Xitayche senet nomuri körsitish, Xitayche oqush, sözlesh, yézish hemde bashqa türler buyiche musabiqige chüshüp Xitaychini eng yaxshi ögengen bala bolushni talishidiken.

Yesli baliliridinmu Xitay tilidin imtihan almaqta

Nöwette, Xitay hökümiti mana mushuninggha oxshash paaliyetler arqiliq Uyghur élide Xitay tili oqutushini sebiylerdin bashlash herikiti kücheytiwatqan bolup, ata -Anilarmu Xitay tili maaripi barghanche kücheytiliwatqanliqi üchün buninggha maslishishqa mejbur boluwatqan iken. Qeshqerning melum nahiyisidin bir Uyghur ayal Uyghurlarning balilirini hazir Xitayche mektepke bérishtin burun Xitayche yeslilerge bériwatqanliqini bildürdi:

Ziyaliylar: Xitay Uyghurlarni ang jehettin assimilyatsiye qilmaqchi

Xitay hökümitining yéqinqi yillardin béri Uyghur qatarliq Xitay bolmighan milletlerge qarita qosh til maaripi namida maaripni Xitaychilashturush siyasitini kücheytip élip bérishi eslidinla Uyghurlarning naraziliqini qozghap kéliwatqan mesile idi.

Nöwette Xitay dairilirining mezkür siyasitini hetta mektep yéshigha toshmighan sebiylerdin bashlap élip bérish üchün jiddiy heriket qiliwatqanliqi chetellerdiki Uyghur maaripchiliri hemde ziyaliylirining naraziliqini yenimu ashurmaqta. Ular "Xitay hökümitining qosh til maaripi, Uyghur ewlatlirining öz ana tilini untuldurup, ularni pütünley Xitayche til, Xitay éngida, Xitay medenitide terbiyleshni meqset qilghan assimilyatsiye siyasitidin bashqa nerse emeslikini yenimu ashkarilidi" dégen qarashlarni otturgha qoymaqta. (Gülchéhre)
Uyghur Mekteplirige Oqutquchi Yétishmesliktiki Heqqiqi Seweb Néme?
2006.07.14 RFA

2003 – yili 13 - séntebir küni korlidiki melum mekteptiki Uyghur oqughuchilar Xitayche ders almaqta. AFP

Uyghur aptonom rayonluq maarip nazaritidin igilinishiche, Uyghur élidiki yéza - qishlaqlarni asas qilghan ottura hem bashlanghuch mekteplerge jemiyettin oqutquchi teklip qilishqa tizimlitish 7 - iyul küni axirlashqan bolup, oqutquchiliqqa tizimlatqanlar 18 mingdin ashqan. Bu qétim qobul qilinidighan san jemi 1595 bolup, démek her 10 kishi bir oqutquchiliq ornini talishidiken.

Maarip nazaritining höjjitidin ashkarilinishiche, oqutquchi qobul qilish imtihanigha tizimlatqanlarning ichide Uyghur élidin bashqa yene, Xitay ölkiliridin jemi 801 kishi tizimlatqan.

Bu qétimliq yéza‏- qshlaqlardiki ottura ‏- bashlanghuch mektep oqutquchiliqigha tizimlatqanlar ichide yene 224 neper doktorluq unwani alghanlar hemde 20 neper aspirantlar bar iken. Gerche bu tizimlatqanlarning ichide 31 xil millet barliqi déyilgen bolsimu, emma uning ichide Uyghurlarning qanchilik nisbetni igileydighanliqi élan qilinmidi.

Yenimu jiq oqutquchi qosh til maaripini kücheytish üchün qobul qilinmaqchi

Xitay hökümiti pilanida kéyinki besh yilda Uyghur élidiki yéza mekteplirige yene 7500 oqutquchini jemiyettin mushundaq usul arqiliq pilanliq qobul qilmaqchi iken.

- Bu sanlar Uyghur éli maaripining yeni bir qeder arqida saniliwatqan Uyghur yéza‏- Kent maaripining tereqqiy qiliwatqinini körsitemdu?
- Yaq.
- Mekteplerning sani köpeygechke oqutquchilarnimu köpeytmekchimu?
- Yaq.
- Undaqta yéza mektepliride oqughuchilar birdinla köpiyip kettimu?
- Yaq.
- Yéngidin bunche köp sandiki oqutquchilar qobul qilinsa, ilgiri maarip sépide xizmet qiliwatqan oqutquchilar qéni ?
- Chünki yézilardimu Uyghur mekteplirini Xitay mektepliri bilen birleshtürgendin kéyin Xitay tilida ders ötelmigenler shalliwétildi.

Mana bu melum yézidiki bashlanghuch mekteptin Xitay tilida ders ötelmeydu dégen seweb bilen munberdin qoghlanghan shundaq sansiz oqutquchilarning birining jawabi.

Uyghur yéza maaripida néme üchün oqutquchi yétishmeslik kélip chiqidu ? dégen témigha Xitay hökümiti élan qilghan mulahize xaraktérlik maqaliliride "Uyghur éli maaripining bolupmu yéza maaripining asasiy bosh, oqutquchilarning sapasi omumyüzlük töwen, Xitay tili sewiyisi ajiz, kespi sewiyisi cheklik, hazirqi maarip tereqqiyati hem sewiyisi bilen maslishalmidi" dégendek jümlilerni körimiz. Emma Uyghur ziyaliyliri bu seweblerge nisbi qaraydu. Ular Uyghur maaripida oqutquchi yétishmeslik mesilisini yenila Xitay hökümitining "qosh tilliq maarip" namida milliy maaripni Xitaychilashturush siyasiti keltürüp chiqarghanliqini ipadilimekte.

Biz Uyghur élide néme üchün oqutquchi yétishmey qaldi? dégen soalgha jawab tépish üchün Xitay hökümitining Uyghur éli maaripida yürgüzüwatqan jiddiy siyasetlirini tekitlep ötüshimizge toghra kélidu.

Xitaychilashturush maarip siyasiti we uning netijisi

Uyghur éli maarip nazaritining 2006yili 6 - ayning 26 - küni tarqatqan" aptonom rayonning az sanliq milletler qosh til maaripini kücheytish heqqidiki pikri" namliq ichki höjjitidin ashkarilinishiche, Xitay hökümiti Uyghur élining yéza- qishlaqlirida "qosh tilliq maaripni" kücheytish üchün 2006 - yilidin bashlap 2010 - yilighiche jemiy 430 milyon yüen meblegh ajratqan.

2000 - yilidin bashlap Xitay partiye we hökümet dairiliri Uyghur rayonida qosh tilliq maarip islahati namida élip bériwatqan maaripni Xitaychilashturush herikitini yenimu kücheytken. Yeni ular qosh tilliq maaripini zor küch bilen yolgha qoyush namidiki mexsus qarar mezmuni boyiche Xitay tili maaripini milliy bashlanghuch mekteplerning birinchi yilliqidin bashlidi, yeni barliq asasliq ders we tebiiy pen derslirini Xitayche oqutush, uninggha qoshumche ana til dersi namida Uyghur yaki bashqa az sanliq millet til edebiyat dersini kirgüzüshtek, hazirqi milliy maarip endizisige chong üzgirish kirgüzdi.

Yeni Uyghur élidiki aliy mekteplerde barliq asasliq dersler Xitaychilashturulghandin kéyin, Uyghur élidiki barliq Uyghur bashlanghuch ‏- Ottura mektepler -2005 Yilining axirighiche Xitay mektepliri bilen birleshtürüwitish qararini aldi.

Xitay kommunistik partiyisining Uyghur rayonigha qoyghan sékrétari wang léchuen qosh tilliq maaripni kücheytish heqqide sözlep" bundin kéyin qosh til bilmigenler oqutquchi bolmaydu " dep qattiq pozitsiye bilen tekitlidi.

Buning bilen teng barliq az sanliq millet oqutquchilirigha qosh tilliq bolush telipi qoyulup "oqutquchiliq layaqet kinishkisi" bolmighanlarning oqutquchiliq qilish salahiyiti bolmaydu dep bu kinishkige érishish üchün barliq oqutquchilarning kespi sewiye imtihanidin bashqa, Xitay tili sewiye imtihanining yuqiri derijiliridin ötishi shert qilindi. Buning bilen Uyghur milliy maarip sépide xizmet qilip kéliwatqan sansiz tejribilik oqutquchilar maarip sépidin ayrilishqa mejbur boldi. Epsus bu özgirishler qandaqtur Uyghur milliy maaripigha tereqqiyatlar élip kelmestin peqet uni yenimu Xitaychilishishqa qarap dawalghudi.

Uyghur milliy maaripi sépidiki oqutquchilar shallinish bilen teng siyasiy bésimgha duch keldi

Xitay hökümiti milliy maaripta zor özgirish yasash bilen teng diqqiti noqul maaripqila emes, belki Uyghur maarip sahesining muqimliqigha qaratti. Chünki yéqinqi yillardin buyan Uyghur milliy maaripini shiddet bilen Xitaychilashturush Uyghurlarda bolupmu Uyghur maaripchilarda naraziliqlarni peyda qilghan idi, Xitay hökümiti Uyghur éli maaripining muqimliqidin endishe tuydi.

Xitay hökümiti Uyghur élide qosh tilliq maaripi namida élip bériwatqan milliy maaripni Xitaychilashturush siyasitining tosalghusiz ongushluq élip bérilishi üchün, 2004 yili öktebirde Uyghur élidiki her qaysi derijilik maarip idare bashliqliri we partkom sékritarlirini yighip mexsus kurs achti. Kurstantlargha maarip saheside siyasiy muqimliqni saqlashta hoshyarliqni kücheytishni, milliy bölgünchilikke qarshi turushni eng asasliq xizmet süpitide tutushni tekitlidi.

Nöwette Uyghur éli maarip sahesidiki oqutquchi, xizmetchiler we oqughuchilar sani 4 milyon 600 mingdin artuq bolup, pütün Uyghur éli nopusining töttin birini igileydu. Shunga Xitay hökümiti bu zor ziyaliylar sépining muqimliqini saqlashni Uyghur élining muqimliqini saqlashning asasi dep tonidi.

2004 - yil séntebirde yéngi oqush mewsumi bashlinishi bilen, Uyghur élidiki Xitay partkom muawin sékrétari nur bekri Uyghur oqughuchilargha wetenperwerlik, milletler ittipaqliqini kücheytish, milliy bölgünchilikke qarshi turush idiyiwi terbiyisini kücheytish heqqide arqa ‏- arqidin söz qildi.

Uzun ötmeyla barliq bashlanghuch we ottura mektep dersliklirige Xitay tüzgen atalmish shinjang tarixi dersini kirgüzüp, mexsus derslik arqiliq Uyghur balilirini kichikidin tartip Xitayni ana wetinim déyishke, Uyghur diyarini Xitayning ezeldin ayrilmas bir qismi bolghan shinjang dep tonushqa ögetti.

Qosh tilliq maarip yesli maaripighiche kéngeytildi

Nöwette qosh tilliq maarip siyasiti Uyghur élining 56 nahiye, 543 yéza‏ - Kentlerdiki 1009 mektepte ijra qiliniwatqan bolup, hazirghiche 6456neper oqutquchi qosh til maaripini kücheytish üchün qobul qilinghan. Emma qanchilik sandiki milliy oqutquchilarning ishtin boshutulghanliqi heqqidiki sanliq melumatlar qetiy mexpi tutulmaqta. Nöwette emdi Xitay hökümiti maaripni Xitaychilashturushni baghcha baliliridin bashlimaqta. Nöwette Uyghur élining 56 nahiyisidiki baghchilarda balilar sani 250 mingdin artuq bolup, qosh til oqutushi üchün 6456 neper oqutquchi qobul qilinghan.

Xitay hökümiti bir qanche yildin buyan Uyghur élidiki ottura - Bashlanghuch mekteplerge Xitay tilida ders béridighan oqutquchi yétishmeydu dep Xitay ölkiliridinmu oqutquchilarni teklip qilmaqta. Mana bulardin néme üchün Uyghur élining yéza maaripida oqutquchi yétishmeslik kélip chiqiwatqanliqigha jawab tapalisaq kérek.

Nöwette maarip nazaritining, yéza- kent mekteplirige Uyghur élidinla emes belki pütün Xitay boyiche jemiyettin oqutquchi qobul qiliwatqanliqi Xitay hökümitining Uyghur milliy maaripini asta -Asta Xitayche oqutushqa yüzlendürüshige narazi boluwatqan Uyghurlarning naraziliqini téximu ashurmaqta. (Gülchéhre)
Maarip Chiqimi Tüpeylidin Nurghunlighan Yéza Baliliri Yenila Oqushsiz Qalmaqta
2006.02.20 RFA

2002-yili noyabirda Uyghur oqughuchilar ürümchidiki 14-Ottura mektepte. Gerche Xitay qanunida az sanliq milletlerning öz ana tilini öginish hoquqi éniq belgilengen bolsimu, Xitay dairilirining Uyghur élide yürgüzüwatqan qosh tilliq maarip siyasiti Uyghurlarni ana tilini öginishtin mehrum qaldurmaqta. AFP
Yéqinda Xitayda, Uyghur élini öz ichige alghan xéy lungjyang, lyawning, ichki mongghul we guangshi qatarliq 16 ölkining yéza rayonlirida maarip mesilisi heqqide mexsus tekshürüsh élip bérilghan. Tekshürüsh netijisidin melum bolushiche, mezkur ölkilerning yézilirida, maarip chiqimi mesilisi tüpeylidin, ata - anilar balilirini oqutalmaydighan hemde balilar yérim yolda oqushtin toxtap qalidighan ehwal yenila éghir halette dawamliship kelgen.

Qalaymiqan pul yighish, ata anilarning yükini ashurghan
Uyghur élini öz ichige alghan 16 ölkide élip bérilghan bu qétimliq tekshürüshke Xitay merkiziy kompartiye mektipi mesul bolghan. Mezkur tekshürüshtin melum bolushiche, hazir Uyghur élide we shundaqla bir qisim Xitay ölkiliride, déhqan balilirining oqushsiz qélish ehwali yenila nahayiti éghir bolup, toluqsiz otturini püttürmeyla mekteptin toxtap qalghan balilar ottura hésab bilen 40% ni igiligen. Bir qisim yézilarda, mesilen xébiy ölkisining wéyshyen nahiyisidiki xéyin ottura mektipide, 3 yildin buyan oqushsiz qalghan oqughuchilarning nisbiti 90% ke yetken.

Merkiziy kompartiye mektipi teripidin élip bérilghan bu qétimliq tekshürüshte körsitilishiche, hazir yézilarda, nurghunlighan ata ‏- Anilar maarip chiqimigha éshinalmay ilaji yoq balilirini oqushtin tuxtitiwalidighan ehwal nahayiti omumlashqan. Bundaq bolushtiki seweb, hökümet oqush pulini bikar qilish bilen bir waqitta, oqughuchilardin yighilidighan bashqa türdiki xilmu ‏-Xil chiqimlargha yol qoyghan. Yéza maarip orunliri maliye qiyinchiliqigha duch kelgenliktin, bikar qilinghan oqush pulidin nechche hesse yuqiri bolghan bashqa xildiki türlük chiqimlarni köpeytip, oqughuchilar we ularning ata ‏- Anisigha zor bésim ishletken.

Oqutquchilarning maashi waqtida bérilmigen
Tekshürüsh doklatida éytilishiche, Xitaydiki köpligen nahiye we sheherlerning maaripqa ajratqan meblighi intayin cheklik bolghanliqtin nurghunlighan yéza mektepliride sinip yétishmeydighan, oqutquchilarning maashini tarqitip bérelmeydighan ehwallar yenila éghir bolghan. Buningdin bashqa yene, yéza mektepliridiki oqutquchilarning sapasi töwen bolup, bumu alahide éghir bir mesilige aylanghan.

Xitay maarip ministirliqining muawin ministiri yangjin merkiziy kompartiye mektipining bu qétimliq tekshürüsh doklatida körsitilgen mesililerning heqiqeten emeliyetke uyghun ikenlikige iqrar bolup, bu heqte mutexessisler bilen birlikte téximu chongqurlap tekshürüsh élip baridighanliqini melum qilghan.

Uyghur élidiki ehwal téximu éghir

Xitay agéntliqining ürümchidin bergen xewerliride "hazir Uyghur élidiki namrat rayonlarda oqush puli we kitap puli pütünley bikar qilindi. Hökümetning maaripqa ajratqan xirajiti ilgirikidin köpeydi" dep körsitilgen bolsimu, Uyghur élidiki bir oqutquchining melum qilishiche, hökümet peqet bir qisim az sandiki intayin namrat yézilardiki oqughuchilarning oqush heqqini bikar qilghan. Köpligen jaylarda oqughuchilar yenila oqush heqqi töleydiken, buningdin bashqa yene mektep teripidin békitilgen türlük heqlerni töleshke mejbur iken. Buningdin bizar bolghan ata ‏- Anilar balilirini mektepke ewetmey, oqushtin toxtitiwalidiken.

Radiomizning ziyaritini qobul qilghan Uyghur ziyaliysi sidiq haji ependi Xitay we Uyghur yéziliridiki mektep oqughuchilirining maarip chiqimi tüpeylidin oqushsiz qéliwatqanliqi heqqide toxtilip "bu xil ehwal bundin kéyin belkim téximu éghir bolushi mumkin" likini otturigha qoydi.

Uzun yil Uyghur élining maarip saheside ishligen sidiq haji ependi Uyghur élidiki maarip xirajitining her zaman adil teqsim qilinmaydighanliqini hemde dawamliq buzup - chéchilidighanliqini tekitlep, özi ishligen mektepte yüz bergen weqelerni misalgha élip" Xitay hökümitining Uyghur élidiki maaripqa heqiqiy köngül bölüshi hergizmu mumkin emes " dep bildürdi. (Méhriban)

Unregistered
01-11-07, 13:11
http://www.meripet.com/Academy/2007a2_Qosh_Til.htm