arsilan
26-10-07, 11:13
Türkiyening marmara uniwéristitida "yipek yolining ötmushitin bügün'giche arzu - isteklri we ri'alliqliri" témida ilmiy muhakime yighini ötküzüldi
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/IMG_0777.jpg
9 Ayning 18 - küni türkiyening marmara unwéristitining ibrahim üzümchü yighin zalida "türk ish birliki we tereqqiyat idarisi" bilen marmara unwéristitning türkilogiye tetqiqat inistituti birlikte uyushturghan, "yipek yolining ötmushitin bügün'giche arzu - isteklri we ri'alliqliri" témida xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzdi.
Biz bu ilmiy muhakime yighini heqqide tepsili xewer bérishtin ilgiri yipek yoli we yipek yolining tarixi ehmiyiti toghrisida silerge qisqiche melumat bérip ötmekchimiz.
Yipek yolini merkizi asiyada "atliqlar medeniyiti"ni yaratqan uyghurlar achqan! ular deslipide tüptüz wadilar yaki desht - jezirilerdiki resmiy karwan yolliri arqiliq emes, altay - tarbaghatay taghliri, tengri taghliri, altun tagh, qaraqurum, ko'inlun taghliri pamirda qoshulup, hindiqush, kopit, kapkaz taghlirigha qarap sozulghan asiya qit'esining mislisiz tagh jilghilarni tagh - jilghilar bilen tutashturidighan tagh yolliri , payansiz yaylaq yolliri we bostan yolliri arqiliq qedimki ulugh karwan yolini échip, qedimki tarixtiki misilisiz yipek yolini yaratti.
Qedimki riwayetler bilen qolyazmilarda, "uyghur" xelqi yipek yoli échilghandin kéyin, murekkep munasiwetler gireleshken ötkür riqabet jenggahida yashap, yipek yoli arqiliq pütkül insaniyet medeniyiti xezinisige özining irpan hüjeyrilirini qatqan. Natonush xelqler we medeniyetlerni bir - birge tonushturup, heqiqiy yoruq jahan tarixiy we kishilik alaqilirigha ebediylik töhpilirini qoshti. Ular özliride üch chong iqtidarni hazirlighan idi. U bolsimu: charwichiliq, déhqanchiliq we yipek yoli xelq'ara sodisidiki pa'aliyetchanliq iqtidari idi.
9 Ayning 18 - küni türkiyening marmara unwéristitining ibrahim üzümchü yighin zalida "türk birliki we tereqqiyat idarisi" bilen marmara unwéristitning türkshunasliq tetqiqat inistituti birlikte uyushturghan, "yipek yolining ötmushitin bügün'giche arzu - isteklri we ri'alliqliri" témida xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzdi.
Bezi tarix tetqiqatchilar bu yighining échilishtiki asasiy meqset üstide toxtulup mundaq dédi:
Bu yighin'gha oqutquchi, oqughuchilar, doktur proféssorlar, türkiye yipek yoli tetqiqatchiliri, özbekistan, qazaqistan we qirghizistan qatarliq döletlerdin alahide teklip bilen kelgen yipek yoli tetqiqatchiliri bolup 500 ge yiqin kishi qatnashti. Yighin türkiye waqti ettigen sa'et 9 da bashlandi. Yighin'gha proféssor doktur osman fikri sertqaya riyasetchilik qildi.
Isitqlal marshi oqulghandin kéyin proféssor doktur nijat diyarbekirli échilish notuq sözlep, "türkler we yipek yoli" témida toxtaldi. Hemde tarixtiki qazaq, qirghiz, uyghur, özbek, tatar, türkmen qatarliq türkiy xelqlerning yipek yolidiki tarixiy ish - pa'aliyetlirini tonushturup ötti.
Uyghurshunas proféssor doktur gülchén chandar'oghlu xanim "yipek yoli we sériq uyghurlar" témida söz qilip mundaq dédi:
Men 1997 - yili sherqiy türkistan'gha alahide teklip bilen bardim. Emma türkiye jumhuriytining pasporti bilen sherqiy türkistan'gha yalghuz bérish mumkin emes. Peqet sayahet ömeki bolup sayahet qilish, körüp kélish yaki tetqiqat qilish imkaniyiti bar. Men 2006 - yili 7 - ayda yipek yoligha bardim. U yerde resimgha alghan sériq uyghurlar rayunini sizge bir azdin kéyin körsitimen.
Doktur gülchén chandar'oghlu xanim yene mundaq dédi: hemmige melum bolghandek, uyghurlar miladining 744 - 840 arisida ötikin rayunida yashighan. Uningdin kéyin oxshimighan rayunlargha köchken. Beziliri gherbke bir qismi shimalgha köchken. Bir qisimi gensu rayunigha orunlushup u yerde kichik bir dölet qurghan. Bir qismi turpan beshbéliq rayunigha köchüp turpan beshbéliq uyghur döliti qurghan. Bügünki uyghur aptunum rayuni dégen yer, xitayche shinjang dep atilidu. Biz u rayunni sherqiy türkistan deymiz.
Uningdin bashqa yene qirghizistan milliy unwéristitining oqutquchi proféssor doktur oljabay karataw "sériq uyghurlar we lopnurluqlarning qirghizlar bilen irqiy munasiwéti" témida sözlep ötti.
Proféssor doktur nadir dölet, " b d t ning ma'arip, ilim - pen, medeniyet we munasiwet teshkilati (UNESCO)ning 1991 - yili yipek yoligha yürüsh qilishi we uning tesiri" namliq ilmiy maqalisini oqup ötti.
Proféssor doktur hashim karpuz "koniye we etrapidiki yipek yolidin qalghan xanlar" témida teyyarlighan höjjetlik süretlerni prodiyusir arqiliq körsetti.
Kisellik sewebidin yighin'gha qatnishalmighan proféssor doktur ramizan sheshenning "yipek yolida buxara, semerqent,qeshqerdin ötidighan yolning ehmiyiti" témida yazghan ilmiy maqalisini u kishige wakaleten oqughuchisi oqup ötti.
Uningdin bashqa yene
Axirida biz yighin'gha teklip bilen qatnashqan ghazi unwéristiti tarix fakolititining oqutquchisi doktur chaqan ependini ziyaret qilduq, hemde yipek yoli toghrisida échilghan bu yighinning némini meqset qilidighanliqi toghrisida sorighinimizda su'alimizgha jawap bérip chaqan ependi mundaq dédi:
Bu yighinning iéchilishtiki asasiy meqsiti: hazir yipek yolini yéngidin janlandurimiz dewatidu, londundin shangxeygiche tömür yol yasash pilan bar. Yéqinda türkiyening poyizi tömur yol arqiliq qazaqistan'gha bérip keldi, shuning üchün qandaq qilghanda yipek yolining tarixtiki rolini bügünmu jari qildurghili bolidu bu toghrida hel qilishqa tégishlik némiler bar. Buningda bilim ademler yipek yolining tarixiyni sözlesh arqiliq buningdin kéyin qilidighan ishlar toghrisida pikirlirini otturigha qoyushni meqset qilidu.
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/IMG_0770.jpg
Arislan
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/26.asp
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/IMG_0777.jpg
9 Ayning 18 - küni türkiyening marmara unwéristitining ibrahim üzümchü yighin zalida "türk ish birliki we tereqqiyat idarisi" bilen marmara unwéristitning türkilogiye tetqiqat inistituti birlikte uyushturghan, "yipek yolining ötmushitin bügün'giche arzu - isteklri we ri'alliqliri" témida xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzdi.
Biz bu ilmiy muhakime yighini heqqide tepsili xewer bérishtin ilgiri yipek yoli we yipek yolining tarixi ehmiyiti toghrisida silerge qisqiche melumat bérip ötmekchimiz.
Yipek yolini merkizi asiyada "atliqlar medeniyiti"ni yaratqan uyghurlar achqan! ular deslipide tüptüz wadilar yaki desht - jezirilerdiki resmiy karwan yolliri arqiliq emes, altay - tarbaghatay taghliri, tengri taghliri, altun tagh, qaraqurum, ko'inlun taghliri pamirda qoshulup, hindiqush, kopit, kapkaz taghlirigha qarap sozulghan asiya qit'esining mislisiz tagh jilghilarni tagh - jilghilar bilen tutashturidighan tagh yolliri , payansiz yaylaq yolliri we bostan yolliri arqiliq qedimki ulugh karwan yolini échip, qedimki tarixtiki misilisiz yipek yolini yaratti.
Qedimki riwayetler bilen qolyazmilarda, "uyghur" xelqi yipek yoli échilghandin kéyin, murekkep munasiwetler gireleshken ötkür riqabet jenggahida yashap, yipek yoli arqiliq pütkül insaniyet medeniyiti xezinisige özining irpan hüjeyrilirini qatqan. Natonush xelqler we medeniyetlerni bir - birge tonushturup, heqiqiy yoruq jahan tarixiy we kishilik alaqilirigha ebediylik töhpilirini qoshti. Ular özliride üch chong iqtidarni hazirlighan idi. U bolsimu: charwichiliq, déhqanchiliq we yipek yoli xelq'ara sodisidiki pa'aliyetchanliq iqtidari idi.
9 Ayning 18 - küni türkiyening marmara unwéristitining ibrahim üzümchü yighin zalida "türk birliki we tereqqiyat idarisi" bilen marmara unwéristitning türkshunasliq tetqiqat inistituti birlikte uyushturghan, "yipek yolining ötmushitin bügün'giche arzu - isteklri we ri'alliqliri" témida xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzdi.
Bezi tarix tetqiqatchilar bu yighining échilishtiki asasiy meqset üstide toxtulup mundaq dédi:
Bu yighin'gha oqutquchi, oqughuchilar, doktur proféssorlar, türkiye yipek yoli tetqiqatchiliri, özbekistan, qazaqistan we qirghizistan qatarliq döletlerdin alahide teklip bilen kelgen yipek yoli tetqiqatchiliri bolup 500 ge yiqin kishi qatnashti. Yighin türkiye waqti ettigen sa'et 9 da bashlandi. Yighin'gha proféssor doktur osman fikri sertqaya riyasetchilik qildi.
Isitqlal marshi oqulghandin kéyin proféssor doktur nijat diyarbekirli échilish notuq sözlep, "türkler we yipek yoli" témida toxtaldi. Hemde tarixtiki qazaq, qirghiz, uyghur, özbek, tatar, türkmen qatarliq türkiy xelqlerning yipek yolidiki tarixiy ish - pa'aliyetlirini tonushturup ötti.
Uyghurshunas proféssor doktur gülchén chandar'oghlu xanim "yipek yoli we sériq uyghurlar" témida söz qilip mundaq dédi:
Men 1997 - yili sherqiy türkistan'gha alahide teklip bilen bardim. Emma türkiye jumhuriytining pasporti bilen sherqiy türkistan'gha yalghuz bérish mumkin emes. Peqet sayahet ömeki bolup sayahet qilish, körüp kélish yaki tetqiqat qilish imkaniyiti bar. Men 2006 - yili 7 - ayda yipek yoligha bardim. U yerde resimgha alghan sériq uyghurlar rayunini sizge bir azdin kéyin körsitimen.
Doktur gülchén chandar'oghlu xanim yene mundaq dédi: hemmige melum bolghandek, uyghurlar miladining 744 - 840 arisida ötikin rayunida yashighan. Uningdin kéyin oxshimighan rayunlargha köchken. Beziliri gherbke bir qismi shimalgha köchken. Bir qisimi gensu rayunigha orunlushup u yerde kichik bir dölet qurghan. Bir qismi turpan beshbéliq rayunigha köchüp turpan beshbéliq uyghur döliti qurghan. Bügünki uyghur aptunum rayuni dégen yer, xitayche shinjang dep atilidu. Biz u rayunni sherqiy türkistan deymiz.
Uningdin bashqa yene qirghizistan milliy unwéristitining oqutquchi proféssor doktur oljabay karataw "sériq uyghurlar we lopnurluqlarning qirghizlar bilen irqiy munasiwéti" témida sözlep ötti.
Proféssor doktur nadir dölet, " b d t ning ma'arip, ilim - pen, medeniyet we munasiwet teshkilati (UNESCO)ning 1991 - yili yipek yoligha yürüsh qilishi we uning tesiri" namliq ilmiy maqalisini oqup ötti.
Proféssor doktur hashim karpuz "koniye we etrapidiki yipek yolidin qalghan xanlar" témida teyyarlighan höjjetlik süretlerni prodiyusir arqiliq körsetti.
Kisellik sewebidin yighin'gha qatnishalmighan proféssor doktur ramizan sheshenning "yipek yolida buxara, semerqent,qeshqerdin ötidighan yolning ehmiyiti" témida yazghan ilmiy maqalisini u kishige wakaleten oqughuchisi oqup ötti.
Uningdin bashqa yene
Axirida biz yighin'gha teklip bilen qatnashqan ghazi unwéristiti tarix fakolititining oqutquchisi doktur chaqan ependini ziyaret qilduq, hemde yipek yoli toghrisida échilghan bu yighinning némini meqset qilidighanliqi toghrisida sorighinimizda su'alimizgha jawap bérip chaqan ependi mundaq dédi:
Bu yighinning iéchilishtiki asasiy meqsiti: hazir yipek yolini yéngidin janlandurimiz dewatidu, londundin shangxeygiche tömür yol yasash pilan bar. Yéqinda türkiyening poyizi tömur yol arqiliq qazaqistan'gha bérip keldi, shuning üchün qandaq qilghanda yipek yolining tarixtiki rolini bügünmu jari qildurghili bolidu bu toghrida hel qilishqa tégishlik némiler bar. Buningda bilim ademler yipek yolining tarixiyni sözlesh arqiliq buningdin kéyin qilidighan ishlar toghrisida pikirlirini otturigha qoyushni meqset qilidu.
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/IMG_0770.jpg
Arislan
http://www.maariponline.org/uyghur/hewer/2007/10/26.asp