PDA

View Full Version : Bu maqalini bir qetim oqup chiqingla! xitaylarmu bizni ihtirap qildi



Abdureshid haji
21-10-07, 10:10
Xitay kommonistlirining Aqtashliq Kitabigha Baha

lin bao hua
Terjime ilawési:
Bu maqale 2003-yili ilan qilin'ghan maqale idi。Men Türkiyediki waqtimda dostlirimning hawalisi bilen terjime qilip tarqatqan idim. Bu maqalining hélimu hem qimmiti bardek körünüp qayta torda ilan qildim. Waqeb bolghaysizler!
Bijing dairliri xitayda yüzbergen hem xelq'araning kuchluq diqqitini tartqan bölgünchilik
musteqilliq, heriketlirini hemishe addighine mesile qatarida körüp "tilliwilish", "naraziliq bildürüsh" herikiti dep qarap özige shamal tekküzmey kelgen idi. Yiqinqi yillardin buyan
dunyaning bu mesilige bolghan qarishi, yersharilishish noxtisigha birip yetgendin kéyin, xitay dairliri bu mesilini addi pakitlar bilen chüshündürüshge her qanche tirishqan bilenmu yenila amalsiz qaldi. Ger che ularning pakitliri saxtiliq, aldamchiliq, yalghan pakit oydurush qatarliq qaymuqturidighan atalmish teywen, tibet heqqididki aq tashliq kitabini bazargha saldi. Teywen qedimdin biri xitay kommonistliri teripidin mustemlike qilinmighan yaki bashqurush dairisigha kirgüzülmigen bir musteqil rayun idi. Teywenning musteqilliq mesilisi ta hazirgha qeder ispat telep qilinmaydighan bir heqiqet. Tibetning dini dahisi dalaylamaning qiriq yildin biri hindistanda yashap, qurghan muhajirettki "sürgün hökümiti" xelq'arada intayin chong tesirge ige boldi. Shu wejidin bijing dairliri emdilikte dalaylama "sürgün hökümiti" bilen dialog qilishqa mejbur bolidighan halgha chüshti. Shinjangdiki "sherqi türkistan" musteqilliq herkiti, bijing dairlirining bishini aghritidighan üchünji bir mesilige aylandi. Aldinqi yili yüzbergen 11 ـ sintebir weqesidin kiyin biyjing dairliri, amrikining xelq'ara tiroristlargha qarshi körishidin paydilnip " sherqi türkistan" musteqilliq herkitini tiroristliq herket dep kötürüp chiqip, özining yetmekchi bolghan meqsitige qismen yetti. Bu mesile heqqide bash qaturup sherqi türkistan kuchlirini yildizidin qurutuwitishni oylap bijingda yüzbergen " sars" kisili, xelq'araning diqqitini tartiwatqan bir mezgilde, purset keldi dep qarap 26ـ may küni xitay kommunist mergizi axbarat ishxanisi" shinjangning tarixi we tereqqiyati" namliq aq tashliq kitabini tarqatti hemde 26ـ küni shinxwa tor bitide 22ming xetlik bu kitabning esli nusxisini ilan qildi. Bu aq tashliq kitabqa nezirimizni tashlaydighan bolsaq atalmish bu "büyük kitab" teywen. Tibet mesilisige oxshashla xitay kommonistliri özlirining payda menpeetini chqish noxtisi qilghan atalmish " zimin pütünlük"ni pedazlaydighan oydurma pakit döwisidin ibaret. Xalas. Biz azraqla heqiqetni emilyettin izdesh pirinsipigha hörmet qilip xitay kommonistlirining chümperdisini achidighanla bolsaq, ularning tarixni astin ـ üstün qilip heqiqetni burmilawatqan rezil epti beshirisini körüp alalaymiz. Bu kitabda ras ـ yalghan tolimu bimenilik bilen arilashturwitilgechke tarixtin bekmu yalghan rewishte yekün chiqirilghan.
Aq tashliq kitab kirish söz we xatimedin bashqa on bölümge bölün'gen
1ـ shinjang qedimdin köp millet olturaqlashqan rayun.
2ــ köp xil dinning shinjangdiki mewjutlughi we tarqilishi.
3ـ xitay kommunist mergizi kommotitning shinjanggha ilip barghan tüzeshliri.
4ـ ’’sherqi türkistan,,mesilisining kilip chiqishi.
5ـ yingi junggu qurulghandin buyanqi shinjangning ixtisadi tereqqiyat ehwali.
6ـ maarip,pen tixnika,mediniyet, sehye ishliridiki tereqqiyatlar.
7ـxelq turmush sewiyesi we turmush sewiyesining ösüshi.
8ـ milletler barawerligi we ittipaqiliqta ching turush , din'gha éshinish erkinligi.
9ـ shinjang qurulush bingtwenining qurulush tereqqiyati we uning roli. ـ
10-döletning shinjangning tereqqiyatigha bergen destigi.
Dimek birinji bölümdin tötinji bölümgiche tarix qismi yizilghan. Beshinji bölümdin oninji bölümgiche emiliyet sözlen'gen. Men bu yerde peqetlam ikki chong bölümge qarita özümning neziriyiwi bahayimni ottorgha qoyimen.
Tarix qismi heqqide:
xitay mergizi kommotiti ’’ zimin pütünlük,, mesilisini pedezlashning asasi qilip shinjang " palan zaman... Qedimdin tartip jungguning zimini idi" dep dawrang séliwatidu. Likin xitay dairiliri qachan, qaysi zamandin tartip özining zimini ikenligini hisaplap birelmeywatidu. "qedimdin tartip jungguning zimni idi" dégenni yil hisawi. Tarixi weqelik boyonche, hich qandagh bir ispat körsütelmeywatidu. Hich bolmighanda qaysi esirdin tartip özining zimini ikenligini hisaplap bergen bolsimu kashki. Epsus hichqandagh bir chüshenje birelmeydu. Nime üchün? Buningdin xitay kommonist dairlirining yalghan sـözlewatqanlighi éniq. Yuqarqi sepsetedin xitayning qiliwatqan teshwiqatining yalghan ikenligini biliwalghini bolidu.
Sin'gapor qedimdin tartip malayishaning zimini idi. 1965ـ yili musteqilliq ilan qildi.sherqi tömir ezeldinla hindoniziyening paytexti idi, umu ötgen yil musteqil boldi.
Uningdin bashqa küweyt, chixoslowakiye qatarliq döletler mushu esirning bashlirida we axirlirida
chigra sizighini qayta sizip özining ezeldin dunya xeritisde barlighini namayende qilip öz musteqillighini ilan qildi.bulardin körüshge bolidiki, " qedimdin tartip" digen söz hergizmu "zimin pütünlügi" dégen uqumni chüshendürelmeydu.
Shunglashqa" aq tashliq kitab "ning tarixi qismidiki pakitlarning hich qaysisi put térep turalmaydu. Mesilen: " shinjang köp milletlik,köp dinliq rayun" dégen sözdin hergizmu uni junggugha tewe dégen yekünni chiqarghili bolmaydu. Dunyada köp xil millet, köp xil din mergezliship olturaqlashqan rayun we döletler köp. Yene uningdin bashqa xitay kommonistiliri ilan qilghan sandin, ularning "chong xitaylashturush" siyasitini yürgüziwatqanlighini köriwalghini bolidu." aq tashliq kitab" dayizilishiche 2000ـ yili xitayning noposni omomi tekshürüsh melumatidin qarighanda, shinjangning nopusi 19milyon 250ming iken.buning ichide xitaydin bashqa milletler 10milyon 960ming kishi bolup, hazir shinjangda 47millet bar iken. Bularning asaslighi uyghur, xitay,qazaq,tunggan,mungghol,qirghiz, shiwe,tajik, özbeg, manjur, daghur,tatar, orus, qatarliq milletlerdin terkip tapqan bolup, jungguda besh az sanliq milli aptunum rayuni bar. 1980ـ yili neshir qilin'ghan " sözlükler loghiti" da diyilgen san'gha asaslan'ghanda, uyghurlar shinjang uyghur aptunum rayundiki nopusning beshdin birini, qalghanliri xitay we qazaq qatarliq azsanliq millet ikenligi yizilghan. Yene 2000ـ yilidiki nopus tekshürüsh istastika sanigha qarighanda shinjangdiki omumi nopusda xitaylarning sani 7milyun 497 ming ikenligi bildürülgen. Omumi nopusning 40din 61 % igelleydiken. Bashqa az sanliq milletler 10milyun 960ming kishi bolup omumi nopusning 59din 39 pirsentini igelleydiken. Mundaqche qilip éyqanda azsanliq milletler omumi nopusining 5din 3ni igelleydiken. Uyghurlarning omumi nopus nisbiti kimiyishge bashlighan. 1990ـ yildiki 4ـ qitimliq memliket boyunche nopus tekshürüsh melumatidin qarighanda xitaylarning omumi nopusi 18milyun 230ming gha yétip 31.64% ashqan. Azsanliq milletlerning nopusimu 15milyun340ming kishige yétip 15.89%ashqan. Azsanliq milletler bir perzetlik cheklimige uchrimay, xitaylar uchrighan bolsimu, mediniyet zor inqilawidin kiyin shinjangning qurulushigha yardem birish shuari astida zor bir türküm awan'gartlarni shangxey qatarliq bashqa yerlerdin shinjanggha köchürüp élip kélip, xitaylar nopusi azsanliq milletlerning sanidin éship kitishige seweb bolghan. Yuqarqilardin köriwilishqa bolidiki xitaylar üzlüksiz türde shinjanggha éqip kélishge bashlidi.
Eger tarix noxtisidin qaraydighan bolsaq,shinjangning tarixi, xitaylarning tajawozchuluq, mustemlike tarixi.shinjangda eslide nurghun milletler yashighan bolup, kiyin ular asta ـ asta türk wexuygu dep atilip kelgen."aq tashliq kitab" da diyilishiche: miladidin ilgirki 101ـ yili xen sulalisi armiyesi bügür,'ili, qatarliq jaylarda boz yer achqan, kiyin bütün shinjangning her qaysi yerlirige kingeygen. Miladidin ilgirki 60ـ yillarda gherbi diyar mehkimisi tesis qilin'ghan. Opitsir, eskerler we sodigerler shinjanggha kirishge bashlighan , buning bilen xitaylarning ayighi üzülmigen. Peqetla xitaylarning eyni waqitta shinjanggha köplep kirishi bilen buyerning éti" shinjang" dep atalghan. Bu rayunni xitaylarning zimini dep atisa zadi muwapiq bolarmu? Undaqta hazir dunyaning her qaysi jaylirida xitaylar olturaqliship yashawatidu. U ziminlarnimu xitayning zimini dep atashqa bolamdu? Ularning diyishiche, gherbi diyarda qurghan tutuq mehkimisi yeni ming sulalisining igidarchilighida bolghanmish. Ular bu gherbi diyargha nime ishlarni qilip berdi? Emili misallargha qaraydighan bolsaq,her qitim ottura tüzlenglikte topilang kötürelgende, gherbi diyarmu bu topilanggha awaz qoshqan. Öz'ara birliship qarshiliq körishini üzüldürmey ilip barghan. Miladi 72ـ yili benchaw gherbi diyargha birip qattiq basturush usulini qollunup miladi 92ـ yili gherbi diyardin qaytip öz wetinige ketgen. Miladi 102ـ yili benchaw ottura tüzlenglikke qaytqandin kiyin taki 29ـ yilghiche xitaylardin chiqqan milli qehriman hisawlandi. Emilyette u bir jallat idi. Yuqarqidek urushlar her qaysi sulalilarda dayim dégidek bolup turghan idi. Bu urushlardin meshhurraq bolghini tang sulalisining enshi xani dewridiki miladi 750ـ yili hazirqi özbigistan we tashkenttiki özbeglerni yenggen urushi. Bu urush axirliship ikkinji yili özbegler, erebler bilen birliship üstün eskiri kuchini yötkep kilip tang xandanlighini meghlup qildi. Buning bilen sung sulalisining axirqi mezgiligiche kuchsuzluq sewebidin shinjang rayunigha kirelmey, shisha (hazirqi gensu, ningsha) etrapida qamilip turdi. Miladi 1218ـ yilidin tartip chinggizxan uda üch töt yil esebilik bilen urushup hazirqi shinjang rayunini ishghal etti. Hemde chigra sizighini hazirqi hindistan'gha qeder kengeytti. Epsus chinggizxan mongghul idi. Mongghullar xitay bilen bir millet emes.shuning üchün shinjang ezeldin xitayning bashqurushida bolghan emes dep eytalaymiz. Ming sulalisi shinchanggha wali turghuzush niyitide bolghan bolsimu ishqa ashuralmidi. Mungghullarmu shinjanggha igidarliq qilimen digen bolsimu yenila ishqa ashuralmidi. Ching sulalisi ottura tüzlenglikni birlikke keltürmen dep aware bolup yürge n qatilangghu künlerde,shinjangning jungghar wadisidiki junggharlar hedisila chingxey.ichki mongghul ölkilirige wojum qilip turdi. Kangshining 1661ـ we 1711ـ yilidiki herbi urushdin kiyin chiyenlung dewridila junggharlarni özige boysundurdi. Biraq 1820ـ yildin 1864ـ yiligha qeder uyghurlar üzlüksiz qozghulang kötürüp turdi.1878ـ yildiki zozungtangning qanliq basturishi bilen aran tinjidi.1884ـ yiligha kelgende’’ shinjang,, ölkisi dep ataldi.
Gomindang qurulghandin kiyin shinjangda 1931ـ yili, 1933ـ yili we 1944ـ yili üzülmey qozghulanglar bolup turdi. Buning ichide1933ـ yili ’’sherqi türkistan islam jumhuryiti,, quruldi.1944ـ yili yene ’’ sherqi türkistan jumhuryiti,, qurulup bularning hemmisi qanliq basturuldi.jungxwa xelq jumhuryiti qurulghandin kiyin’’ong we sol,, ayrimichiliq siyasetler tüpeylidin musteqilliq herketlirining yildizi hilimu hem mewjut bolup turiwatidu.bolupmu 90ـ yillargha kelgende tiximu ewj ilip yuquri basquchqa kötürüldi. Bugunki kün'ge qeder dawamlishiwatidu. Del mushundaq bir sharait astida xitay kommonist axbarat orgini ’’tirorist,, digen bu atalghudin paydilnip, sherqi türkistan musteqilchilirini ujuqturwitish meqsitide atalmish ’’ shinjang aq tashliq kitab,,ini ottorgha chiqardi.
Yuquridiki muhim tarixi weqelerdin qarighanda,yerlik xelq xitaylarning hökmiranliqigha bashtin ayaq boysunmay keldi.belki purset tapsila qarshiliq körsütüp keldi. Xitayning ’’yiraq chigrisi,, hisawlinip taki gwangshi yiligha kelgende andin ’’ shinjang ölkisi,, dep ataldi. Hazirgha qeder’’ shinjang ,, digen nam qollunulup, özgermey kiliwatidu. Dimek ispatlandiki, buyer xitayning yingidin qushuwalghan yéri, qandaqtur xitay dairliri jahan'gha jar silip’’ qedimdin tartip,, bizning ziminimiz digini yalghan. Eger rastinla xitayning zimini bolidighan bolsa, nime üchün bu yerning ismini ’’ jiyujiang,, ( kona yer) , yaki ’’gujiang,,( qedimi yer) yaki bolmisa ’’ lawjiang,, ( esli bar yer) dep özgertmeydu? Belki xen sulalisi dewride yer özleshtürgendin tartip taki xitay kommonistliri shinjangni ’’ azad,, qilip yer özleshtürgen'ge qeder ( bingtwen qurulush armiyesi) bu yer, xitaylar bilen yerlik xelq ottorsidiki ’’zimin pütünlük,, we ’’ milili bölgünchülük,, majrasining asasliq tügüni bolup kelgen , shuning bilen buyer, tarixdin biri xitaylar bilen yerlik xelq ottorsidiki ’’bölünüsh,, bilen ’’zimin pütünlük,, talishidighan rayun'gha aylan'ghan. Shuning üchün buyerdiki boluwatqan,zoriqiwatqan kuchluq bölgünchülük xahishidin ejeblinip olturushning hajiti yoq.
Hazirqi qismi heqqide:
beshinji bölümdin tartip oninji bölümgiche, xitay kommonistliri shinjanggha hökmiranliq qilip ’’ ulughwar muwappiqiyet,,lerni qolgha keltürgenligini medilep po étiptu. Gerche qandaghdur bir yürüsh san ـ sipirlar bilen shinjangning ellik yildiki tereqqiyatini ispatlap körsetmekchi boluptu. Likin u shuni diyelmidiki, xitay kommonistliri shinjanggha hökmiranliq qilmighan bolsa, shinjang tereqqi qilmay qalarmidi? Biz teywen bilen xongkongni misalgha ilip baqayli. Xitay kommonistliri 1949 ـ yili bu rayunni ’’ azad,, qilalmidi. Likin burayunlar xitay chong qurughlughidin nechche hesse éship tereqqi qildighu! Xitay kommonistliri özlirining barliq netijilirini ’’ mawzidung mepkorisi,, gha mujessemlep körsütidu. ’’mawzidung mepkorisi,, bolmighan teywen bilen xongkongning , xitay chong qurughluq tereqqiyatidin nechche hesse üstün ikenligini ésigha keltürmigen bolushi mümkin, po atqandimu kishining eqligha séghqidek po atqini tüzükte! Po atimen dep sésiéghini chiqarghanni körüng.
Undin bashqa xitay kommonist mergizi hökümiti shinjangning ixtisadini yükseldürüsh üchün qandagh tirishchanliqlarni körsetgenligi heqqide pesh qiliptu. Likin u unutmaslighi kirekki, shinjang ezeldin bir yaxshi makan.1951ـ yil ijad qilip shinjangni mediyilep yazghan shinjang ezeldin bir yaxshi makan digen naxshisida:
’’ bizning shinjang yaxshi bir makandur,
tengri taghlirining shimal ـ jenubi yaylaqtur,
térisang chöllirige her zaman ashliq önedur,
qéshin ـ yézin dawo ـ derexliri bixlinadur,

altun bashaqlar jewlan qilip xush birer,
meyin shamili mewlan charwilargha hozur birer,
miwe ـ chiwe üzümliri shirinligidin tillni yarar, altun ـ kömür bayliqliri hemme yerdin tépilar,,
digen emesmidi. Undin bashqa hisawi yoq tebii bayliqliridin altun ـ kömür, dunyada kem uchraydighan renglik mitallar, qash téshi qatarliqlardin bashqa yene, at ـ kala, qoy ـ echkü we uningdin pishshighlap ishlinishge bolidighan charwa mes'hulatliri, toqumuchiliq sanaittide ishlitilidighan paxta, turpanning dunyagha meshhur üzümi, pichanning dangliq qoghuni, korlining amuti, buyerning tebii dangliq alahide mes'hulatliridur.1954 ـ yili bayqalghan qaramay nipitligi, ’’ qaramay nipit naxshisi,, da medhiylinip oqulghan'gha oxshash,’’payansiz ketgen gherbi ـ shimaldiki bir yaqut,, diginidek shinjang ’’azad,, bolghandin kiyin échilghan birdin ـ bir chong nipitlik bolup, xitay chong qurughluqining yüksilishige birdin bir yardem biriwatqan nipitliktur. U waqitta daching , ghalibiyet nipitligi tixi échilmighan idi.
Shinjangning payansiz ketgen chöllügide,nami chéqqan lopnor köli digen bir yer bar, bu yer xitay kommonistlirining atom ـ yadro sinaq bazisi, bu yer bolmighan bolsa késip éytimizki, xitay kommonistlirining bügünki atom yadro quralliri bolmighan bolatti. Shinjang ـــ atom yadro sinaqlirining kasapitidin tesiri uzaqqa baridighan atom zerrechilirining bulghunushigha uchrap kiliwatidu. Xitay kommonistliri peqetla shinjanggha qoshqan töhbisidin söz échip , shinjangning xitay kommonistlirigha qoshqan töhbisidin söz achmaywatidu? Buxildiki adaletsiz höküm peqet xojayinning maliyigha qollunudighan pozitsiyesidin ibaret xalas. Shunglashqa shinjangdiki her millet xelqi bundagh sepsetdin rahetsizlinidu.
Shinjang tereqqiyatidin söz échishqa toghri kelgende, aldi bilen shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtwenidin söz échishqa toghri kilidu. Xitay kommonist axbaratlirining mediyesidin qarighanda: bingtwen 1954 ـ yili qurulghan iken.xitay kommonist mergizi hökümetge biwasta qaraydighan, shinjang uyghur aptunum rayunning terkiwi qismi iken. Bingtwenning xelq igiligi we ijtimai tereqqiyat pilani dölet pilaning tüzülüsh tertiwige kirgüzilidighan bir tür süpitide qarélidiken. Dölet pilanigha kirgüzilidighan bazar igiligidiki herxil ixtisadi bashqurush hoquqidin behrimende bolalaydiken. Bingtwen hazirqi zaman yiza igiligini asas, sanaetni qoshumche, dixanchiliq, ormanchiliq, charwichiliq, biliqchiliq kespini birge yolgha qoyush, qatnash ـ sanaet, öy turar qurulush, kiyim kichekke ish qoshush kespini bille ilip baralaydighan,pen ـ maarip,mediniyet, saqliqni saqlash, tenterbiyeni omomi yüzlük tereqqi qilish hoqoqigha ige imtiyazliq bir teshkilat iken. Shundaghla nöwettiki xitayning birdin bir partiye hökümet,'armiye birleshgen alahide teshkilati we chong tipdiki dixanchiliq sanaet soda ixtisadi birlik gewdisi iken. Buning rehberlik orgini ürümchi shehride iken. Bingtwen'ge qarashliq on töt diwiziye, sekkiz mingdin artuq karxana we ish orni bolup omumi nopusi ikki milyon töt yüzming etrapida iken.
Bingtwen ـ shinjangdiki ’’xanliq ichidiki xanliq,, hisawlinidighan, her kishining közige asan chéliqidighan bir yer. Nopusdin qarisaq, bütün rayun xelq nopusining 13% ni igelleydu. Shundaghla nopusning ’’ serxilliri,, sanilinip kuchluq emgek kuchliri hisawlinidu. Her ailide ettora hisap bilen 2.93 din adem bar. Eng muhim mesile uning nopus terkiwi asaslighi xitaylardin terkip tapqan.shinjangning tekshürüsh doklatidin qarighanda, bingtwendiki xitay ahalisi 2milyun 1877ming bolup, bingtwen omumi nopusining 88.2% ni igelleydiken. U yerde yashawatqan her bir azsanliq milletler omumi nopusning 11.8% ni igelleydiken.yaki mundaqche qilip éytqanda bütün aptunum rayundiki xitay ahalisining 3din birini teshkil qildi digen söz,'aptunum rayunning ’’ milletler öz özini idare qilish,, diginini yenila ashu xitay ahalisi kontirol qildi digen mena kilip chiqidu.u adetdiki mesililerni hel qilishqila qantiship qalmastin belki aptunum rayunda birer jiddiliq körülse derhal toluq qurallinip ’’ muqimliq,, ni qoghdashqa chiqalaydu digen bilen baraber.
Xitay chong qurughlughidiki bashqa ölke we rayunlargha oxshash, hökümetdin siliniwatqan mebleghlerning igellinish hoqufi yenila azsandiki biygurat xiyanetchi chérik emeldarlarning qolida bolup buxil halet shinjang rayundiki baylar bilen kembighellerni ikki qutupqa ayrish mesilini keltürüp chéqirip, xitay milliti bilen uyghur milliti arisidiki parchilnish halitini shekillendürüshge biwaste seweb boliwatidu. Gerche uyghurlar arisida bu menpeetdin paydiliniwatqanlar bolsimu bular nahayiti az hisapda.belki ularni hökümet ihtirap qiliwatqan kishler dur, undagh bolmighan bolsa idi, xuddi dangqi chéqqan bay sodiger rabiye qadirgha oxshash, gézi kelgende siyasi sehnidiki gül teshtiki qilip,memliketlik siyasi kingeshning ezasi qilip körsütüp,'azghina mesile sizilse, aynip ketgen unsur, maliye hisawida mesile bar, siyasi kingeshdiki wezipisidinmu ilip tashlap, jinayi jazagha tartip axirida turmigha atidu.
Xitay kommonistliri özining ’’ aq tashliq kitabi,, da, dini ihtiqad erkinligi we milletler öz teqdirini özliri hel qilish hoqiqidin behrimende boldi dep yalghan sözlidi.aldi bilen miletler öz teqdirini özliri hel qilish digen mesile üstide toxtulup öteyli.aptunum rayundiki ashu uyghur rehberlerni xitay mergizi hökümiti aldin tallap teyinlep andin ishqa qoyuwatqan körünüshtiki’’ öz özini idare qilish,, digen siyasi sehnidiki bir teshtek güldin ibaret.1954 ـ yilidin bashlap uzun muddet hakimiyet bishida turghan aptunum rayunning reisi seypidin ezizini misalgha alidighan bolsaq,'u eslide sowitler ittipaqi kommonistlar partiyesining ezasi idi. Kiyin resmiyiti bijirlip xitay kommonistlar partiyisige eza boldi.gerche u reis bolghan bolsimu emili hoqoqi yoq idi.uning aldida uzun muddet xitay chong qurughlughi islam dini jemiyitining reisilik wezipisini artqiriwatqan uyghur millitidin kilip chiqqan burhan shehidi digen kishi bar idi.umu xitay chong qurughlughi komonistlar partiyesining ezasi idi.epsus u kishining qelbide allaning elchisi zadi muhemmedmu ?yaki mawzidungmu ? Bilmeytti. Bundagh ademler islam dinining reisi, aptunum rayunning reisi bolsa qandaghmu uyghur milliti özining texdirini özi hel qilghan bolsun! Qandaghmu dini ihtiqad erkinligi bolsun! Shuning üchün shinjangda yuqirida sözliginimizge oxshash milli bölgünchilik herketler üzülmey sadir bolup turghan. Bundagh ademlerning löm ـ löm bashlighidin xitay kommonist dairliri konturllughini tiximu kuchaytip astilimatsiyeni tizleshtürgen. Shuning bilen shinjangning mediniyti, örpi aditi,dini tiximu shiddet bilen kemsitish tajawozchiliqgha uchrighan.
Mesilen sözlep éytidighan bolsaq, ’’islam dini wetenperwer zatlar ügünüsh kursi,, ötgen yili 8 ـ ayning 31 ‘ küni shinjang islam dini qur'an ügünüsh mektiwide ders bashlidi. Bu kursda xitay kommonist partiyisi mergizi kommotitining bash sikirtari jiang zi minning ’’ birinji iyul,, da qilghan nutqi derslik pirgirammisi qilip kirgüzüldi. Hemde ichkiri ölkilerdiki dini sahilermu tunji qitim jiangziminining ’’ üchke wekillik qilish,,neziriyesini ügünüsh kursining derslik pirgirammisigha kirgüzdi. ’’ üchke wekillik qilish,, jiangziminning momi bolup buni xitay kommonisttik partiysi islam dinining momigha aylandurdi. Bu islam dinigha qilin'ghan ziyankeshlik emesmu?haqaret emesmu!
2002- yili 6 - ayning 7 - küni shnxwa agintlighi munularni xewer qildi: ’’ shinjiang unwirsititi 1999 - yildin bashlap, xitay tilida ders ötüshni kuchaytti,bütün mektep boyunche hemme derslerni jümlidin asasi derslik, unwiristlarning asasliq dersligi we qismen kespi dersilklerni xitay tilida ötüshni ishqa ashurdi. Bundagh bolghanda shinjiang uyghur aptunum rayunining ixtisadi qurulushini ilgiri sürgini,jemiyet tereqqiyatining we bazar igiligidiki riqabetge ixtidarliq kishilerning ihtiyajining barlighini teminligini bolidu, bu keng milli oqoghuchilarning köngül arzusi we telibi idi,, dep yazdi.
Az sanliq millet oqoghuchilirida qandaghmu mundagh telebler bolsun? Mesile shu yerde idiki , ixtisadi muhim baza peqet xitaylarning qolida bolghachqa,'ishqa ilish toghri kelse aldi bilen xitaylarni alghan, uyghurlar ’’xitaylashsa,, andin ularning ishqa orunlishishi asanlashqan. Ularning xitayche ügünishi mejburluqtin bolghan, hich waqit öz erkinligidin bolghan emes. Shundagh sewebler tüpeyli uyghurlarning yizighi ـ téli ajizliship, asta ـ asta kireksiz bir halgha chüshüp qilish ihtmaligha yetgen. Mana bular azsanliq milletlerge qilin'ghan hörmet we öz özini idare qilghanliqning alametliri.
Undin bashqa erkin asiya radiyo istansiyisining mushu yil 6 ـ ayning 5 ـ künidiki xewirige qarighanda: hökümüt bashqurishidiki qeshqer uyghur neshiryati neshir qilghan yüzdin artuq honlarning tarixi we uyghurlarning qedimi kilassik eserliri hemde 30mingdin artuq qol yazma ’’ qedimi uyghur qol wuner sen'iti,, eserliri köydürüp tashlan'ghan.1988 ـ yil neshir qilin'ghan ’’ qedimi uyghur qol üuner sen'iti,, digen kitabda qur'ani kérim hedisi rusululla ayet kelimiliri neqil keltürülüp, bülgünchülükke yatidighan dini ihtiqad teshwiq qilin'ghan dep köydürülgen. Qandaghdur ular biz qur'anni köydürmiduq, didiyu emma shunchiwila kitabni köydürgenligini inkar qilalmidi. Mana bularning hemmisi islam mediniyitini yoqitiwatqanliqining delili ispati.
Uyghurlarning öz ـ özini idare qilish, we dini ihtiqad erkinlik teliwini, bijin dairliri oylunup baqqanmu yoq. Eksinche basturush siyasitini qollunup, ziddiyetlerni keskinleshtürdi.
Quralliq bastururshqa qarshi ilip barghan, qarishiliq körsütüsh herketlirini ’’ tirorizim,, herkiti dep tiximu esebilik bilen kötü rüp chéqip, bu xildiki qanliq basturghan jinayi herketlerni pedazlap medini herket dep atidi. Beziler chet elning yardimini izdep awghanistan taliban hakimiyitige birip qosholsa,'ularning hemmisini, bölgünchilerge zerbe birish pursiti keldi dep qarap, qara qoyuq ’’ tirorist unsur,, katogoriyisige kirgüzdi. Epsus xitay kommonist dairliri awghanistanni dawden quralliri bilen teminligenning sértida bütün awghanistanni yuquri bisimliq iliktirik tok üsküniliri bilen teminligenligini untup qalghan bolsa kirek.ularning bu herkitini nime chüshendürüsh mümkin? Buxitay dairlirining oghrining oghrini tut,, dep toléghini bilen oxshash bir ish emesmu? Chet eldiki bezilerning xitay kommonist dairlirning bu teshwiqatigha aldinip qalghanlighini körmemdighan , bu nime digen epsaniliq!
Xitay kommonist dairlirining ’’aq tashliq kitabi ,, gha qarita, sherqi türkistan milli qurultiyi ali ijraiye kommotitining hey'et ezasi, sherqi türkistan impormatsiyon mergizining mu awin reisi dilshad inkas qayturdi. Sherqi türkistan milli qurultiyi, uyghurlarning chet elde turiwatqan yüzdin artuq teshkilatlirining birdek awaz birishi bilen teshkillen'gen eng ali hoqoqluq orgini. Dilshadning inkasi wekil xaraktirliq inkas. Uning qarishiche: ’’bu ــ xitay kommonist dairlirining xelq'araning xitayda yüz bergen sars kisilige bolghan diqqitini burashtin ibaret,, didi. U munularni iqrar qildi. ’’ bezi uyghur teshkilatliri qural ishlitishni teshebbus qiliwatidu. Bu asasi iqim emes.,, u yene munularni tektlidi: ’’ uyghurlarning herkiti qural kuchi ishlitishni teshebbus qilip kelgini yoq, emma qural kuchi ishletmeymiz dep ezeldin diginimu yoq,, u yene mundagh didi: ’’ biz tibet sürgün hökümitige oxshash bijin dairliri bilen shertsiz sözlüshüshni xalimaymiz, choqum ikki terep öz ara hörmet qilghan asasda, bijing, shinjiang uyghurlirini hörmet qilghan asasda söhbet üstilide olturalaymiz. Eger xitay kommonist hökümiti biz bilen dialog qilidiken, semimi niyet bilen mesilini hel qilish terepdarida bolushi lazim. Shundagh bolghandila andin weten ichidiki bezi mesililerni hel qilimiz undagh bolmaydiken, bizmu amalsiz halgha chüshüp qalimiz. Biz xitay kommonist hökümitini shundagh agahlandurimizki, shinjiang ikkinji pelestin tupriqigha, ikkinji chichen ziminigha aylinip qalmisun! Ikki ming yillardin biri sozulup hel qilinmay kiliniwatqan xitaylar bilen uyghurlar riqabitini, ikki terep peqet keng qosaqliq bilen hel qilishning terepdari bolghandila hel qilghini bolidu, bu peqet xitay kommonist dairlirning bashlamchi bolup ish qilishigha, mezlumlargha hörmet qilidighan semimi niyet bilen ottorgha chiqqandila hel bolidighan ziddiyet, shundagh qilghandila tarixqa toghra baha birip mesililerge ölük yekün chiqirishtin saqlan'ghini bolidu.

Terjimandin
hörmetlik wetendashlar!
Xitay kommonistlirining ’’ shinjiang aq tashliq kitabi,, ilan qilin'ghandin kiyin, xelq'arada tesiri bir qeder chong bolup bezi talash tartish mulahiziler boldi. Bularning arisida bizning diqqitimizni özige jelip qiliwatqini amrikida yashawatqan xitay dimogiratchiliridin lin baw xwa ependining bu maqalisi. Bu maqalini bir qeder yaxshi yizilghan maqale dep qarap waqit ajritip terjime qilip hozoringizlargha sundum. Bu maqalining paydilnish tereplirini qobul qilishqa bolidu.
Xewerlerdin qarighanda lin bawxwa teywende yashawatqan, héchqandaq birsiyasi partiyege,héchqandaq bir teshkilatqa , héchqandaq bir hökümetke biqinmaydighan musteqil xitay obzorchisi iken. Bir gheyri milletning, bizning ishimizgha bunchiwila köngül böliwatqan yerde, her bir sherqi türkistanliq qirindashlarning buningdinmu yaxshi eserlerni yaritip ilan qilishini ümid qilimen!

-

hörmet bilen: Haji Abduréshit Kérimi
2003 - yil 9 - ayning 30 - küni
istanbul ـــ türkiye
Hazir
Shiwetsiye - Eskilstuna

Tuyghun Abduveli
21-10-07, 17:27
Hormetlik Abdurshit haji aka bundaq ilmih qimmiti bar maqalini bu yerge chaplap qoyghingiz yahshi boptu.

janabih allah ejringizni bergey!.