PDA

View Full Version : Oqup qoyuxqa tigixlik maqala ikan



Unregistered
02-10-07, 13:53
«Qosh Til Ma'aripi» Uyghurlarning Ishqa Orunlishish Mesilisini Hel Qilalamdu?!


Alp Ertunga


«Qosh Til Ma'aripi»ni sözleshtin ilgiri, Uyghurlarning nöwettiki ishqa orunlishish meslisini tilgha élip öteyli.

Ishlewatqanlardin bekrek ishsizlargha, ishqa orunliship bolghanlardin bekrek ish kütüp turiwatqanlargha,balisi yoqlardin bekrek balijanlargha melumki, yene shundaqla iqtisasliqlar bazirida tumshuqigha yimigenlerdin bekrek tumshuqi uyaqta qélip yürikige yigenlerge, ali bilim yurtida oquwatqanlardin bekrek uni püttürüp, oqusimu oquydighan, oqumisimu oquydighan menggülük ali mektep «jemiyet onwérsitéti» gha qedem basqanlargha melumki, zaman 21- esirge qedem qoyüp, makan zor tereqqiyatlargha chümkelgendin kiyin, uyghurlarning, yaq! uyghurlarningla emes, hetta uyghurlarning serkisi hisaplinidighan uyghur ziyaliliriningmu ishqa orunlishishi tes bolup ketti.

Shuninggha köz yumushqa bolmayduki, her derijilik hökümetler «uyghurlarning ishqa orunlishishi tes bolush» meslige yüksek ehmiyet birip,uning sewepliri üstide keng külemlik izdinish - tetqiqatlar élip bérip, «uyghurlarning ishqa orunlishishi tes bolush»tiki tüpki amilni tépip chiqip, «uyghurlarning ishqa orunlishishi tes bolush» meslisini hel qilmaqchi boldi. Nechche yilliq mulahize - izdinish - tetqiqatlardin kiyin uyghurlardiki «ishsizliq meslisining tügüni» axiri öz chumperdisini zor jasaret bilen qayrip tashlap, «güzel ruxsari»ni ashkarilidi. Buning bilen «uyghurlarning ishqa orunlishishi tes bolush » ning siri axir échildi:
«Uyghurlarning ishqa orunlishishi tes bolush »ning tüpki sewebi «til bilmeslik» !!!
Dimek, mesle aydinglashqan idi.

Mesle aydinglashqandin kiyin derru herket qollinip, charisini qilish bizning ésil en'enimiz!!! shundaq, shuning bilen yuquridin töwen'giche hemme seperwer qilinip chare - amal izdeldi. Axiri charimu tépildi.Uning charisi «qosh til muaripi» ni yolgha qoyush idi. Shuning bilen «qosh til muaripi» din ibaret bu yép - yéngi uqum konirap juliqi chiqip ketken «min kaw xen» uqumining ornini aldi we tiz sür'ette ijra qilinishqa bashlidi. Xenzu mektepler bilen milli mektepler qoshuwétilip «qosh tillashturuldi». Qoshuwetkili xenzu mektep yitishmey éship qalghan milli mekteplerdiki xenzuche bilmeydighan oqutquchilar zor derijide arqa sepke chikindurulup, yaki qisqartilip, uning ornigha xenzu oqutquchilar seplinip yérim «qosh tilliq»lashturulghandin bashqa, hökümetning memuri - kespi organlirdiki milli kadirlar mexsus xenzu tili boyiche terbiyilendi. Netijide, burun «qosh tilliq» échilidighan yéghinlarmu «taq tilliq» qilip échilidighan boldi. «Xenzu tili bilmise ishqa orunlashqili bolmaydu» digen uqum her bir uyghurning kallisigha «tashqa muhur basqandek» ornap ketti. Toghra, hazir xenzu tili bilmise ishqa orunlashqili bolmaydu.

Shundaq qilip «qosh til muaripi» tiz sür'ette ijra qilinishqa bashlidi. «Qosh til muaripi» esli pirogirammisi boyiche ijra qilinsighu meyliti, likin u öz orbitisidin qéyip kitip, bezi yerliri «yekke til muaripi» orbitisigha chüshüp qaldi. Burun uyghurchila ders ötülidighan bezi «taq tilliq» mektepler «qosh til muaripi» yolgha qoyulghandin kiyin, yenila «taq tilliq» mektep halitidin qutulalmidi. Sewebi, bezi mektepler «qosh til muaripi» ni chüshünelmidimu yaki közge ilmidimu barliq derslerni emdi putunley xenzuche ötüwatatti. Hemmidin ejeplinerlik yéri shuki, döletning «qosh til muaripi» siyasitini bormilap, «qosh til muaripi»ni öz orbitisidin chiqirip «yekke til muaripi» orbitisigha bashlap kirgüchi az sandiki ademler 2- dunya urishida tartqan azaplirini putunlep untup qélishqan idi. Hemmidin muhimi, ular téxi bashqa bir millet teripidin shu milletning tilini mejburi ögünüshke zorlinip baqmighan, öz ana til muhitidin ayrilip qélishning azawini téxi tartip baqmighan idi. Shunga ular özlirini bashqilarning ornigha qoyup oylap baqmayti, hem oylapmu qoymayti, hem undaq oylashning qilche zörüriyiti yoq dep qarayti.

Elwette, bu maqalimizde muhakime qilinidighini «qosh til muaripi»ning öz orbitisidin chiqip kitish - ketmeslik meslisi emes, belki, «qosh til muaripi» uyghurlarning ishqa orunlishish meslisini hel qilalamdu?! Digen mesle. Biz bu meslini choqum markisizim - léninizimning matiriyalizimliq qarishi boyiche, yeni «madda birlemchi,ang ikilemchi» qarishi boyiche tekshurup tetqiq qilishimiz kirek. Undaq bolmaydiken emiliyettin ayrilip qalimiz. Ulugh dahimiz mawjushimu «tekshurup tetqiq qilmighan ademning pikir bayan qilish hoquqi yoq» dep nahayiti toghra éytqan. Undaqta qéni tetqiq qilip baqayli:

Awal hemme uyghur «qosh tilliq» bolup ketti, xenzu tilini xenzulardek bilip ketti, dep turayli. Undaqta hemme uyghur ishqa orunlishalamdu? Jawap peqet birla, u bolsimu «yaq!». Nimishqa «yaq!» dep üzüpla jawap bérimiz. Sewep nahayiti addi, xenzu tili bilgenliki adem ishqa orunliship kiteleydighan ish bolsa, hökümitimiz dölitimizde «ishsizliq meslisi» peyda bolishidin ensirimigen bolatti. Hich bolmighanda xenzu tili ana tili bolghan xenzularning hemmisi ishqa orunliship ketken bolatti. Likin xenzularning arisidimu ishsizlar nahayiti köp, mana bu pakit. Az sanliq milletlerdin élip éytsaq, xenzu tili ana tili hisaplinidighan manju bilen tungganlarning ishqa orunlishish meslisi hel bolsa bolatti. Likin, tungganlarning ichidimu ishsizlar intayin köp, manjularningmu hemmisining ishqa orunliship ketkini yoq. Chünki, az sanliq millet rayonliridiki hökümetning xizmet orunlirida, az sanliq milletlerning belgilik ish orni sani bar. Shu san toshidiken ,ularning xenzu tilini xenzulardinmu yaxshi bilishidin, bilimining neqeder köp bolishidin qet'i nezer, ishqa orunlishalmaydu. Bu toghrisida sitodétlirimiz arisida tarqilip kechmishler nahayiti köp, bularni bu yerde birmu- bir tilgha élip olturmaymiz, elwette. Dimek, hemme uyghur «qosh tilliq» bolup ketti, xenzu tilini xenzulardek bilip ketti, diyilgen teqdirdimu, ishqa orunlishalaydighan uyghurning ommumi sanida özgürüsh bolmaydu, ye ni ashmaydu. Mana bu matiriyalizimliq noqtinezer boyiche birilgen jawap!

Yene hemme uyghur «qosh tilliq» bolup ketti, xenzu tilini xenzulardek bilip ketti, dep turayli. Undaqta, uyghurlarning ishqa orunlishish xizmet orni köpiyemdu yaki kimiyemdu? Uyghurlarning ishqa orunlishish pursiti ashamdu yaki aziyamdu? Miningche aziyishi mumkin! chünki, hemme uyghur xenzu tilini xenzulardek bilip ketken tursa, uyghur tilida ders otulidighan mektepler turmaq, «qosh til muaripi» tüzümidiki mekteplerningmu mewjut bolup turushining nime hajiti. Dölet tili bilgen yerde, yene bashqa tilning nime lazimi, gerche u ana til bolghan teqdirdimu! shuning bilen ilgiri nuqulla uyghurlarghila mensup bolghan muarip sahesidiki nurghunlighan ish orni teb'ila yuqulidu. Mana bu yénimizdila yüz bériwatqan rialliqtur.

Uyghur metbuat sahesimu bu teqdirdin qéchip qutulalmaydu. Chünki hemme uyghur xenzu tilini xenzulardek bilip ketken tursa, uning ustige xenzuche metbuatlar mezmun jehettin mol, uchur jehettin sür'iti tiz tursa, biwaste xenzuche gézit - jornallarni körmey, uning terjimisi saqlamti. Shundaq qilip, ilgiri nuqulla uyghurlarghila mensup bolghan uyghur metbuatchiliq sahesidiki nurghunlighan ish ornimu teb'ila yuqulidu. Terjimanlar sahesidighu alliqachan ish orni qalmidi, az sandiki chet'el tilini besh qoldek bilidighan uyghurlarni hisapqa almighanda.

Beziler: « xenzu tilini ögünüp xenzulardek bilgendin kiyin, ichkirige bérip ishlimemduq» diyishi mumkin, likin, nöwette bu mumkinchilik asasen yoq! chünki, bir milyarttin artuq xenzularning ishqa orunlishish meslisi hel bolmay turup, buningdin éghiz échish mumkin emes.

Axirida deydighinim, til ögen'genning paydisi barki, ziyini yoq! til bilsingiz yéngi - yéngi bilimlerdin waqti - waqtida xewerdar bolup turalaysiz. Meqsidingizni toluq, toghra bildureleysiz. Bashqa millet kishiliri bilen bimalal sirdiship,chüshünüsh hasil qilip, inaq jemiyet berpa qilish üchün küch chiqiralaysiz! shundaqtimu tekitleymizki, ana tilni ögenmey tashliwetkenning ziyini barki, paydisi yoq.

2007-Yili 10-ayning 1-küni shehri «atesh»te shebnemge biwaste pütüldi.


Ilawe:toxtimay chunguldap, béshimni ochaq itip, etrapimda piqirap yürgen töt yashliq balamni her qétim quchughimgha élip pepiliginimde, uning kelgüside özige mensup bolghan ish ornigha irisheleydighan yaki irishelmeydighanlighini oylap, her küni ushbu mulahizini yürgüzimen.