PDA

View Full Version : Awghust Qoralliq Qozghilingidin Eslimiler



A. haji kerimi
29-08-07, 16:53
Awghust qoralliq qozghulingidin eslimiler
haji abdureshid kérimi
sherqiy türkistan yéqinqi zaman tarixida, xitay kommunistlirini sherqiy türkistanni bésiwalghan 1949 –yili 10 –ayning 1- künidin tartip ta hazirghiche xitay kommunistlirini sherqiy türkistandin heydep chiqirip sherqiy türkistan milliy musteqilliqini eslige keltürüsh üchün kölimi zor bolghan qoralliq küreshler arqa – arqidin bolup ötti. Bularning ichide 1969-yili 8- ayda qeshqerde partlighan axunop bashchiliqidiki sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining qoralliq küreshliri uning tipik misalidur.
Men bu eslimemde sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi qeshqer biyrusining bash qomandani merhum axunopning yétekchilikide qeshqerde partlighan qoralliq qozghulangning tepsilatini qisqiche eslep ötmekchimen .
Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi memliket xaraktérliq chong partiye bolup uning merkizi orgini ürümchide idi . Shimalda " shimali tengritagh béyrusi " , sherqte " sherqiy tengritagh biyrusi " , jenubta " jenubi tengritagh biyrusi" qatarliq biyrular qurulghan idi .her qaysi biyrular biwasta merkizi biyrugha boysunatti . Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisi pütün memliket xelqige rehberlik qilip , teshkillik , pilanliq , qedem basquchluq heriket pilanini tüzüp chiqip qoralliq qozghilanggha biwasta qomandanliq qilatti . Sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining eng axirqi mexsidi sherqiy türkistan milliy musteqilliqini eslige keltürüsh idi. Qoralliq qozghilang bilen sherqiy türkistan milliy hakimiyetni qolgha keltürüsh - bu partiyining heriket pilani idi. Qarar maqullan'ghandin kéyin tengritéghining shimali we jenubida qoralliq qozghulanglar arqa - arqidin partlashqa bashlidi . 1969 –yili 6 – ayda ürümchide qoralliq qozghilang partlidi , bortalada qoralliq qozghilang partlidi , ghulja , tarbaghatay , altay da qoralliq qozghilang partlidi. Pichan , turpan , qumulda hem qoralliq qozghulanglar keyni keynidin partlashqa bashlidi. Xitay merkizi hökümiti pütün eskiri küchini ishqa sélip qoralliq qozghilangchilarni üstün eskiri kuch bilen basturushqa bashlidi . Ürümchidiki ali mektep , téxnikom mektepliri , ottura bashlan'ghuch mektepler, kinoxana we téatir xanilar adem solighidek bosh jayning hemmisi qozghilangchilarni qamaydighan turmigha aylanduruldi. Tutqundin qachqan qozghilangchilar merkizi biyruning biwasta orunlashturushi bilen qeshqerge seldek aqti. Arqa – arqidin qeshqerge kelgen qozghilangchilar qeshqer biyrusining qomandani axunopning biwasta orun lashturishi boyunche herqaysi urush rayonlirigha yerleshtürüldi. Qeshqer yenila xelq qoralliq qozghilangchilirining ilkide idi .qeshqerning tebiiy yer sharaiti , chet'eller bilen bolghan baghlinishi , qoralliq küchlirining serxilliqi , igilep turghan rayonning yenila xelqning qolida ikenlikidin ibaret ewzellikni nezerde tutup merkizi biyru qarar maqullap qeshqerde qoralliq qozghilang kötürüshke buyruq chüshürdi. Qeshqer biyrugha -aqsu wilayiti , qizilsu qirghiz aptonom oblasti , qeshqer wilayiti , xoten wilayitini qatarliq wilayetler biwasite qaraytti. Qeshqer urush rayonigha qeshqer biyruning bash sékritari axunop qomandanliq qilish wezipisini üstige alghan idi . Qoralliq qozghilang bashlandi .
1969 –yili 8 –ayning 16 –küni aqtu nahyisining barin yézisidiki éziz osman bashchiliqida qoralliq qozghilang partlidi . Aqtu nahiyilik qoralliq bölümge hujum qilip nahiyilik qoralliq bölümning qorallirini qolgha chüshürüp barinni baza qilip yerliship qoshunni üzlüksiz chongaytishqa bashlidi.
1969- yil 8 – ayning 18 – küni kéchide qeshqerde chong tutqun boldi. Qeshqer biyruning qoralliq qozghilanggha rehberlik qiliwatqan tayanchi kuchlardin 18 adem tutqun qilindi, bash qomandan axunop muhasirini bösüp chéqip düshmen qolidin aman – ésen qutuldi.
1969-yli 8 – ayning 20 küni axtunahyisining barin yézisidiki hökümet emeldari memet isa minglighan qoralliq kuchlargha yétekchilik qilip éziz osmanni qollap tekrar aqtu nahiyilik qoralliq bölümge hujum qilip aqtu nahyisini teltöküs azad qilip nahiyini baza qilip bashqa nahiyilerge yürüsh qildi.


1969–yili 8- ayning 7- künidin 20 künigiche bolghan ariliqta, mekit zerepshan polkining jengchiliri polkownik memtimin qadirning yétekchilikide ghelibisiri urush qilip yekendin poskamgha baridighan poskam köbrikini saqlawatqan 100 din artuq xitay eskerlirining qorallarni bulap ularni esirge ilip mekit nahyisige aman ésen yétip bardi.
Mekit nahyisining chasa budüy dep atalghan xitay armiyisining 7994- qisim herbiy bazisigha minglighan zerepshan polk jengchiliri hujum qozghap , xitay armiyisining bashliqlirini baghlap qumgha kömüp , jigde shéxigha ésip , nechche ming dane yenggil qorallerni olja ilip zeper quchup mekit nahyisige kélip qoshun zoraytqan idi .
Mekitte- qeshqer biyrugha biwasite qaraydighan " zerepshan musteqil polki " qurulghan idi. Memtimin qadir bu polkning polkowniki idi .
Mekittin qeshqerge qarap chékiniwatqan xitay armiyisining 30 din artuq mashinidiki toluq qorallan'ghan eskerliri mekit bazirigha kelgende zerepshan polk jengchilirining tuyuqsiz hujumigha uchrap qoral yaraghliridin ayrilip quruq qol qeshqerge ketken idi . Pütün mekit nahyisi asasi jehettin azadliqqa ériship xitay emeldarliridin birimu qalmighan idi. Térik qolgha chüshken xitay emeldarliridin birnechchisi zerepshan polki teripidin ölümge höküm qilinip dargha ésip öltürülgen idi .kishiler qoshaq qétip naxsha towlap dolanda dölet quruldi , déyishken idi
.shu künlerde atalmish shinjang herbiy rayonning qomandanliridin bolghan sawdanop bir top xitay eskirini bashlap memtimin qadirgha popuza qilip ,bésim ishlitip qoral tapshurup teslim bolushqa ündigende , memtimin qadir tapanchisini sawdanupning chékisige tenglep turup :
-eger sen xitay eskerlirini mekittin derhal chékindürmeydighan bolsang, pütün mekit nahyisini qipqizil qan'gha boyap , tiznap deryasini partlitip derya süyini mekitke bashlap , mekitni sugha basturup xitay kelgündilerning izini basmas qilip, dolan wadisini adem yashighusiz qiliwétimen! Dégen idi .,
memtimin qadirning ghezipidin qorqqan sawdanup sugha chüshüp muzlap qalghan müshüktek ghal – ghal titrep sülhi sala bilen aran dégende memtimin qadirdin qéchip qutulghan idi .
Del shu peytte xitay armiyisi bilen jeng qiliwatqan zerepshan polkining jengchisi abdukérim sawut bir bölük düshmen eskirige tuyuqsiz uchrap qilip ular bilen urushup axiri düshmenler mekit nahyisining mawyi gongsi dégen yerge orunlushuwélip qarshiliq körsitishni dawamlashturidu. Düshmen eskiri bingtuenning yardimige ériship kuchuyushqa bashlaydu. Pursetni gheniymet bilgen abdukérim sawut bir tereptin yardemge kélidighan yolni tossa, yene bir tereptin mashina etretning ambiridin bir nechche tong bénzinni domulutup epkélip bénzin tongni mawyi gongsining aldigha apirip poteyge orunliship pélmuttin oq chiqiriwatqan düshmen eskerlirige ot yéqip, ot déngizigha aylandurup binani qétip köydürüp xitay eskerlirini kukum talqan qiliwetken idi ..
1969-yili 8- ayning 21- küni qeshqer biyruning urushqa qomandanliq shtabining bash qomandani axunopning bashchiliqidiki qoshun buyruqqa binaen qeshqerdin chékinip atushning qarajül yézisigha qarap yol aldi. Kech saet 11 de sughunchazigha kelgende mekittin kéliwatqan zerepshan polkining polkowniki memtimin qadir bilen uchrushuwatqanda xityay eskerlirige yoluqup bir meydan qattiq jeng boldi .axunop bashchiliqidiki qoralliq qoshun muhasirini bösüp ötüp atushning qarajül yézisigha qarap atlandi. Mekittin kelgen zerepshan polk jengchiliri düshmen armiyisi bilen kéchilep jeng qilip chong bedel tölep we düshmen eskerlirini nurghun chéqimgha uchritip amalsizliqtin düshmen qoligha esirge chüshüp qaldi.
1969-yili 8- ayning 23- küni axunop bashchiliqidiki qoralliq qozghilangchilar qoshuni ettigen saet 5lerde atushning " qarajül " dégen yézisidiki kengral dep atalghan yulghunzarliqqa kélip orunliship , sirttin kéliwatqan qoralliq qoshunni kütse yene birtereptin qarajülni herbiy baza qilip chet'el qoshunlirining kélishige chégradin échiq échish üchün jiddiy teyyarliq qiliwatatti.
Saet 2ler öpchöriside düshmenning toluq qorallan'ghan bir top eskerliri iz qoghlap biz bar yerge yétip kelgen idi. Posta turuwatqan yash jengchimiz meryem düshmenning kelgenlikini sézip derhal tapanchisidin oq chiqirip düshmenning 2 eskirini öltürüp yene bir yang famililik bashliqini yaridar qilip keynidin kelgen düshmen oqida shéhit bolghan idi. Düshmen bilen shu kündiki jeng 6 saettek dawam qilip düshmenning 3 qétimliq hujumini chékindürüp qomandan axunopning shéhit bolishi we osmanjan , xeyrulla, nizamidin qatarliq 5 neper sepdishimizning hayatidin ayrilishi bilen bu urush axirlashqan idi.
Osmanjan bilen xeyrulla urush axirliship düshmen tazilash ilip biriwatqanda , düshmen'ge yalghandin teslim bolghandek qilip ,yoshurup qoyghan eng axirqi bir tal géranatni mexpiy tutup , bir birlep düshmen aldigha kélip géranatning yipini tartip düshmen aldigha tashlap, düshmenning 6 eskiri bilen özini qoshup partlitip tarixta yéngi sehiyipe achqan idi.
Qalghanlirimiz oq dorilarning tügüni bilen oxshimighan derijide yaridarlinip yérim ölük halette esirge chüshken iduq .( tepsilatini qarajüldiki jeng dégen kitabtin körüng) .
Biz turmigha tashlan'ghan bolsaqmu qoralliq qozghilang toxtimidi. Herqaysi urush rayonliridiki jengchilirimiz aldinqilarning izini bésip urushni dawamlashturdi .
1969- yili 9- ayning 2- küni yopurgha nahyisidiki qoralliq qozghulangchilirimizdin mexmut qurban bashchiliqidiki qoshun yopurgha nahyisige hujum qilip , nahiyini ishghal qildi. Uningdin kéyin térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq rayonlargha teshebbuskarliq bilen hujum qozghap arqa arqidin ghelibige ériship yopurgha nahyiside bir mezgil musteqilliq keypiyat berpa qilin'ghan idi.
Shu waqittiki qeshqer gézitide mundaq yézilghan idi:
- 1969 –yili 9-ayning 2- küni yopurgha nahyisidiki mexmut qurban bashchiliqidiki bir top buzghunchilar, 500 din artuq ademni qutritip, at harwilargha olturup, yopurgha nahyisige hujum qildi . Uningdin kéyin nahiyimizning térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq jaylargha ghaljirliq bilen hujum qilip urush . Chéqish, bulash ishlirini élip bardi. Bu ish ikki aydin uzaq dawamliship 76 adem urup yaridar qilindi we 5 adem urup öltürüldi. Bu eksil'inqilabiy weten parchilash jinayi ishlirigha derhal zerbe bérish éhtiyaji tüpeyli , merkizi partiye hökümetke melum qilip , toluq qorallan'ghan muntizim armiye yötkep kélip, 9- ayning 15- künidin 18 künigiche jiddiy tutush qilip qoralliq qozghilang bisiqturuldi .
Biz esirge chüshken shu peytlerde qeshqerdiki qoralliq küreshni dawamlashturushqa mes'ul bolghan memtéli törexanmu yiraq yéqindiki nahiyiler bilen munasiwet ornitip qoralliq küreshni dawamlashturghan idi. U toqquzaq nahyisige tewe tashmiliq, opal, bulaqsu qatarliq jaylardiki qozghilangchilar bilen masliship qeshqer shehride teshwiq waraqliri tarqitip ,xitayning jasus – xayinlirigha yoshurun zerbe bérip qeshqerde xitaygha qarshi yéngi bir tüs yaratqan idi .
1970- yligha kelgende " birge zerbe, 3 ge qarshi" turush niqabi bilen basturushni bashlidi. 1970- yildin bashlap sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezalirigha ashkara ölüm jazasi bérishke bashlidi. Mijit siling. Memtimin qadir , rozi hékim. Yusup qadir dawut qatarliq sepdashlirim keyni keynidin ölümge höküm qilinip ayrim – ayrim halda qeshqer, mekit nahyiliride étip öltürüldi. Merhumning yatqa yéri jennette bolsun, amin!
1970 –yili 7- ayning 18 – küni sherqiy türkistanning pütün wilayet we sheher nahyiliride birla waqitta ölüm jazasi bérish höküm namisi élan qilinip sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining munewwer ezaliridin 78 neper sepdishimgha
ölüm höküm élan qildi. Ularning yatqan yéride jennette bolsun, amin!
Xitay axbarat orunlirining iqrar qilghinigha oxshash , atalmish shinjang herbiy rayoni bilen jenubi shinjang herbiy rayoni kargha kelmigendin kéyin , lenju herbiy rayon bilen sichuen herbiy rayondin esker yötkep kélip , qeshqer wilayitini qatmu qat muhasire chembirikige ilip qanliq basturushni bashlighan idi.
Gerche bu qozghilanggha bügün 38 yil bolghan bolsimu sepdashlirimning simasi hélihem köz aldimdin zadila ketmeydu. Ularni her bir oylighinimda ularning qilghan batur ish izliri mining köz aldimdin kino léntisidek ayan bolidu.
Uyghur qoral tutalaytti ! Uyghur qoral tutalighan idi ! Uyghur qoralni ishliteleytti ! Uyghur qoralni nedin ilishni béletti ! Uyghur – uyghurdek yashashni béletti !
Epsus ! Axunoptek bir qomandanning yene birqitim dunyagha kélishni bir janabiy alladin her zaman tileymen !
Ih ! Alla, bizge bir medetkar ewetkin!
2007-yil 8- ayning 29 – küni
shwétsiye- eskilstuna