PDA

View Full Version : Milli Qehriman Muhemmed Imin Qaderni Esleymen !



A. haji kerimi
27-08-07, 15:51
Milli qehriman muhemmed imin qadirni esleymen
merhum qehrimanimiz muhemmed imin qadir mekit nahiysidin bolup, mekit nahiyilik ottura mekteptiki waqtida, xitay tajawozchilirigha qarshi söz we herikette bolghanliqi üchün mekteptin jazalinip, biz mezgil nazarette turghan iken. Yash ot yürek muhemmed imin qadir, medeniyet inqilabining deslepki mezgilliride yenila xitaylarning haqaretlishi we kemsitishige uchrap, mekitte turalmay qeshqerge chikinip kelgen idi, qeshqerge kelgendin kéyin, teshkilatning yardimi bilen bir yürüsh qorallarni élip tekrar mekitke bérip, xelqni qaytidin teshkillep, mekitning hoquqini qoral küchi bilen tartiwilip, mekitte yéngi bir weziyet yaratqan idi, mekittiki özgirishtin xewer tapqan xoshna nahiyilermu muhemmed imin qadirdin öginip, qoral küchi bilen hoquq tartiliwilish körishini bashlighan idi. Muhemmed imin qadir yalghuz mekit nahiyiside emes, belki pütün dolan élide "musteqil bir dölet" qurghandek keypiyat yaritalighan idi. Chongidin kichikkiche xelqning hemmiisi uni özining qedirdan dahisidek atap, hemme yerde yashisun muhemmed imin qadir! Dep shuar towlaydighan bir keypiyat istiyxilik halda shekillen'gen idi. Men bir qanche qétim mekit nahiyisige barghan idim, chünki méning mekitke bérish sharaitim yaxshi idi. U zamanlarda oxshash bolmighan köz qarashlar tüpeyli, pütün qeshqer wilayitining yolliri tosalghan idi, men her qaysi nahiyilerge bixaraman bérip kéleleyttim. Shu wejdin muhim ish bolsa, teshkilat méni ewetetti. Men deslepki qétimda maralbishi tereptin barghinimda, siriq boya, chungqurchaq, yéngi östeng, awat qatarliq gungshilardiki yéngidin bazar achqan kichik ـ chong tijaretchiler mallirini satqanda, "yashisun muhemmed imin qadir! Dep towlap sétishidiken. Men uni körüp, heyran qalghan idim. Chünki u zamanda medeniyet inqilabining kasapitidin hemme adem mejburi halda bir ـ biri bilen körüshkende, yashisun mawjushi! Dep körishetti. Undaq dep körüshmise, mawjushigha sadiq emes dep, xapiliq tartatti. Kishilerning muhemmed imin qadirni yashisun! Dep towlashliri, del xelqning xitay kommunistlirigha bolghan qarshiliq ipadilirining addi bir qismi idi.
Bolupmu muhemmed imin qadirning maralbishining chasa budüyning qorallirini bulash, poskam köwrikini saqlawatqan xitay eskerlirining qorallirini bulash, mekit nahiye ichidiki qeshqerge kétiwatqan xitay armiyisining qorallirini bulash qatarliq weqelik, keng xelq ammisigha tarqalghandin kéyin, muhemmed imin qadirning dangqi tengritéghining shimalighimu bérip yetken idi. Kishiler aghzida mekitte "dolan döliti" quruluptu, dégen parang keng tarqalghan idi, mekitte öz aldigha qanun turghuzup, jinayi ishlar jinayitini jazalaydighan ishlar téz arida yiraq ـ yéqin'gha tarqalghan idi, muhemmed imin qadir turiwatqan traktur ponkitining derwazisi aldigha, xitaylarning jesiti pat – pat ésilip turatti, labalardin xitaylarning jinayi qilmishliri xelq ammisigha élan qilinip turatti. Ular öz aldigha qanun chiqirip, jinayetchilerni dargha ésip öltüretti. Men barghan bir qétimda bir xitayning dargha ésilghanliqini körgen idim. Ulardin sorisam her üch künde bir qétim xitaylarni dargha ésip jazalash élip barimiz dégen idi.
Muhemmed imin qadirning qoshuni tertipke sélinip, herbiy tüzüm boyiche özgertip teshkillen'gendin kéyin, hemme ishlar öz rétimigha chüshken idi. Axunop muhemmed imin qadirning tereqqiyatigha bekmu köngül böletti. Her qétim adem ewetip alahide xizmet tapilaytti. Eng axirqi qétim bérishim idi. Birsi muhemmed imin qadirning anisining xewrini élip kelgen idi. Anisi muhemmed imin qadirni bir kélip ketsun dégen iken. Muhemmed imin qadir yinimda mihman bar dep bérishni ret qilghan idi, uqsam muhemmed imin qadirning anisi tughqan iken, shu wejdin balam kélip at qoyushqa qatniship bersun dep chaqirghan iken. Men bérishni tewsiye qildim. Muhemmed imin qadir baridighan boldi. Biz yolgha chiqishtin burun aldin ewetilgen adem yollarni charlap barsa bolidu, dégen ruxsetni bedi, biz bir qanchimiz muhemmed imin qadirgha hemra bolup, bille barduq. Aldi ـ keynimizde bir qanche qoralliq jengchiler bizni alahide qoghdap mangatti. Oyge kirishim bilen, merhumning anisi qilidighan ish tapalmay, bekmu xursen bolup ketti, dosqanni nahayiti kengri saldi, biz edep ـ exlaq bilen jim olturduq, kütülmigen yerdin:
― sen méni chaqirtiptikensen, he! Biz kelduq, néme muhim ishing bar idi? Dep soridi, muhemmed imin qadir.
― balam! Men tughqili besh kün bolay dep qaldi. Eslide üch kün ichide at qoyush kérek idi, sen balining chongi, sen at qoyushqa qatniship bérishing kérek idi, shunga séni chaqirghan idim, dédi anisi.
― ismini muhemmed imin qoy!
― balam! Bu néme dégining. Séning isming muhemmed imin tursa, yene némige séning ismingni qoyimen.
― men sherqiy türkistanning balisi, méni sen weten'ge atiwetken, uning ismini muhemmed imin qoysang bolidu dédi ـ de, ornidin des turup méngishqa temsheldi. Bizmu bir nerse déyishke pitinalmiduq, bir piyale chaymu ichmestin dosqandin turduq. Bu ish manga bekmu tesir qilghan idi, hilighiche ashu geplerni oylighinimda, ich ـ ichimdin muhemmed imin qadirdek bir uyghur oghlanimizning bu dunyada bolup ötkenlikidin cheksiz pexrlinimen.
Men uni eng axirqi qétim, 1969 - yili 8 - ayning 27 - küni atushning herbiy rayon türmiside körgen idim. Deslepte u méni tonumidi, chünki méning béshimgha nechche mitir daka tingilghan idi. Awazimni anglap méni tonup manga hörmitini bildürüp, men üchün xitaylarni bir qepez tillap, urushup ketken idi. U bizning eng axirqi widalishishimiz bolghan iken. 1970 - yili 3 - ayning 29 - künimu yaki bashqa künimu, shu künlerde men taza sarasimide idim, ésimde qalmaptu, uninggha ölüm jazasi bérilip, mekitte ijraqilghanliqini anglap, bekmu qayghurdum, uzun uni eslidim. Shundaq bir ezimetning yene birqanchisi dunyagha kéler? Dep kelgüsige nezer tashldim. Uninggha ölüm jazasi bérilidighanliqi bir kün burun uqturulghan iken, u kéchiche shuar towlap türmidikilerni uxlatmaptu, xitay eskerliri uninggha gep qilsa, yaman bolsang chüsh méning qéshimgha sen bilen, yüz turane sözlishimiz deptu, xitay eskerliri yaki bashqa gundipaylarning héch qaysisi kirelmeptu, etisi ölüm meydanigha élip chiqqanda, yenila shuar towlighan iken, boynigha sirtmaq silip awazini chiqarghuzghili qoymaptu. Merhumni zerepshan derya boyidiki jaza meydanigha élip chiqip étip, shéhid qiliptu, merhum shu yili 23 yashlarda idi. Merhumning qan kiyimlirini uzun muddet saqlighan anisi kéyinki künlerde xéli awarichiliq tartiptu, uning ukisigha rastinla muhemmed imin dep at qoyghan iken. Kéyinki künler de bashqilar uni memet dep chaqiridighan bolaptu, inshaallah! Belkim merhumning ukisi memet hazir hayatla bolsa 36 yashqa kirdi. Men merhum muhemmed imin qadirgha janabi allahtin jennet merhimiti tileymen, amin! Uning aile ـ tawabatlirigha sewri taqet tileymen. Ali hörmitimni bildürimen!