PDA

View Full Version : Milli Qehriman Osmanjan we Xeyrullani Esleymen!



A.Haji Kerimi
24-08-07, 18:53
Milli qehriman osmanjan we xeyrullahni esleymen
merhum osmanjan bilen xeyrullah, sherqiy türkistan yéqinqi zaman tarixida, kishiler qelbidin menggü untulghusiz orun alidighan, tillarda dastan bolushqa erziydighan milliy qehrimanlirimizdin hésablinidu.
1969 – yili 8 – ayning 23 – küni atushning qarajül yizisidiki xitay armiyisi bilen bolghan jengde baturluq bilen jeng qilip, sherqiy türkistan xelqige öchmes iz we ülge yaritip alemdin ötken, milli qehrimanlirimizdur.
23 - awghusttiki jeng asasi jehettin axirliship, düshmen armiyisi esirlerni tutup baghlap, qoral yaraghlarni yighip, bir tereptin özining ölgen eskerlirini toshushqa temshiliwatqanda, osmanjan bilen xeyrullah ikkeylen, yalghandin teslim bolghan bolup, bir –birini yölep düshmen armiyisi terepke yéqinlishidu, bularni körgen düshmen armiyisi, ular ighir jarahetlen'gen dep anche itiwargha almaydu. Osmanjan bilen xeyrullah ing axirqi bir tal qol bombisini mexpi tutup düshmenning aldigha yéqinlishidu, bularni tutup baghlighili we tekshürgili alte esker kélidu. Pursetni ghenimet bilgen osmanjan we xeyrullah aldin wedileshken mesliheti boyiche qol bombisi bilen, düshmenning alte eskirini özi bilen qoshup partlitip düshmenni alaqzade qiliwitidu. Düshmen'ge bérilgen bu eng axirqi qaxshatquch zerbe, düshmen eskerlirini qattiq wehimige salidu, ölmekning üstige tepmek dégendek, ölgen eskerlirini yughushturup bolalmighan xitay eskerliri yéngidin ölgen alte xitayning jesiti, tire – pireng bolup, parchilan'ghachqa, ularning közige atmish jeset parchiliridek körünüp, qiya – chiya qilip, isedep yighlap, nechchisi qorqqinidin hushidin kétidu. Éshekke küchüng yetmise, ur toqumini dégendek, bu iplas najins xitaylar, esir alghan bizning ezimetlirimizni qaraqoyuq dumbalap öch alghili turidu. Hayat qalghan ezimetlirimizdin birsimu saq qalmighan idi.
Merhum osmanjan shéhid bolushning aldida, qeshqer wilayetlik su ishlar bashqarmisining bashliqi idi. U axunop bilen bille, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti milliy armiyide xizmet qilghan, köp qétim urushqa qatnashqan, pishqedem opitsirlerdin idi.
Teshkilat ichide, qozghilangning herbiy ishlar meslihetchisi we herbiy ishlargha mes'ul oqutquchi idi. U bir qétim bizge partizanliq dersi ötkende, ajayip qiziqarliq, kishini qayil qilidighan mezmunda ders ötken idi. Uning ötken dersliri hilimu yadimda, her qétim oylisam u ademge ich - ichimdin apirin oqumay turalmaymen.
Adem öltürüsh dunyada eng asan ish – dep ders bashlighan idi merhum osmanjan.
Peqet sende adem öltüridighan küchlük irade, qorqmas yürek bolsila kupaye.
Buning eksiche haywan, uchar qushlarni öltürmek bek qiyin, yaki esla mumkin emes.
Mesilen, sanga bir qushqachni körsitip, mushu qushqachni öltür dep wezipe qilsam, sen uni menggü öltürelmeysen, belkim bashqa bir qushqachni öltürishing mumkin, chünki qushqachlarning renggi oxshash, ularning mueyyen yashash sharait qanuniyiti yoq. U nede kech bolsa shu yerde yashaydu, nede dan bolsa shu yerge bérip jan saqlaydu, bügün buyerde bolsa etisi u yerde bolidu, yawayi haywanmu shundaq, sanga melum bir yawayi haywanni körsitip uninggha belge sélip ashü yawayi haywanni öltür désiem sen bir ömür uni öltürelmeysen. Belkim bashqisini öltürishing mumkin.
Adem öltürüshchu? Bu bekla addi. Peqet sende qorqmas irade bolsila kupaye, men sanga melum bir sheherdiki ademni öltür! Dep wezipe qilsam, sen shuni öltüreleysen. Chünki u ademning ismi bolidu. U ademning yashaydighan mueyyen bir turalghusi bolidu, uning ish orni, kespi, teqqi ـ turqi qatarliq belgiliri bolidu, sen shu qanuniyet arqiliqla u ademni tapalaysen we men tapshurghan wezipini orundiyalaysen.
Emma biz hazirqi bu sharaitta adem öltürüsh bilen shughullanmaymiz, biz özimizning milliy hakimiyitimizni tikligendin kéyin, qanun arqiliq xelq düshminini we milliy munapiq, weten xainlirini jazalaymiz, bu ayrim bir ehwal.
Belkim biz wetenning ihtiyaji, milletning kelgüsi üchün jazalimisa bolmaydighan weten xainliri, milli munapiq.... Qatarliq delil ـ ispati toluq bolghan jinayetchiler bolidiken jazalishimiz mumkin, bu bek addi, ularni öltürwitish emes, belki ulargha xainliq belgisi sélish, yeni bir tal kümüsh yingne bilen ularni sarang qliwitish. Bir tal kümüsh yingne bilen ularni gas qiliwitish. Bir tal kümüsh yingne bilen ularning közini körmes, quliqini anglimas qiliwitish, yaki gacha qiliwitish. Waqti kelgende inshaallah ularni eslige keltürshimizmu mumkin.
U yene her xil qorallarni ishlitish, qurashturush, qoral oqlirini yötkep ishlitish, oqning xususiyiti qatarliq tixnikilarni ixlas bilen ögitetti. Undin bashqa dalida urush qilish, ormanliqta urush qilish, taghda urush qilish, tüzlenglikte urush qilish, düshmen küchlük biz ajiz ehwalda, düshmen bilen bir tereptin urush qilip bir tereptin chikinishte diqqet qilidighan ishlar qatarliq urush taktikisini emeli meshq bilen ögetken idi. Bir qétim biz bir nechche adem üstün atushning qaraghul dégen yirige bérip herbiy meshq élip barghan iduq, shu qétimqi herbiy meshqte biz qarigha étishning herxil usul maharetlirini puxta öginiwalghan iduq, qarajüldiki jengde merhum osmanjan düshmen armiyisini eng köp chiqimgha uchratqanlarning birsi idi. Allah uningdin razi bolsun, amin!
Men osmanjanning bu derslirini anglighandin kéyin uninggha bolghan hörmitim bekmu ashqan idi, nede körsem birdem paranglishiwalghum kéletti, epsus u adem kün boyi bek aldirash idi, merhumgha janabi allahtin jennet merhimiti tileymen, amin!
Merhum xeyrullah atushning boyamet yizisidin bolup, ali mektepni baklawurluq unwani bilen püttürgen uniwérsitétning birinchi qarar situdinti idi, u shéhid bolushning aldida qeshqer wali mehkimisining kadiri idi.
U xush chaxchaq, ademler bilen asanla chiqiship kétidighan, olturush qopushi bar, naxsha muzikigha hirismen, dostliri köp bir insan idi, men uzundin béri uni tonuyttim hemde bir kespte bir tarmaqta bir mezgil bille ishligen idim.
Uning manga tesir qilghan teripi, uning etrapliq pikir qilishi, yiraqni körerliki, melum bir ishning aldi ـ keynide bolidighan yaman ـ yaxshi tereplirini aldin tesewwur qilalaydighan iqtidari idi, u heqiqeten bir siyasiyun idi. Uning mundin 30 yil burun manga dégen teseworliri del bügünki künde rialliqqa ayliniwatidu.
Merhumning teshkilattiki wezipisi, qeshqer biyruning yashlar sékritari idi, axunopning yéqin sepdashliridin biri idi. U qeshqer biyruning organ géziti bolghan "istiqlal géziti" ning mes'ul muherrirlikini qilatti. U gézit heptide bir chiqidighan gézit bolup, uningda nahayiti muhim xewer we maqalilar élan qilinatti. Mezkur gézitning tehriri méning ottura mekteptiki sinip mudirim, talantliq xush xet ustisi exmetjan xudaberdi idi. U gézit shu zamanda, laza qeghizige yézilip shipigrap bilen aq qeghezge bésip chiqirilatti. Xiti bekmu chirayliq idi. Epsus exmetjan xudaberdimu shu ish toghruluq 8 yil késilip türmide yatqan idi. Türmidin chiqip uzun ötmey alemdin ötti. Merhumning yatqan yiri jennet bolsun, amin!
Men xeyrullah bilen dawamliq uchriship turattim, manga tapilaydighan ishi bolsa men bijirip qoyattim. U kündüzliri tala tüzge chiqmaytti. Siyasi qanun orunliri uni tutushqa buyruq chüshürgen idi. Shunglashqa bezi bizningkide, bezide memtili törixanning öyide, bezide bashqilarning öyide mexpi turatti. Qeyerge barsa biz uni qoralliq qoghdayttuq. U bizge wezipe tapshurghanda ixlas bilen tepsili orunlashturatti, uning dégini boyiche ish bijirsek ishimizdin zadi chataq chiqmaytti.
1969 – yilining yaz pesli iyul aylirining melum birküni, hawa bek issiq bir kün idi, méni xeyrullah chaqirghan iken, men memtili törixanning öyide xeyrullah bilen uchrashtim. U méni chaqirishtiki meqsitini éytti, qoralliq qozghilangning heriket yönilish layihe xeritisini sizmaqchi iken. Sizmaqchi bolghan xeritining mezmuni we meqsiti heqqide manga tepsili chüshenje berdi hemde xeritini bar meslihet qilip, bille sizmaqchi bolghanliqini éytti. Men xushalliq bilen qobul qildim, shuning bilen xerite sizishqa lazimliq saymanlarni qeshqer wilayetlik binakarliq qurulush layihelesh inistitutidin, chirtiyuj sizishqa ishlitidighan kuwadirat taxtay, herxil sirgül, üch bulungluq sizghuch, üch qirliq masishtap sizghuch, 45 giradusluq sizghuch, herxil renglik qara qelem, konupka mix qatarliq chirtiyuj sizishta kem bolsa bolmaydighan bir yürüsh eswap élip keldim hemde qeshqer wilayetlik yer ölchesh idarisidin qeshqer wilayitige tewe herqaysi nahiyilerning yürüshleshken topagirapik xeritisini élip keldim. Ish teqsimati boyiche men qoralliq qozghilangning heriket yünilish xeritisining deslepki layihisini sizishqa kirishtim. Xerite ikki chong mezmunni öz ichige alatti. Biri ― düshmenning orunlishish ehwali we zerbe béridighan tüz siziqliq musapisi. Ikkinjisi ― qoralliq qoshunning chikinish yolliri we jan saqlighili bolidighan muhim jaylar.
Xeyrullah ish teqsimati boyiche, mijit siling élip kelgen herbiy axbarat boyiche xeritining yol musapisi, xitay armiyisining, qeshqerdin pakistan'ghiche bolghan arilqtiki orunlishish jayi we tekshürüsh ponkitliri, peychusolar... Qatarliq jaylarni shertlik belge bilen izahlap, xeritige reng bérip pishildurush ishini qilmaqchi boldi. Men qeshqer wilayetlik yer ölchesh idarisidin élip kelgen topigrapik xeritisini asas qilip, tik bulungluq kordinat sistémisi boyiche, tekshilik xeritisini sizip, uning kordinat noqtisini bikitip, qeshqerdin tartip sowét chégrisighiche hemde afghanistan, pakistan, keshmir chégrilirighiche bolghan yer shekli, yol xeritisini sizip chiqtim.
Yene birsi ― qeshqerdin tartip qarajülgiche bolghan yol musape xeritisi idi, bu xeritimu nahayiti tepsili sizilghan idi, xerite mijit siling élip kelgen herbiy axbarat boyiche tepsili sizilghan idi. Qoralliq qisim chikinishke toghra kelgende qandaq chikinish? Nege bérip makanlishish, qeyerde ünkür bar? Qeyerde jan saqlighili bolidighan yawa méwiler bar? Qeyerde su bar? Qaysi yol bilen qeyerge chikinip chiqip ketkili bolidu?.... Hemmisi tepsili xeritige élinip shertlik belge bilen alahide izahlan'ghan idi. Hetta tarixtin biri ata ـ bowilirimiz mangghan kéyin tashlinip qalghan, owchi yoli, ishit yoli, karwan yoli, chighir yollarmu xeritige élin'ghan idi.
Xerite pilanlan'ghan muddet ichide sizilip, reng bérilip pütti, xeritining izahlan'ghan qismigha merhum xeyrullah öz qelimi bilen nahayiti chirayliq qilip, isitiqlal dep yézip qoyghan idi.
Biz bir nechche kün uxlimay yaki chala uyquda bu xeritini sizip chiqqan iduq, merhum memtili törixan bizge kéreklik bolghan nersilerni üzüldürmey ekilip béretti, ussap kettinglar dep chayni aghzimizgha ekilip kichik baligha chay ichküzgendek ichküzüp qoyatti. Öy bek isiq idi, terlep ketkende bizni yelpüp segididetti. Merhum memtili törixan wetenning azadliqi üchün, milletning bext – saadetke érishishi üchün héch némisini ayimaytti, biz urushta esirge chüshüp türmige tashlan'ghandimu, u xelqni qaytidin heriketlendürüp qoralliq qozghilangni dawamlashturmaqchi bolup, heriket élip bérip qeshqerni öngtey – songtey qiliwetken iken, men türmide uning eyibleshnamisini körüp heyran qalghan idim. Uninggha 20 yilliq qamaq jazasi bérip, bir nechche yildin kéyin peylo meydan'gha élip kelgen idi, kéyin késel bolup yash alemdin ötti, merhumning yatqan yiri jennette bolsun, amin!
Men xerite sizish mezgilide, bizning qoralliq qozghilingimizni xelq'arda qollaydighan birer memliket barmu? Yaki yekke ـ yégane heriket élip biriwatamduq? Dep sorighinimda, bizning bu qétimqi qoralliq herikitimiz yekke – yégana emes, weten sirtidiki bir nechchiligen teshkilat we döletler bilen alaqe ornattuq. Ular bizning bu qétimqi herikitimizni emeli herikiti bilen qollaydu. Bolupmu sowétler ittipaqi bizning bu qétimqi herikitimizni qollash yüzisidin, bizge aghzaki wede biriplam qalmastin kélishimnamimu yazduq, kélishim namide milli musteqilliq herikitimiz mubada 10 yil dawam qilghan teqdirdimu, ular bizni qoral küchi, qoralliq qoshun, herbiy mulazimet, yémek – ichmek, oq – dora qatarliqlar bilen teminleshni öz üstige aldi. Pütün sherqiy türkistan xelqi bu urushqa atlan'ghan teqdirdimu, ularning yeydighan un – guruj, yagh, kiyidighan kiyim –kichek, hemmisini teminleydu, urush axirliship milli musteqilliqimiz ishqa ashqandin kéyin uning bedilige, kansuning 2 - sertashtiki, oran (oran – atom bombisi yasashta kem bolsa bolmaydighan bir ximiyiwi ilmnt) tighini bir yil échiwilishigha béridighan bolduq. Mana bu bizning kélishim namimizning köpeytilgen bir nusxisi – dep manga körsetken idi, xeyrullah.
U yene: bu qétim bizni sowétler ittipaqining "yurtni qayturwilish armiyisi" kütüwilip bizge emeli yardem qilidu, biz peqet melum bir chégridin ighiz échip, ularning üsüp kirishige siyasi jehettin shert hazirlap bersekla bolidu, dégen idi.
Shu wejdin bizning sizghan xeritimizmu, ikki noqtini asas qilghan idi.
Birsi ― zerbe béridighan nishan.
Ikkinjisi ― qoghdilidighan rayon.
Zerbe béridighan nishan ― xitay armiyisining orunlishish jayi, yeni qeshqerdiki xitay armiyisidin tartip taki tashqorghan, xonjirap we chégra rayondiki eskerlirining orunlishish jayi, tashqorghan'gha qaraydighan muji, tagharma, oytagh qatarliq jaylardiki xitay eskerlirining orunlishish jayi, yol tosash ponkitliri, peychusolar qizil beshyulduz bilen ipadilnip, shertlik belge qoyulup izahlan'ghan idi.
Qoghdilidighan rayon ― qeshqer héykar mesjididin tartip, ahalilar oltaraqlashqan rayonlar, mektepler, doxturxana, balilar yeslisi, mazarlar, xitaysiz rayonlar bolup, bular sherqiy türkistanning bayriqi bilen ipadilnip, shertlik belge qoyulup izahlan'ghan idi.
Xerite pütkendin kéyin, xeyrullah tashqorghanning suwash dawini bilen, atushning qarajülge alahide izahat bérip, kütüwilish we uchrishish noqtisi qilip belge salghan idi we bu noqtilardin xitay armiyisining orunlishish jayigha, masishtap boyiche musapisini hésablap, tüz siziq boyiche yol ariliqini éniq ipadiligen idi.

Men 1995 - yili 6 - ay mezgilliride tashkentdiki uyghur medeniyet mergizining paaliyitige qatnishish pursitige ige boldum. U qétimqi paaliyet nahayiti katta échilghan bolup, wetendin chiqqan rabiye qadir xanim bilen ataqliq artist aytilla xaliqmu qatnashqan idi. Paaliyet jeryanida nurghunlighan kishiler bilen tonushtum. Ularning arisida eyni waqitta yurtini qayturiwilish armiyisining générali bolghan abdurrehim aqwash dégen moysipit kishimu bar idi. U kishi tashkentning yünüs abad dégen yiride yashaydiken. Men u kishige tonushluq bergendin kéyin, biz yéqin dostlardin bolup kettuq. Bara - bara sirdiship, her qétim uchrashqinimizda kona ishlarni eslep hesretlinidighan bolduq. Bizning bir qétimliq söhbitimiz 1969 - ylliridiki axunopning qarajüldiki urushigha kirip ketti. Shu künlerde yurtni qayturiwilish armiyisi rastinla katta teyyarliq qilip, nechche qétim herbiy manwir ötküzüp, sherqiy türkistan milliy musteqilliqini eslige keltürüsh üchün herbiy heriket qollinip, ichki jehettiki kuchlergha maslashmaqchi iken, kéyin qandaqtur sowétler ittipaqining her xil banayi sewebliri bilen, shu künlerde aldinqi sepke qarap mangghan qoshun toxtitilip qoyulghan iken. Uning sewebini sorighinimda:
birsi ichki jehettiki küchler, chelq'arada birer tesir körsitelmeptu.
Ikkinchi sewep shu chaghdiki hakimiyet béshidiki xirushow, turkiyede turiwatqan iysa ependini, ottura asiyagha kélip, hökümet teshkillep, yurtni qayturiwélish armiyisining mes'ulluqini öz üstige élishni tapilisa, kélishni ret qilip, qizil komunistlarning axirqi bir qétim méni yoqitishtiki neyringi dep unimaptu, shuning bilen igisiz qalghan bu armiye öz aldigha heriket qilalmay, algha ilgirileshtin toxtaptu, shu chaghdiki herbiy qumandanlardin birsi, öz aldigha esker tartip, weten'ge qarap mangghan iken, uni qolgha élip jazalaptu. Kéyin men u kishi bilenmu bir nechche yil ötkendin kéyin tonushup qalghan idim. U kishining ismi ilem türkistani iken. 1999 - yilidin tartip 2000 - yili 3 - ayghiche uning bilen tashkent, perghane, qoqen tereplerde bille boldum. Ilem türkistani qazaqistanning almutuluq bolup, shu dewrde yurtni qayturiwélish armiyisining polkawniki iken. U shu künlerde öz aldigha esker tartip türkistan üchün algha dep shuar towlap mangghan iken. Sowétler ittipaqining herbiy bashliqliri keynidin qoghlap kélip, qoshunni arqigha chikindürüp, ilemni herbiy sotqa tapshurup 5 yilliq qamaq jazasi bérip, armiye ichi we sirtidiki barliq wezipisidin élip tashlighan iken. Uning leqimining türkistan dep atilishi, türkistan üchün algha dep shuar towlighan bolghanliqi üchün, bashqilar uni türkistan dep ataydighan bolghan iken.