PDA

View Full Version : Milli Qehriman Mijit Siling ni Esleymen!



A.Haji Kerimi
24-08-07, 04:38
Milli qehriman mijit silingni esleymen
mijit siling qeshqer shehiridin bolup, saqi qassap jemetidin. Uning dadisi saqaxun bir ömür qassapliq bilen qeshqerde jahan sazliq qilghan bir kishi idi. Mijit saqi, ottura mektepni püttürgendin kéyin, 3 yilliq herbiy mejburiyetni ötep, qeshqer xelq sot mehkimisining sot saqchisi bolup ishligen, kéyin qeshqer sheherlik binakarliq qurulush shirkitining sirchiliq kespi boyiche binakarliq xizmitini ishligen. U shéhid bolush harpisida 28 yashlarda idi.
Mijit saqi qeshqer shehirining hoquqini qoligha kirgüziwalghandin kéyin uning nami, tengritighining jenubiy we shimaligha tézla tarqilip, xelq arisida mijit siling dégen nam bilen tonulidu. Bolupmu atushtin tartip, shiker köl, sansako, maralbishi, shamal, chungquchaq, siriq boya, yéngi östeng, awat yizilirida déhqanlar arisida herxil söz ـ chöchekler ighizdin ـ ighizgha tarqilip yürüydu. Mijit silingni bir köriwilish üchün atayiten qeshqerge kelgen shexsilermu az emes idi. Undin bashqa yéngisheherdin tartip taki poskam, yekenning yiziliridimu mijit silingning söz chöchekliri bulung bulungda hékaye qilinip wezxanlarning merikisige aylinidu.
Men mijit siling bilen oxshimighan köz qarashta bolghanliqim üchün ikkimiz bir ـ birimizge qarshi reqiplerdin iduq. Men wang in mawni qoghdaydighan "sanso" dégen ammiwi teshkilatning ichidiki bir xizmet xadimi idim. Biz bir ـ birimizni körsek öltürwitishtinmu yanmayttuq. Her qaysimizning öz aldimizgha tartiwalghan qoralliq qoshunlirimiz bar idi. Düshmenlik keypiyat taza ewj alghan 1968 – yilining april aylirida, bizning teshkilattikiler mijit silingni yoqitiwitish pilanini tüzüp bu pilanni men bashliq abdurrehim, ayup axun, memtili... Qatarliq kishilerning ijra qilishigha tapshuridu, biz mijit silingni ujuqturush üchün aldin teyyarliq qilip, qeshqer shehiri östeng boyi 2 - ashxanining aldida yaki ashxanining ichide yoqitish meshqini élip barghan iduq. Melum bir kishi mijit silingni mihman qilish nami bilen 2 - ashxanigha élip kelmekchi idi, biz ashxanining aldida her peyshenbe bolidighan kichik bazarda yalghandin tuz satqan bolup, bir harwigha 4 parche shor tuzni, yene bir kala harwisigha 5 dane polo kawisini basqan bolup, déhqanche yasinip, korrek juwining ichige aldin teyyarliwalghan partlatquch bomba bilen yeng qorallirimizgha oqni rawurus qachilap, saqlap turghan iduq. Mijit silingni ingikining astidin mingisige qaritip étip, oqning bashqilargha tegmesliki üchün, tibbi mektepning ichide meshq élip barghan iduq. Mijitning kélishige yirim saetche qalghan idi, memtili törixan hasirap yügrep kélip manga bir parche xetni berdi, xet xeyrullahning puchurkisi idi. Xette "düshmen öz adimimiz, heriket toxtitilsun" déyilgen idi, méning kallam qodangship ketti, qandaqmu mijit siling bizning adem bolidu,...... Men xeyrullahning buyruqini buzalmayttim. U méni ölümge buyrisimu külüp turup ölümge mangattim.
Ademlirimni bashlap harwilarni tashliwitip, zuwan sürmey, qizil döwe yoli bilen shamalbagh yizisining üjmilik dadüyi arqiliq un zawutigha kirip kettim, men bilen bille barghanlar, mendin gep sorap, néme ishning yüz bergenlikini sorap jawap alalmighan idi. Men kallamda, men bilen bille barghanlargha emes sanso qumandanliq shitabigha bahana körsitishim kérek idi.
Qaytip kepsilerghu? Néme boldi? Ish püttimu?
― yaq! Ichimizdin xain chiqiptu, bir si mijitqa xewer qilghan iken. U bizdin burun heriketlinip, hemme yerge pos qurup, qapqan qurup turghan iken, bizning idaridiki birsi manga bu xewerni élip kéliwidi, derhal qaytip kelduq, xuda saqlidi, u bizge xewer qilmighan bolsa, biz beshimiz tengla ölermizkin....
― ular qandaq bilgendu? Kim ulargha xewer qilghandu? Buni silerdin bashqa héch kim bilmeyttighu?
Soraq üstige soraq, mulahiziler, uzun dawam qildi, men zuwan sürmey, ularni ishendürüsh üchün yene bahane izdewatattim. Birsi "ademlerge ishinip bolmaydu, her halda siler salamet qaytip kepsiler, bundin kéyin mundaq tewekkülchilikni qilmangla!" dédi, manga bekla ishinidighan yang qumandan.
Bu ish shundaq pütkendin kéyin, axunop bu ishning tepsilatidin xewer tipip, "burut bilen choqurni derhal bir arigha élip kélip tonushturup qoyunglar, bundin kéyin jiq ishlarni bu ikkisi arqiliq qilghili bolidu" dep, xeyrullahqa tapilighan iken. Mijit choqur bolghanliqi üchün, axunop uni choqur dep, ataytti, méning teshkilattiki leqimim "burut" bolghanliqi üchün "burut" dep muamile qilatti, teshkilatta héch waqit öz ismimiz qollinilmaytti.
Sheher gungshisining aldida, héytkar meydanining del udulida emet chümüch dégen bir kishi doghapchliq dukan achatti, uning doghipining temi, étish usuli bashqiche idi. Yazning tomuz issiq künlirining biride, memtili törixan méni egeshtürüp, emet chümüchning dukinigha élip keldi, men barghili unimay özemning hayatimdin ensirigen idim. Memtili külüp kitip:
séning hayatinggha kipillik qilidighan kishini sanga hazir tonushturimiz, u kishi séning hayatinggha kipillik qilidu, qorqma! Dédi.
Ras dégendek xeyrullah bilen mijit siling külüshüp kéliwatatti, men mijitni körüpla ishning tigige yetken idim.
Ustam besh mochendin töt qacha dogh yasisila!dédi, memtili törixan.
Emet chümüch hemmimizge bir qariwitip, mundin kéyin mijit siling janabiliri pat –pat kep tursa bolghudek. Dukan échip besh mochenlik dogh sitip baqmighan idim. Bu méning hayatimdiki eng chong sodam bop qaldi bügün, yashisun mijit siling! Dep dogh étishke bashlidi.
U zamanda doghning bir qachisi bir mochen yaki besh pungluq idi. Besh mochen'ge héch kim dogh ichmeytti. Yashisun mijit siling dégen shuar kishilerning adettiki sözige aylinip qalghan idi.
Doghni ichip bolghandin kéyin, keskenyar dégen mehellige bérip barat hajining öyige kirip mungdiship öz ara tonushup, sherqiy türkistan azadliqigha dair kelgüsi qilidighan ishlarni tehlil qilishtuq.
Aridin bir ay öte ötmey, xelq baghchisining aldida, bashlan'ghuch mekteptin tartip ta ali mektepkiche bille oqughan sawaqdishim, kesipdishim memet rozi bilen mungdiship tursaq tonumighan bir top ademler kélip méni tutup ketti. Men derhal memet rozigha, memtili törixan'gha éytip qoy! U hazir yawagh köktat shirkitide mashinigha sey bésiwatidu, dédim.
Méni derhal qutulduriwalmisa, u waqitning weziyitide méni öltürwitish yaki miyip qilip qoyush xewpi bar idi, tutqunlar méning béshimgha taghar kiydürüp, bir yerlerge élip ketti. Qarisam méni ular sheher ichidiki bir ashliq dukinining ichige solap qoyghan iken. Qarangghu chüshkili turdi, kech qalsam xeterlik idi. Kichisi ademni adem perq itelmigen peytte adem urush, qiynash ishliri yüz béretti. Héch bolmighanda méni maliye soda sistémisidiki teshkilatlargha tapshurup bergen teqdirdimu méni saq qoymaytti. Ghem bilen oltursam, mijitning awazi chiqip qaldi.
― siler uni sheherning qap ottursidin tutupsiler. Ya uning qolida qoral bolmisa, yaki urush rayonidin tutmisangla, hazir ularning labaliri adimimizni qoyup bermiseng, séning 10 adimingni tutup öltürimiz dewatidu. Uni derhal qoyiwitinglar, bizge ish tirip bermengla.
Ular méni kochigha élip chiqip bishimdiki tagharni éliwitip qoyup berdi. Men derhal sanso qumandanliq shitabigha, ularning téléfuni bilen téléfun qilip, méni qoyup bergenlikini éytip qoydum. Méning mundaq qilishim yenila mijit silingni aqlash idi, men yolda kétiwatsam, bizning tereptikilerning labasidin chiqqan awazda, ular qandaqla bolmisun bizning ademni saq qoyup berdi. Ularda birinchi qétim semimiyetning eks etkenlikini hés qilduq..... Dégen teleppuzda sözlewatatti.....

Qeshqer héytkar jamesining yéngidin ichilishidiki mijit silingning roli
1966 ـ yili 8 - ayning 18 - küni qeshqerdiki bir top esebi shumtekler, "4 konini buzush" niqabi bilen qeshqer héytkar jamesining üstidiki qubbilarni urup chiqip qismen buzghunchiliqlarni qilghandin sirit, jameni taqap pichet séliwetken idi, shu pichet salghan piti jamening aldi ishkidin kirip namaz oquyalmay yan ishikliridin kirip namaz oquydighan bolghan idi. Jamaetning jiddi teqezzasi bilen axunop kishilerdin pikir élip, jameni échishning teyyarliqini qilishqa bashlaydu, bu ishni peqet qeshqer shehirining hoquqini yürgüziwatqan mijitqa tapshursa ünümining zor bolidighanliqini sezgen axunop, mijitni chaqirip bu ishini uninggha tapilaydu, mijit aldi bilen héytkar jameni güllendürüsh komititi qurup, uninggha yashlardin bir top kishilerni seplep, tüzüm, nizamname bikitip ishqa tutush qilidu, xala yasitilidu, dewi – derexler perwish qilinidu, köller chipilip su quyulidu. Xalaning kirim chiqimi we bashqa kirim menbelirini inchikilik bilen hésablap, bir yürüsh pilanlarni qilidu, qeshqer shehiridin melum miqdarda pul ajritip qurulushni bashlaydu. Neqqashchilik ishliri dangdar usta memtimin naman'gha tapshurulup, jamening ichi, tamlardiki tüwrüklerdiki gülgerliki, neqqashchiliqi, aldi ishkidiki qur'an yéziqi xetler, wiwiskilar yéngidin burunqidinmu körkem qilip yézilip yopushturulidu. "qeshqer héytkar jamesi yéngidin yasilishqa bashliniptu, qurban héytqa ülgürüp pütidiken" dégen xewer téz muddet ichide hemme nahiye, sheherlerge tarqilidu. 1968 – yili qurban héytqa ülgürüp jame pütti. Shu yili namaz oghili kelgen kishilerning sani tarixtiki herqandaq sewiyedin köp bolghan idi, namazgha yéngisheher, tuqquzaq, yeken, yéngisar, poskam, atush, aqtu... Qatarliq yerlerdin musulmanlar kélip namaz oqughan idi. Héytkar mesjidining yéngidin ichilghanliq xewiri tengritighining shimalighimu bérip yitidu. Hemde mijit silinggha bolghan xelqning hörmitimu künsayin ashidu.

Qoralliq qozghilanggha qoshqan töhpisi
sherqiy türkistan xelq inqilabi, qeshqer shöbe biyrusi, qeshqerde qoralliq qozghilang kötürüsh wezipisini tapshurup alghandin kéyin, qoralliq qozghilangning teyyarliq xizmetlirini ishleshke jiddi tutush qilidu.
Qozghilangning birinji heriket yönilishi qeshqer, opal, tashmiliq, oytagh, muji, tagharma, suwash dawan, tashqorghan, pakistan, afghanistan, keshmir qatarliq yönilishni asas qilidu. Mubada qozghilang meghlup bolghan teqdirde, chikinish yollirini puxta hazirlap, charlash xizmitini élip bérishqa toghra kéletti. Bu intayin müshkül we musheqqetlik wezipe idi. Qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish komititi, milli qehriman mijit silingni bu ishining höddisidin chiqalaydu dep qarap, charlash xizmitini mijit silinggha tapshuridu. Milli qehriman mijit siling, özining yéqin ishenchilik ademliridin bir nechchini élip, özi bash bolup, opal, tashmiliq, chammiliq, oytagh, suwash, hetta tashqorghanning hazirqi xonjirap ighizighiche bérip, yerlik xelq bilen uchriship, razwitka qilip kélidu. Hemde oytagh, muji, tagharma dégen yerlerdiki atalmish xtay dölet mudapie armiyisining orunlishish, qoral yaragh menbesidin tartip tepsili bir qolluq melumat élip kélip, qoralliq qozghilanggha rehberlik qilish komititigha tapshuridu. Qaytish sepiride tashqorghan yolini yasawatqan juzi armiyisige uchriship qélip, ular bilen bir qepez qoralliq toqunushup, xitay armiyisini azdurup, aman ـ isen ghelibe bilen qaytip kélidu. Mijit silingning shu qétimqi élip kelgen herbiy melumati nahayiti muhim rol oynaydu. Mijit siling élip kelgen herbiy melumat boyiche, qoralliq qozghilangning heriket yönilish lahiye xeritisi sizip chiqilghan idi. Bu xerite kéyinki künlerde düshmen qoligha chüshüp, tagharma, mujidiki armiye kattiwashlirining jazalinishigha sewebchi bolghan iken.

Mijit silingning mekit zerepshan musteqil polkini teshkillep qurushtiki roli
medeniyet inqilabi taza yuqiri pellige chiqqanda, mekittiki isyanchi küchler muhemmed imin qadirning yétekchilikide heriketlinip özining teshkili asasini quridu. Bu qurulghan atalmish mawjushi inqilabi lushiyenini qoghdash teshkilati, qarshi terepning bésimigha uchrap, mekitte put tirep turalmay, qeshqerge chikinidu. Ularning chikin'genlik xewirini anglighan mijit siling, chiniwagh mihmanxanisidin ularni izdep tipip, ular bilen uzun mungdiship, qaytidin teshkillinip yéngiwashtin ish bashlashni buyruydu. Shundaqla bir yürüsh qoral yaraghlarni bérip, qaytidin isyan kötürüp mekit nahiyisining hoquqini tartiwilishqa ündeydu. Muhemmed imin qadir mekitke barghandin kéyin, xelq ammisini qaytidin qozghap, qoral küchi bilen nahiyilik hökümetning ichige basturup kirip, bir qisim xitay emeldarlarni tutup ölüm jazasigha höküm qilip dargha ésip xelqi alem aldida sazayi qilidu, qalghan xitaylar nahiyilik xelq hökümitining ichige kiriwilip yoshurnidu, beziliri nahiyilik qoralliq bölümning ichige kiriwilip ularning himayisida jinini saqlaydu. Shuning bilen mekit isyanchilar qoligha yéngidin ötidu. Mekit weqesi téz arida qeshqer wilayitining harqaysi nahiye yizilirighiche hetta tengritighining shimalighiche bérip tarqilidu. Bu ishtin toluq xewer tapqan axunop, milli qehriman mijit silingni ishqa sélip, u yolwasni indekke keltürüp, pilanliq heriket qilishning zörüriyiti heqqide yolyoruq béridu. Mijit siling mekit nahiyisige bérip muhemmed imin qadir bilen körüshüp, uning herikitini qollap, deslepki qedemde uninggha weten söyüsh, milletperwerlik terbiyisini élip baridu, kichikidin tartip weten'ge muhebbiti urghup turghan, ot yürek bu yash serkerde, partiye nizamnamisini oqup, téz arida shertlerni qobul qilip partiyige kirish iltimasini sunidu. Bu ish bir aygha yetmigen waqit ichide emelge ashidu. Muhemmed imin qadirning shu künlerde taza qizighan waqti iken, her üch künde bir xitay jinayetchini ölümge höküm qilip dargha isip, traktur ponkitining derwazisigha ésip sazayi qilidiken. Nahiyidiki xitaylar kochigha chiqalmaydighan, azraq yoli barliri xotun balilirini élip mekittin yurtigha kétishke bashlighan iken. Biz eng axirqi qétim sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer biyrusining sékritari axunopning yolyuriqini élip mekitke barghinimizda, mekit traktur ponkitining aldi derwazisigha bir xitayning jesiti isiqliq iken. Yuqiri bésmliq labada u xitayning jinayy qilmishliri oquliwitiptiken, xelqning xitay kommunistlirigha bolghan öchmenliki heddidin ziyada iken.
Biz élip barghan mektupta mundaq yézilghan idi:
― uyghur xelqning batur oghlani, zerepshan musteqil polkining qumandani, mayur muhemmed imin qadirgha:
sherqiy türkistan xelq inqilabi partiyisi, qeshqer shöbe biyrusining bash sékritari axunoptin.
Merhumning yatqan yiri jennet bolsun! Amin!

Unregistered
24-08-07, 10:17
Yaraysan...........rahmat