PDA

View Full Version : Xitay Zindanlirida Peylo Meydanda



A.Haji Kerimi
22-08-07, 06:42
Peylo meydanda
peylo meydan – emgek bilen özgertish meydani bolup, xitay dairilirining ichki qismida emgek bilen özgertish 2 - tarmaq etriti dep atilidu. Birinchi tarmaq etriti ürümchidiki bajaxu türmisi.
Peylo meydan – jenuptiki baghu – bostanliq, méwe – chiwining makani, yéshilliqta her qandaq wilayettin alahide üstün turidu. Peylo meydan pütünley yipinche ormini bilen pürkünüp turidu. Peylo meydanning yalghuz tirek derixinila, qeshqerdin ürümchige mangidighan tash yolning ikki teripige töt qatardin tizip orunlashtursa yétip ashidu, baghliridiki serxil méwiler atayiten yétishtürülüp, xitayning merkizidiki bashliqliridin mawzédunggha, joinleyge, aptunom rayondiki emeldarlargha sowgha qilip ewetip bérilidu, u méwilik derexler alahide perwerish qilin'ghan bolup, her tüp méwining yinigha bir qanche adem, bir qanche tixnik künige bir qanche qétim tekshürüp kélip turidu, méwilirini yerlik emeldarlar yéyelmeydu, chünki u, mawning yeydighan méwiside!
Yéqinki künlerde bu baghu – bostanliq, méwe – chiwilirining temi terep – terepke dangq ketken makanda, aptonom rayonning we wilayetning her derijilik yighinliri chaqirilidighan mejlisgahigha aylan'ghan idi. Epsus her bir tüp méwe, her bir tüp del - derex, her bir tüp giyah yerlik xelqning issiq qanlirining bedilige yaritilghan idi. Ularning yewatqini méwe – chiwe, purawatqini xushbuy hid bolmastin, belki qan – jiring idi!!!
Peylo meydan – yopurgha tereptin mangghanda mekitke baridighan zerepshan deryasining boyigha jaylashqan bir jayning ismi. Tarixtiki riwayetlerde éytilishiche, mekitning ambili, qeshqerdin kélidighan madotey dégen xitayni kütiwilish üchün, zerepshan deryasining boyidin yopurgha terepke üch kilomitir kélidighan bir yerge bir peylo yasighan iken. Peylo dégini, qanatsiz katta derwaza bolup, uning ikki teripige, üstige rengga ـ reng rex bilen yopuq yipip – yasap, astigha payandaz sélip, madoteyni peylodin ötgüzüp, qarshi alghan iken, madotey ketkendin kéyin üsti tereptiki we yan tereptiki heshemetlik rextler élip tashlinip, peqet yaghichila uzun muddet saqlinip qalghan iken. Shuningdin kéyin kishiler u yerning ismini peylo dep atishidighan bolghan iken. Peylo yasalghan yerning orni yeken'ge tewe bolghanliqi üchün beziler yeken peylo depmu ataydu.
Shinjang gung'enting siyasi bashqarmining bashliqi obolqasim hamid, 50 - yillarning béshida buyerge kélip, bu yer emgek bilen özgertish meydani qurushqa muwapiq yer iken dep qarap, testiq sélip pul ajratqan iken. Shuning bilen u yer emgek bilen özgertish meydani qilip qurulghan iken, aridin 20 yil ötkende obolqasim hamidmu 20 yil késilip bu türmige kirip yétip, "özem salghan türmige, özem kirip yattim" dep, yighlap hesretlen'gen idi. Epsus u adem éghir kisellik azawi bilen uzun muddet türmide yétip saqiyalmay, türme sirtida ijra qilish nami bilen qoyup bérilip, uzun ötmey alemdin ötti. Mezkurning öyi qeshqer yumulaq sheher köl béshida bolup, axunopning xoshnisi we yéqin ademliri idi. Yatqan yéri jennette bolsun! Amin!
Peylo meydanda töt dadüy, bir yéngi hayat etriti, bir su qurulush ambiri qatarliq özgertish orunliri bar. Men bar yilliri texminen alte mingdin artuq jinayetchi bar idi. Her dadüyde 1500 etrapida jinayetchi bar idi.
1 – dadüy zarepshan deryasi boyigha — peylogha jaylashqan bolup, eng burun sélin'ghan turma bolghanliqi üchün u türmining nami peylo meydan dep atilip kelgen. Paxta bilen déhqanchiliqni asas qilidu. Ayal jinayetchilermu bu yerde özgertilidu.1 - dadüy jughrapiyiwi jehettin yekenning xangdi yizisigha yéqin, yene bir teripi mekitke yéqin.
4 - dadüy peylo meydanning qap ottursigha jaylashqan bolup, changbusi 4 - dadüyge orunlashqan. Déhqanchiliq bilen shughullinidu. Idare jem'iyet, mektep, mashina etriti, tiraktur etriti, un zawoti, qoshumche kesp etretlirining hemmisi changbugha jaylashqan. Bir teripi mekitning shehitdöng yizisigha tutishidu.
3 – dadüy maralbishining awat yizisigha yéqin, binam ichish emgiki bilen shughullinidu, eng japaliq.
2- dadüy derwazisi qapqara bolghanliqi üchün qaraderwaza depmu atilidu. 2 - dadüy peylo meydan boyiche noqtiliq dadüy hésablinidu. Bir teripi yopurghining bayawat yizisigha yandash kélidu.bu dadüyde 4 jungdüy bolup:
1 - jungdüyi siyasi jinayetchilerni asas qilidu. Binam ichish emgiki bilen shughullinidu;
2 - jungdüy jinayiy ishlar jinayetchiliri jungdüyi. Déhqanchiliqni asas qilidu;
3 - jungdüyi muddetlik késilgen, siyasiy we jinayiy ishlar boyiche xitay jinayetchilerni asas qilidu, déhqanchiliq bilen shughullinidu.
4 - jungdüyi gomindangning urush jinayetchiliri, osman baturning muddetsiz késilgen ademliri hemde tengritighining jenubiy we shimalidiki muddetsiz we ölümge höküm qilinip ikki yil kéchiktürüp ijra qilinishqa qaldurulghan jinayetchilerning hemmisi 4 - jungdüyde bolup, peylo meydandiki we "shinjang" diki xeterlik jinayetchiler bu jungdüyde "özgertilidu." men mushu muddetsiz jungdüyde turghan idim. Men turghan jungdüyde, xotenlik abulhemid damollamning bir tughqan inisi abdusemet damollam, xoten kériyilik abdulheyxan hajim, kelpinlik mehmud hesen damollam, sherqiy türkistan milliy armiyisining générali xamit arslan, chet ellik " shipiyon"lar qatarliq "xeterlik" jinayetchiler "özgertilidu."
siyasi jinayetchiler 1 - jungdüyi bilen, bizning muddetsiz 4 - jungdüy, binam échish bilen shughullinatti. Emgek sijilliqi bek éghir idi. Etigini sübhi bilen ishqa mangsaq axshimi köz qarayghanda ishtin kélettuq. Etidin kechkiche janggalda qaqasliqta binam achattuq. Ichidighan su yoq idi. Etigini ishqa mangghanda bizning keynimizdin qaynaq su élip yolgha chiqqan kala harwisi, chüsh bilen aran yétip kéletti. Ussuzluqtin ademler halidin kétetti. Qorsaq toymaytti, etigini bir siriq qonaqning qasqanda pushurghan nini bilen, bir kora qizilchining kökini béretti. Chüshte yene bir qonaq nini bilen, bir chümüch qizilchining kökini béretti, axshimi umach yaki zang dégen tamaqni béretti. 8 - aydin kéyin qizilchining kökining ornigha sewze qaynitip béretti. Yil boyi aq unni peqet qurban hiyitta her küni bir qétim, xitaylarning bahar bayrimida her axshimi bir qétim yeyttuq, qaldi künlerde qonaq momisi yeyttuq. Emgekning éghirliqidin, harghinliqtin, yadangghuluqtin, maghdursizliqtin her heptide bir ـ ikki adem ölüp kétetti. Késelliktin ölidighan ademlerning sanimu az emes idi.
Beziler emgekning éghirliqigha, achliqqa, ussuzluqqa chidimay, yalghandin qachqan bolup, özini ölümge tutup béretti, bizni qoralliq xitay eskerliri saqlaytti. Qachidighanlar "bogo! Benjang, men qachtim" dep waqirap qachatti. Eskerler agahlandurush qilip asman'gha bir pay oq atatti, uninggha unimighanlargha, nishanlap, ölidighan yirige qaritip étip öltüretti. Yashashni xalimighanlar "bundaq qiynan'ghandin köre, ölgen yaxshi" dep, qesten özini ölümge tutup béretti. Beziliri ish meydanida kétiwitip, yiqilip ornidin turalmay, jan üzüp kétetti. Beziliri axshimi ishtin kélip yatatti, etigini oyghatsaq ornidin turmaytti. Qarisaq harghinliqtin yürigining soqushi toxtap jan üzüp ketkenlikini biliwalattuq. Ölgenlerni töt mitir xese bilen orap, namizini chüshürüp kömüp qoyattuq. 2 - dadüyning zaratgahliqida men bilidighan méning shiriklirimdin 106 kishining jesiti qaldi. Undin bashqa men bilidighan bashqa jinayetchilerdin ölgenlerning sani men turghan 10 nechche yil ichide 600 din ashqan idi.
Peylo meydanning haywanlirining yémek – ichmiki, peylo meydanida "özgertilitiwatqan" jinayetchilerning yémek ـ ichmikidin yaxshi idi. Peylo meydanning atliri künige aldidin ashqudek qonaq yeytti. Ussuzluqigha sowutulghan qara chay ichetti, jinayetchiler bir qétimmu chay salghan chay ichish pursitige érishelmeytti. Peylo meydanning kaliliri, künige aldidin ashqudek helep bilen qonaq unida atayiten étilgen pom yeytti. Bichare jinayetchiler bir toghram zaghra nan'gha zar bolup, közliri achliqtin chekchiyip kétetti. Peylo meydanning tungguzlirining yeydighan yémikini men numus qilip éghizgha alalmaymen, uning yeydighai nersilirining sani bekmu jiq idi. Chünki ularni xitaylar özliri yeydighan bolghanliqtin, alahide biqilatti. Achliq azabigha chidimighan jinayetchilerning beziliri, haywanning aldidiki yémekni tartip yep, ölgüche tayaq yeytti, beziliri haywan yémikini yéwalghan jinayiti bilen eyiblinip, qandaqtur charwichiliqqa buzghunchiliq qilghanlar qatarida qoshup jazalinatti. Qorsiqi toymighan jinayetchiler, aldigha kelgen nersilerni yeytti. Mesilen, qoghunning shapiqi, qoghunning urughi, tashlandi eski söngek qatarliqlarni qaynitip süyini ichetti. Qoghunning urughini yep qorsiqi isilip, teret mangmay, yiqilghan jinayetchilerdin bir qanchisi qerelsiz ölüp ketken idi. Maralbishiliq barat baxshi dégen adem, özi kélishken, ustqanliq, raworus, berjes adem idi. Rehmetlik achliqtin qoghunning urughi bilen qoghun - tawozning shapiqini yep qoyup qorsiqi isilip, tere t mangmay biqarar alemdin ötken idi. Mundaq misallarni éytish mushunung bilen kupaye qilsun.
Men peylo meydanda ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, bir nechcheylenning ish ـ izlirini eslep ötüshni layiq kördüm.
Abla memetning ölümi: abla memet, mendin besh yash chong idi. U yekenlik dini kishi bolup, yéngisardin tartip poskamghiche dini teshwiqat we dewet bilen shughullan'ghanliqi üchün muddetsiz qamaq jazasigha hökün qilin'ghan idi. Türmige kelgen kündin tartip bir künmu emgekke chiqmighan idi, bir küni isimde qélishiche, 1973 - yilining qish pesli idi. Uni emgek bilen özgertishke qarshiliq qildi, emgekke chiqmidi, dep köresh –pipen'ge tartmaqchi bolup, otturigha sörep chiqti. Aldin orunlashturulghan "aktiplar" tartip béshini peske qaritip bésip turdi. Abla memet ularni deshküshlep ishtiriwitip yuqiri awazda "yoqalsun pütün dunya musulmanlirining esheddi düshmini, qanxur jallat mawzédung!" dep towlidi. Hemmeylen hoy!!! Déyiship hang ـ tang qélishti. Bizning jungdüyning yirimi muddetsiz xitay jinayetchi, yirimi uyghur jinayetchi bolghanliqi üchün, uning gipini chüshenmigen xitay jinayetchiler, u néme dédi? Dep sorighili turdi. Kadirlar uning yene bir némilerni dep qoyushidin ensirep uni basmidap baghlap, aghzigha béshidiki tumiqini tiqip, éghizini achurmay, sörigen piti, qara öyge élip ketti. Hemmeylenni tarqitiwetti. Bizmu muzdek yerde olturushtin qutulup, kamirlargha tarap kettuq. Keynimdin 4 - 5 xitay jinayetchiler kélip, mendin sorighili turdi, menmu abla memetning sözini birdinbir terjime qilip berdim. Ular qaqaxlap külüp, uyghurlar heqiqeten yaman millet iken, déyishti, bir demdin kéyin yene birsi atayiten kélip, pütün dunya musulmanlirining esheddi düshmini dédimu? Yaki pütün dunya xelqining esheddi düshmini dédimu? Dep soridi, men, pütün dunya musulmanlirining esheddi düshmini dédi. Désem, turup kétip, "u dini adem iken" dédi. Shu ish bolup yette kündin kéyin abla memetke ölüm jazasi bérip changbuda ijra qildi.
Ismayil emetning ölümi: ismayil emet tigi yéngisarliq bir miyip bolup, ikki puti ichige kirishken aran – aran mangidighan kishi idi, qeshqer shehirining sey bazirida seychilik qilip jan baqidighan bir ajiz insan idi. U ademni qeshqerliqning bilmeydighini yoq idi. Mawzédungni tillighini üchün 20 yilliq késilip peylogha kelgen idi. Gerche bir jungdüyde bolmisaqmu pat – pat körüshüp turattuq. Bir küni jungdüyning ichige mawzédungning eserlirining waraqliri toshup kétiptu. Etigini ornidin turghan jinayetchiler hemme yerde mawning eserlirining chéchilip yatqanliqini körgendin kéyin, qorqup yoldin mangalmaydu, dessep qoyushtin qorqidu. Kadirlar kirip gumanliq kishilerdin bir qanchisini tutup qamap qoyidu hemde qiynashqa bashlaydu, buninggha chidiyalmighan ismayil emet yataqtiki chala yirtilghan kitablarning hemmisini élip chiqip, seynagha tashlap özining qilghanliqini iqrar qilidu, shuning bilen bashqilar zulumdin qutulup qalidu. Ismayil emetni 7 kündin kéyin oxshashla ölüm jazasigha höküm qilip, changbuda ijra qilghan idi.
Amanullaning ölümi: amanulla – xotenlik bolup, bala waqtidin tartip xitaylar bilen éliship kelgenliki üchün, bala jinayetchi bolup, jazalinip, yéshi toshqandin kéyin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinip, biz bar türmige kelgen idi. Uning dadisi pethiddin nur muhemmed 1954 – yilidiki abdulhemid damollam rehberlikidiki xoten islam herikitining rehberliridin biri bolup, xitaylar teripidin 1958 - yili xotende ölüm jazasigha höküm qilin'ghan idi. Merhum ereb, paris tilini, ros tilini mukemmel bilidighan bolghanliqtin 43 - yilliridin 47 – yillirighiche, xoten gézitide tehrir bolup ishligen. Kéyinki waqtida muhemmed imin bughra bilen iysa ependi chiqiriwatqan "erk" gézitide bir mezgil ishligen.
1976 - yili mawzédung ölgende bizning jungdüydiki muddetsiz jinayetchilerni ishqa élip chiqmay, siyasi öginishke teshkilligen idi. Muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan jinayetchiler bar jungdüyler oxshashla ishqa chiqiwergen idi. Bizni öginishke uyushturup, xua go pinggha bolghan köz qarishinglarni denglar dep, soal chiqirip muzakirige uyushturdi. Chünki mawzédung ölgendin kéyin xua go png dégini bashliq bolghan idi. Amanulla öz sözide: "méning bowamni stalin öltürgen, dadamni mawzédung öltürdi. Méni xua gopingning öltürshi turghanla gep" dédi. Kadirlar unungdin gep sorap kochilawerse, kommunistik partiyini, xitayning hemme bashliqini birmu bir tillighili turdi, aghzi bésiqmidi, shuning bilen uni baghla dése baghla! Dep, tutup élip mangdi. Uninggha ölüm jazasi béridighanliqini uxturup, eger tewbe qilsang, jinayi jazani özgertimiz dep, bir hepte sürük berdi. Hetta jinayetchilerdin bir nechchisini kirgüzüp tewbe qilishqa ündidi, ünümi bolmidi, belki u sözide: "méni u dunyada hör qizlar kütüp turidu, ölümning yaxshisi shehidlik ölümi, xitaylargha ishligendin köre ölgen yaxshi......" dep ölüm yolini talliwalghan idi.
Mezkurni dadüyning hoylisida höküm qilip étip öltürdi, tarixtin biri dadüyde adem atmaytti, bir amanullani shundaq qildi, atqandin kéyin merhumning jesitini, yatqan jayida qoyup, pütün jinayetchilerni teshkillep, jesetning chörisidin bir kün aylandurup "sawaq" aldurdi.
Amanulla shu künlerde 22 yashliq öylenmigen, chirayliq, qiz balidek, nazuk bir yigit idi, merhumning yatqan yiiri jennette bolsun! Amin!
Yolwas hesenning ölümi: yolwas hesenning milliti qipchaq bolup, aqtu nahiyisining barin yizisidin idi. U qeshqer yol asrash idarisining shopuri bolup, bizni sughunchazigha élip barghan shopur idi. U manga oxshash qarajülde esirge chüshüp, 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi. U peylo meydanning 2 – dadüyining birinchi jungdüyide turatti. Ularning jungdüyimu oxshashla binam échish emikigi bilen shughullinatti. Emgek sijilliqi bek éghir idi. Ularning jungdüyidimu oxshashla ölüm – yitim ishliri körünüp turatti. Muddetlik késilgen siyasi jinayetchilerning hemmisi yolwas hesen bar jungdüyde idi.
1974 – yili 8 - ayning 21 -küni del bizning qoralliq qozghilanggha atlan'ghanliqimizning 5 yilliq xatire küni idi. Yolwas hesen türmidin ghayip boldi. Héchkim uning dirikini alalmidi. U türmidin qachqan idi. Peylo meydanida nahayiti jiddi bir weziyet barliqqa keldi. Terep - tereptin esker bashliqliri kélip türmini qorshap, ghadir'üskün qilishqili turdi. Yéqin ـ yiraqtiki jinayetchilerning iz dirikini qiliship, hemmini türmige solighili turdi. Men shu küni yantaq chépish üchün janggalgha ketken idim. Méning kala harwam nahayiti qiri kala bolghanliqi üchün bek asta mangatti, kechte türmige yéqin qalghanda bizning jungdüydiki xitay jinayetchiler ichide muddetsiz késilgen gomindangning bir générali bar idi. Uni men wu général dep atayttim. U mendin bekla memnun idi. Men her qétim uni général dep chaqirghinimda u külüp kétip: "heqiqi général sen! Bizning milyon kishilik üstün eskiri kuch bilen qorallan'ghan armiyimiz turup, kommunistlargha ziminimizni tartghuzup qoyduq. Siler 25 adem kommunistlarning kücheytilgen bir polk eskiri bilen 6 - 7 saet urushup ularning nurghun eskirini yer chishlitip, kommunistlarni shermende qildingla. Silerdin biz gomindangchilar öginishimiz kérek.... Yéqinda bizni alahide kichirim bilen qoyup béridighan oxshaydu, eger türmidin saq chiqip qalsam, hongkonggha bérip silerning shanliq, qorqmas, batur iradenglernii eser qilip yazimen" deytti.
U aldimgha yügrep kélip: "sen derhal türmidin qach! Bu sanga atap teyyarlighan 3 nan, bir qapaq su, 5 ywen pul, bu nersiler bilen sen shiker kölge yétiip baralaysen, u yerdin mashina tosup, ichkirige baralisang, bu méning dostumning adrisi sanga yardem qilidu...." dep, aldirap tinep bash ـ ayighi éniq bolmighan bir yürüsh geplerni qilip ketti. Men uningdin néme boldi? Men némen üchün türmidin qachimen? Sen birer gep anglidingmu? Dep sorisam, u mundaq hékaye qilip berdi:
― "yolwas hesenning türmidin qéchishi bilen, etigendin tartip hazirghiche axunopchilarning hemmisini tutup qaraqoyuq qara öyge solidi, bezilirini bashqa türmilerge élip ketti, mergezdin xewer keptu, yéqinda sowétler ittipaqi bilen xitay soqushidiken, urush bashlinishtin burun, xeterlik jinayetchilerni öltürwitishni tapilaptu, shu sewebtin tutqun bashlandi, sen bolsang yash, men séni chüshinimen, sen bolsangmu saq qal....." dédi. Men uning sözige zadi ishen'gim kelmidi. Eger qachqan teqdirdimu, uning bergen nersiliri bilen shiker kölge yétip bérishim zadi mumkin emes idi. Yolda ussuzluqtin ölüp, qum baraxanlirining astida qélishim tebiiy idi. Shularni oylap kalini heydep bir bésip, ikki bésip türmige yéqinlashtim. U mendin aghrinip xursin'ghan piti seyxanigha kirip ketti. Chünki u köktatliqta ishleytti. Men türmining derwazisining aldigha kelsem, türmining derwazisining üsti qorallan'ghan eskerler bilen tolup kétiptu, türmining aldi ـ keyni, yol boylirida eskerler qalaymiqan chipip yürüshüptu, héch kimning héchkim bilen ishi yoq. Uyaqtin buyaqqa at chapturup yürgen eskerlerning sanini élishmu qiyin idi. Derwazigha kélip qarawulgha qaytip kelgenlikimni melum qilip türmige kirip kettim. Jungdüyning ichige kirsem hemmining béshi sanggilighan, bir ighizmu gep yoq. Hemme tim tas idi. Poteydiki eskerlerning sani adettikidin nechche hesse köp idi. Men xalagha kirip taharet sundurup, bir pes oltursam tonuydighan bir ـ ikkisi xalagha kirdi, ulardin gep sorisammu manga bir némini démidi. Men zadi bu ishning tigi ـ tektige yételmidim. Kechlik tamaqni yédim. Her axshimi yoqlima bolatti. Tamaqtin kéyin hapila shapila pushtek chélip hemmimizni qorogha yighdi. Bir top qoralliq eskerlerning himayisida kadirlar kirip keldi. Adette qoralliq eskele r türmining ichige zadi kirmeytti, bu qétim u qaide buzulghan idi. Dadüyning bashliqi yuqiri awaz bilen: "bügün bir qisim özgermes jahil unsurlarni qaytidin qolgha alduq. Ular qoralliq topilang qilip, armiyimizning qorallirini bulap, jahan özgertish xam xiyalida bolghan iken, bügündin tartip öginish kursi élip bérilidu. Hemmeylen hökümetke yéqinliship, jinayetchilerni pash qilip, xizmet körsitip, jinayitini yenggillitishi kérek! Xizmet körsetkenlerge chiqish yoli bérilidu !......."
men shu chaghdila ishning tigige yetken idim. Wu généralning dégenliri yalghan idi. Méning u ish bilen zadi alaqem yoq idi, u qoralliq qozghilangni uyushturghanlar bashqa jungdüydiki bizning shirikler iken, ularning köpchiliki axunopchilar we maralbishidin kelgen siyasi jinayetchiler we bir qisim bashqa ish bilen türmige kirgen, kéyin siyasi jinayetchilerning tesiri bilen özgergen ademler iken. Ular bashqa jungdüyde bolghanliqtin ular bilen uchrishish pursiti kem idi. Paranglashqidek purset yoq idi. Peqet yoldila uchriship qalsaq salamlishattuq, xalas.
Kéyin bilishimche, ular qoralliq qozghilang kötüridighan bolup, bir yürüsh pilanlarni tüzüp, teshkili resmiyitini mukemmel turghuzghan iken, ularning qoralliq qozghilingigha sirttinmu ademler qoshuluptiken, qoralliq qozghilanggha yéqinlashqanda, sirttiki chétishliqi bar ademlerdin birsi yerlik saqchi orunlirigha melum qilip qoyup, türme ichide tutqun bashlan'ghan iken. Sirttiki ishtin xewer tapqan yolwas hesen heriket pash bolghandin kéyin eslidiki pilan boyiche türmidin qéchip ketken iken. Türmidiki tutqunda köp ademler qaytidin qolgha élindi, qara öyler toshup ketti. Bezilirini bashqa dadüyning qara öylirige qamap, soraq sorighili turghan idi. Hemme dégüdek jinayetni yolwas hesenning boynigha artip özini chetke alghan idi. Aridin uzun ötmey yolwas hesen yopurghining bayawat yizisidin tutulup, türmige élip kélindi, unimu ayrim kamirgha qamap, put qollirigha koyza – kishen sélip dehshetlik qiynighili turghan idi, her küni ikki wax qonaq momisi bilen bir qacha su bérip, achliqtin téximu qiyighan idi. Uning derdi peryadini uninggha tamaq toshuydighan jinayetchi ashpezlerdin bilip turattuq, bizning amalimiz yoq idi. Héch kim uninggha maddiy yardem bérelmeytti, yéqinlashqanlarni bihude qiynap uning bilen bolghan munasiwitini sürüshte qilatti.
Texminen üch ay bolghanda, qara öydiki yolwas hesen, kamirning ishikini achmay, kadirlarni kirgili qoymaptu, tamaq yaki su qatarliq nersilerni élishni ret qiptu. Gundipaylar qara öyning ishikini achalmay jinayetchilerni yardemge chaqiriptu, jinayetchiler gep qilsimu kamirdin awaz kelmeptu. Xitay gundipayliri bilen xitay chirikliri kéliship uninggha sirttin gep qilsa jawap bermeptu. Méni terjimanliqqa chaqirghan iken, bardim. Heqiqeten kamirdin awaz yoq idi. Buyruqqa binaen kamirning ishkini uzun bir yaghach bilen tötimiz urghili turduq, bir - ikki - üch bilen tekrar uruwerduq, kamirning ishiki polattin yasalghan, qara tunika taxtaydin qaplan'ghan, bijirim ishik bolghanliqi üchün asan échilmidi, yaghachning uchini here bilen uchlap qayta urushqa bashliduq, uzun hepileshkendin kéyin ishikning qap ottursidin kama échildi, yene échilmidi. Kamadin qarisaq, ademning bedini köründi. Biz uruwirip yaghach zerbisidin yolwasning bedenlirini titiwetken ikenmiz. Unung bilen bolmay, ishikning yan teripidin kishikini buzup, ishikni ichige yiqittuq. Yolwas alliburun ölgen iken. Kamirning ichi sésiqchilqqa chidap turghili bolmaytty, kamirning tamlirigha poq bilen shuarlar yizilghan idi. Mawzédungdin tartip xitayning chong ـ kichik bashliqlirining hemmisini yoqutayli! Xitaylar sherqiy türkistandin chiqip ketsun! Yashisun azadliq! Jandin kechmigüche, janan'gha yetkili bolmaydu! Ya ölüm ya körüm! Musteqil sherqiy türkistan bolmighuche bizge yaxshi kün yoq! Qamcha boyi xitaylarning hemmisini zéminimizdin heydep chiqirayli! Dégendek shuarlartowlap ketken idi. Yerde bir qachida yolwas hesenning tamaq yeydighan qachisi turuptu, qachining ichide süyüldürülgen poq bar idi, merhum yolwas özining poqi bilen shuarlar yazghan iken. U özining yotqinining estirini inchike yirtip, aghamcha toqup, aghamchining bir béshini sirtmaq qilip boynigha sélip, bir uchini ishikning tutqisigha élip, bedinini ishkke chaplap, putini uzaltip, ésilip öliwalghan iken. Merhumning jesiti ikki kün öyde turuptu. Biz üchinji küni ishikni achqan ikenmiz. Merhum qara öyde éghir késel bolghan iken. Yotisining tigi teripi yiringdap, qan bilen zerdapqa toshup ketken iken. Qara öyde yatqanda uni dawalimighan iken. Biz shundaq ikki ishtin xulase qilghan iduq. Birsi yolwas ölüwilip pütün jinayetni öz üstige élip bashqilarni qoghdap qalmaqchi bolghan. Yene birsi u késellik azabidin, aghriqqa berdashliq bérelmey ölüm yolini talliwalghan.
Ehwal melum qilin'ghandin kéyin, yolwasni kömüwitishke buyridi. Merhum mamut hesen damollam yuyup, kipenlikke aldi, namizini chüshürüp harwigha bésip, zaratkarliqqa men bilen axchaxun dégen yekenlik adem ikkimiz barduq. Tamdiki shuarlarni yuyuwitish üchün barat isimlik 15 yilliq késilgen, qaghiliqliq bir siyasi jinayetchini qaldurdi. Biz yolwasni ikki mitir chungqurluqtiki qum barixinidin yerlik élip, sewze orisi kolap, yolwasni yatquzup, üstige aldin teyyarliwalghan töt tal jigde gholini tashlap, uning üstige merhumning yotqan körpilirini tashlap, andin topa bilen kömüp, qewrisini yoghan qilip, topa düwlep, su chéchip, bishigha yolwas hesenning ismini yizip, depne qilip axshimi qarangghuda kelduq. Barat méni körüp, néme üchündur bir yirginishlik teleppuzda: "silining shirikinglining poqini tazilap emdi bikar boldum. Siler asan ishqa kétip tézla qaytip keldingla, men sésiqichilqta, uni yuyup tügitelmey hazir aran bikar boldum" dédi.
Men derhalla: "sen yolwasning kommunistik partiyige qarshi yazghan shuarlirini tazilap, xizmet körsetting, belkim ashu xizmiting üchün séni baldur qoyup berse ejep emes" dédim. Méning gipimni anglighan barat hoduqup kétip, aghzi kalwaliship, bir néme déyishke ülgürelmigen idi. Men gipimni dep bolup, uninggha qarapmu qoymay udul yatiqimgha kettim. U bashqa jungdüyde bolghanlqi üchün körüshmikimiz tes idi. Shu gepning achchiqi bilen manga bir uzun'ghiche may tartip gep qilmighan idi.
Ashu künlerde, néme üchündur ménimu bir mezgil janggalgha barghuzmay, gomindangning urush jinayetchiliri bar xitay jungdüyge sulap qoyghan idi. Tamaq waqti bolghanda, tamaq yéyish üchün uyghurlar bar yerge kélip azraq mungdiship kétettim. Bashqa waqitta ularning ichide yashayttim. Xitay jinayetchilerning turmush sharaiti bizningkige qarighanda bir qeder yaxshi iken. Ularning ichidiki bir qanche chong générallar bilen tonushush pursitige ige bolghan idim. Ulardin nurghun mexpiyetlikni biliwalghan idim. Ularning beziliri muhemmet imin bughrani, iysa ependini tonuydiken, hetta 1940 - yilliri xitayning datungbaw gézitide élan qilghan muhemmet imin bughra hezretning eserlirini oqughanlirimu bar iken. Bizning türk qan sistémisigha mensup millet ikenlikimizni, ularning bir qismi bilidiken we bizni yaxshi chüshinidiken, ular manga we bizningkilerge nahayiti yuquii baha bérip, sanaqsiz medhiye oquytti. Bizning musteqil bir dölet qurush ümidimizge chin könglidin hésdashliq qilatti. Ular manga nes'het qilip, sen türmidin saq chiqsang, derdingni chelq'aragha éyt, bu banditlar goruhi silerni dunyaning hemme ishidin xewersiz qoyiwatidu, dunyaning igisi bar deytti. Men ularning gipini anglap heyran qalattim....... Qandaqtur ular, özlirini hergiz yalghuz hésablimaytti, gerche muddetsiz késilgen bolsimu, etisi türmidin chiqip kétidighandek chong ümid bilen yashaytti. Kelgüsige ümidwar idi.......