PDA

View Full Version : Bu Urursh Qara Julde Bolghan



A.Haji Kerimi
16-08-07, 17:09
Qarajüldiki jeng
1969 - yil 8 - ayning 23 - küni sübhi bilen qarajül yizisining kengral dep atalghan yulghunzarliqigha kélip chüshtuq. Bu yulghunzarliqning bir uchi tagh qaptili bilen qalghan üch teripi qarajülning kengri ketken yaylaqliri, ékinzarliqi bilen tutashqan yer idi. Biz turghan yer bilen qarajül yiziliq hökümet orunlashqan jay 2 kilomitirgha yetmeytti. Sowét chégrisi 50 kilomitirdin sel ashatti. Bu yer bizge besh qoldek ayan idi. Eyni waqitta bizning razwitchiklirimiz bu yerge tekrar kélip yer shekli we yol musapisini igellep, bizni aldin ala xewerlendürgen idi.
Bomdat namizini jélil qarimning imamliqida oqup, namaz perzini adaqilduq, shu küni jélil qarimning oqighan namizi we qilghan qur'an tilawiti hilimu yadimda. Namazdin kéyin qilghan duasi biz insanlarni emes tagh we yulghunzarliqni lerzige salghan idi. Hemmimiz köz yishi bilen allahtin medet tilep, qarimgha egiship, uzun - uzun dua qilduq..... Merhum jélil qarim qaghiliq nahiyisidin bolup, bir ömür kommunistlarning tutqinidin qéchip yürgen mujahid, teqwadar musulman idi, merhum xitaylar teripidin qetli qilindi, bu heqte kéyin ayrim toxtitilimen, inshaallah!
Namazdin kéyin pütün qoshundiki jengchiler harghinliqtin özini yulghunzarliqning arilirigha tashlap shirin uyqugha ketken idi. Chünki biz 21 - kündin tartip bu kün'giche ya tamaq yémigen ya uxlap baqmighan iduq. Uning üstige yol uzun, hawa bekla issiq, su yoq, ussuzluq qatarliq qiyinchiliqlar bizni taza qiynighan idi. Men, nizamidin, hesen qari, toxtihaji qatarliq sepdashlirim bilen bir yerde yulghunni sundurup sayiwen yasap kün nurini tosup uxlighan iduq, bizge anche uzun bolmighan bir yerde, bizning udulimizda axunop bilen osmanjanlar orun hazirlap, dem élishqa hazirliniwatatti. Arimizda azghina üzük bolup, bir ـ birimizni körüp turushattuq, qalghan jengchiler terep ـ terepke bülünüp ikki ـ üchtin bir bolup dem élishiwatatti. Saet 10 bolghan waqit idi, xeyrulla méni oyghatti, men bek teslikte közümni achtim. Méni uyaqqa chaqirdi. Barsam axunop, xeyrulla, mijit siling, osmanjanlar bar iken. Biz besh kishi ikenmiz. Xeyrulla jiddi bir yighin échishning zörüriyiti heqqide toxtilip, qilidighan ishlar heqqide gep bashlidi, men ularning gipini bashtin ـ achir diqqet bilen anglidim. Qizghin talash ـ tartish netijside, otturigha qoyulghan pikirlerni xulase qilghan axunop, mundaq qarar chiqardi:
goruppa kech saet yettidin burun qarajül yizisini tamamen öz konturulliqigha élish,
gorup mijit silingning qumandanliqi bilen yangchangni igellep (qarajül yizisining bir at - ulagh pirmisi bar idi), atliq qoshun hazirlap, sowét chégrisigha bérip, xitay eskerlirini tazilap, uyaqtin kélidighan "yurtni qayturwilish armiyisini" kütüwilish üchün ichiq échish,
xeyrulla söz tikistini hazirlap, kechte qarajül yizisining radio uzulida pütün dunyagha, sherqiy türkistan xelq qoralliq küchlirining qarajülni tayanchi ponkit qilip wetenni qutquzush urushigha ötkenlikini, dunyadiki adaletperwer küch we teshkilatlarning yardem qilishini murajet qilsh,
jélil qarim arqidin ulaplam qur'an tilawet qilip bu qétimqi heriketning muddia ـ meqsetlirini, qarajül xelqighe ashkara élan qilip, xelqni weten qutquzush urushigha ishtrak qilip, qoshunni zoraytish üchün esker élishqa tutush qilish, bu xizmetke osmanjan mes'ul bolush,
.................................................. .................................................. ... Yighin saet 12 de axirlashti, eskerlerni bir qétim közdin kechürüp, buyruqqa binaen men saet ikkigiche posta turdum, saet ikki bolghanda post nöwitini mijit silinggha ötgüzüp berdim. U saet tötkiche posta turishi kérek idi. U küni mijit silingning salametliki yaxshi emes iken, yolda kelgüche ussuzluqtin, achchiq shor suni ichip qoyup, ichi sürüp ketken iken, mijit silingning post nöwitini meryem ötgüzwilip "mijitkam dem alsun, men qilay" dégen idi, men nahayiti hushyar turung! Uxlap qalmang! Dep, jikilep qaytip kélip uyqugha bash qoyghan idim.
Qanchilik uxlighinimni bilmeymen, qattiq étilghan apyumatning oq awazi méni oyghitiwetken idi. Béshimni kötürsem, qach - qachning destidin héch némini sizelmidim. Bir top xitay eskerlirining, ular büyerde iken, dep towlighanliqini anglidim, ariliqi xéli yiraq idi. Biz tereptinmu qomach qorighandek oq awazi étilishqa bashlidi. Xitay eskerlirining awazi yiraq bir tereplerge ketkendek qilatti. Melum boldiki, meryem postqa turghanda, yaghliq, paypaq qatarliq bir yürüsh kiyim ـ kicheklirini yuyup, yulghunning shixigha artip qoyghan iken, bizni izdep qoghlap yürgen xitay eskerlirining yang pamililik bir pey eskiri, yiraqtin durbunda, yulghun'gha ésilghan ala bulimach kiyimlerni köridu, yerlik ghalchilarning, u yerde qedimdin adem yashimaydighan yulghunzarliq, belkim qachqan ademler shu yerde bolushi mümkin dep xitay eskerlirini shu terepke bérishqa ündeydu. Biz 21 - küni mashinilirimizni tashlap, mangghan künning etisi, yol boyidiki igisiz mashina ularning diqqitini chikip, mashinining yinigha kélip, tekshürüp üstige chiqsa, mashinida ighir qorallar, sherqiy türkistanning bayriqi, ikki tagharda xitayning 10 yuwenlik puli, ozuq ـ tülük, oq, dora.... Qatarliq nersilerning barliqini körgendin kéyin, arqimizdin izdep yürgen iken.
Meryem shihid bolghan idi, uning kökside yette pay apyumatning oqining izi qalghan iken, uqsaq, xitay eskerliri udul meryem bar yerge kélip qaptu, meryem xudagha shükri bizdin xéli yiraq yerde kiyim yuyup, posqa turgha iken, düshmenni körgen meryem tapanchisini chiqirip düshmen'ge qaritip oq üzüptu, düshmenning ikki eskirini öltürüptu, yang pamililik peyjangningmu ayighigha oq tekken iken, ölmey qalghan yang qolidiki aptumat bilen meryemge qaritip bir diska oqni chiqarghan iken, men harghinliqtin meryemning atqan tapancha awazini anglimaptimen, kéyin étilghan xitayning aptumat oqining awazidin oyghan'ghan ikenmen.
Axunop hemmimizni agahlandurup, düshmen bizni sezdi, ehwal jddileshti, hemminglar qalaymiqan oq chiqarmangla! Buyruqqa boysunungla! Dep bizning orunlishish jayimizni yéngiwashtin orunlashturdi, hemmeylen qorallirimizni betlep düshmen terepke qarap yatmaqta iduq, hemme yer qilin yulghunzarliq, 10 mitir yiraqtiki ademni körüsh mümkin emes.....
Axunop qoli bilen sheretlep, pes olturungla, béshinglarni chiqarmanglardep biz terepke qaritip, nesihet biriwatatti, axunopning qol isharitini xata chüshen'gen nizamidin hapila shapila, biz bar yerdin qozghilip axunop bar terepke mangghili turdi, axunop bilen bizining arimizda azghina üzük bolup, bashqa jay qilin yulghunzarliq idi, nizamidin axunop méni chaqirdi dep chüshen'gen oxshaydu, nizamidin bizdin ayrilip besh qedem manga mangmay gum qilghan bir pay oqning kélishi bilen yerge yiqildi, u seltürülüp, sirilghan piti dum yerge chüshti, uning chirayida bir xil ghezep oti yalqunjawatqandek qiliwatatti, qapqara chachliri biliner ـ bilinmes titreytti, aghzidin anisining oghuz süti tixi timimighan bir gödek sebi bala arzu armansiz u alemge kétip qaldi, uning jan üziwatqandiki körünüshi, hilimu yadimdin chiqmaydu, uning lepildep turghan qara sachliri, anardek qipqizil ikki mengzi, chishlirini ghuchurlitip düshmen'ge nepret közi bilen aliyip turghan siyaqi hilimu köz aldimdin yoqalghini yoq, u shu yili 18 yashqa téxi toshmighan waqti idi. Uni körgen yéqindikilerning hemmisining köngli buzuldi, ich aghritti. Ikki kün burun dadamning intiqamini alimen dep bu müshkül seperge atlan'ghan bu oghlanimiz weten ـ millet yolida öz hayatini teqdim qilghan idi, merhumgha janabi allahtin jennet merhimiti tileymen! Amin!
Düshmenning radio kanayliri ishqa chüshti, "iqrar qilsang kengchilik qilimiz, qarshiliq körsetseng ighir jazalaymiz, bash jinayetchini jazalash, egeshgüchilerni sürüshte qilmasliq, neyzini arqigha qayrip urghanliq, xizmet körsetkenlik bolidu, qoral tapshursang öltürmeymiz....."
düshmenning teshwiqatigha héch kim pisen qilmaytti, hemme timtas, jimjit idi, hetta birsining yötelgen awazi yaki tin'ghan tiniqimu sizilmeytti. Kanay awazi yene anglinishqa bashlidi, jawab bérishni tekrar tapilidi. Héch kim ulargha jawab qayturmidi. Düshmen heywe bilen bir bésip ikki bésip kélishkili turdi, peqet yulghunning shiriqlighan awazidin ularning yéqinlashqanliqini bilettuq, düshmen eskerliri rastinla körünüshke bashlidi, chüiki ular öre méngip kéliwatatti. Sanining qanche ikenlikini tesewwur qilsh tes idi. Düshmen keldi, téxiche oq chiqirish qumandisi bérilmigen idi. Men heyran qaldim, könglümge kelmigen yaman oylar keldi, men axunoptin gumanlan'ghili turghan idim. Buyruqsiz oq chiqirish mümkin emes idi, néme üchün oq chiqirishqa buyruq bermeydighandu!
Tirik qolgha chüshemdighanduq?! Bu shundaq qismetmidimu ya.......?!
Xitay eskerliri 25 mitir 30 mitirlap yéqinlap kélip qalghan idi. Ichim tit - tit boliwatatti....kütüp turushqa yana taqétim qalmighan idi.
"agum!" dégen buyruq bérildi. Bizningkiler xuddi manga oxshash oq chiqirish buyruqini teqezzaliq bilen kütüp turghan iken. Birla waqitta taraslighan oq awazi jahanni bir aldi, hemme yer oqning hidigha toshup ketti. Heywe sélip iqrar qilsang, öltürmeymiz, xizmet körsetseng mukapatlaymiz dégen xitayning özimu körünmidi, awazimu yoqap ketken idi, peqet qeyerlerdidur xitay eskerlirining qéchiwatqan set qiyapetliri ghil pal közümge chilqip qaldi. Birsi chüshüp qalghan batolushkisini élishqa ülgürmey qéchiwatatti, yene birsining qorali yulghun shixigha ilniship qalsa, qoralini almay qéchiwatatti, men u körünüshni körüp özemche külüp ketsem manga qarap turghan hesen qari bilen toxtihaji, méni "sile sarang bolup qallimu? Éshek ölewatsa qongi ghijek chaptu dégendek, külgenliri némisi?" dédi. Men körgenlirimni dep bersem, ularmu külümsirep qoyghan idi, emma ularning qachqan waqtidiki körünüshini ular körüshke ülgürelmigen idi. Ular uzap kétip qalghan idi.
.insanlar -özlirining pütkül hayatidiki külgen we yighlighan künlirini we sanini -éytip birelmise kérek. -emma men shu kündiki külgen waxtimni hergizmu -untuyalamaymen! -u mining heqiqi külkem -idi. Men ashundaq külidighan bir zamanning qaya bir kilishini janabi -alladin herzaman téleymen! -amin!
Axunop buyruq bérip: "oljilarni élinglar" dédi. Güldür - güldür yügürgen bu ademler, héch némige qarimay qoral yiqqili ümülüshüp kétiwatatti. Menmu el qatari bérip yéqin aridiki ölüklerning arisidin birsining 56 lik aptumatini, yénidiki oqdanlirini ala qoymay axturup hemmini élip qaytip keldim, qarisam, xitay kommunistliri özlirining eskerlirinimu aldighan iken. Her bir diskida 7 - 8 taldin oq bar iken. Eslide 56 lik aptumatning diskisida 25 pay oq bolushi kérek idi. Oqdanlirini binidin sughurup élip kelgen idim, oqdanlirining xalta töshükide yene oxshashla yaghachtin yasalghan yalghan oq bar'iken. Bashqilarning olja alghan qorallirining beziliride oq yéterlik beziliri quruq iken, axunop hemmeylenni düshmenning qayta kélishini kütüp qalaymiqan oq chiqarmasliqini tapilidi. Axunopning eslide, düshmen'ge yéqinlap kelgende oq chiqirshqa buyruq bergenlikining sewebini kéyin uqqan idim, chünki bizning qorallirimizning köpi tapancha bolup, ighir qorallar, mashina bilen qeshqer tash yolida düshmen'ge esirge chüshüp qalghan idi. Tapancha bilen 30 mitirdin yiraq yerdiki düshmen'ge zerbe bérish mümkin emes idi, shuni nezerde tutqan axunop, düshmenning yéqinlap kélishini kütüp, eng yéqin jaydin düshmen'ge zerbe bérip qoralgha ige bolushni oylighan iken.
Düshmen yene ghaljirlashqili turdi, burunqidin nechche hesse köp düshmen kélishke bashlidi, bashqa jaylardiki bizni bölünüp - bölünüp izdep yürgen düshmenler bir yerge jem bolup, bizge qarshi yéngi sep tüzgen idi. Düshmen gerche burunqidin köpeygen bolsimu bizning iradimizmu burunqidin chingighan idi, ölüp ketsek ermanimiz yoq idi, uning üstige düshmenning azdur köptur qorallirini élip janlinip qalghan iduq. Inshaallah! Hemmimiz yene bir nechchini öltürwilip ölüp ketsek meylittighu dégen ümid bilen düshmenning kélishini teqezzaliq bilen kütiwatattuq, bir - birimiz bilen raziliq éliship, shéhid sherbitini ichishni kütmekte iduq. 2 - gurup tereptin birsining qalaymiqan towlighan awazi anglandi, men perq itelmidim, néme diginini chüshenmidim, birsi qolini igiz kötürüp bir némilerni dewatatti, uning gipi ya uyghurche emes ya xitayche emes idi. Tuyuqsiz étilghan oqning awazi bilen uning üni chökti, yerge yiqildi bolghay chighi! Yinimdiki bashqilardin uqsam, gayit choqur dégen kallisidin izip, qalaymiqan sözlep xitaylargha chüshünüksiz bir geplerni qilghan iken, uni toxtitalmay, mijit tapancha bilen uninggha oq chiqiriptu, uning ong qoligha oq tégishi bilen yerge yiqilghan iken, yinidiki sepdashliridin qurban niyaz, uning aghzini tutup gep qilmasliqni tapilighanda, aghriq hés qilghan gayit choqur hushigha kélip, özining xata qilghanliqini bilip, peslep qalghan iken.
Düshmenning eskerliri yene kélishke bashlidi, bu qétimqisi 2 - hujumi idi, düshmen labaliri yene kapshighili turdi, qulaqni yiriwetkidek sözligili turdi, gayit choqurning qolini kötürüp qilghan pele petish gepliri ularni teslim bolimiz dédi dep chüshen'gen bolghay chighi!
Biz qumandanning buyruqini kütüp 1 - derijilik urush hazirliqida iduq. Yinimdiki hesen qari bilen toxtihaji teyemmum qilip, ölüp ketsem taharet bilen kétey dep taharet yéngilighili turghan idi.
Düshmen bu qétim uzaqtin shiddet bilen oq chiqiriwatatti, biz oq chiqarmiduq, buyruq yoq idi, düshmenler bara - bara yéqinlashqili turdi, néme üchündur uzaqtin itilghan pilimutning oqi bizni midirlatqili qoymaytti, qeyerde yulghun shixi midirlisa shu yerde adem bar dep düshmen shu yerni nishan'gha alatti. Méning béshimning aldi 30 santimitir yerge taraqship oq kélip topa tozutup chüshkili turdi, düshmen méni nishan'gha alghan idi, men derhal orunni almashturdum, hesen qari bilen toxtihajilarmu manga egiship orun almashturdi, xuda saqlisa bala yoq dégendek, men qozghalghandin kéyin, del méning ornumgha üzülmey oq kélip chüshkili turdi, axunopning "agom!" dégen buyruqi anglandi, itishwazliq qizip ketti, urush bu qétim aldinqi qétimdikidek téz axirlashmidi, düshmenlermu yerge yitip, bezide ornidin turup algha ilgirilimekte idi. Öre turghan düshmenni biz asanla perq iteleyttuq, yitiwalghanlirini bizmu körelmeyttuq, öre mangghan düshmen eskerliri pat ـ pat yiqilatti, bezilirining "eyya dése eyya!" dep yighlighan yighilirimu anglinip turatti, oq tekken düshmenlermu az emes idi, axunop qol ishariti bilen ong tereptin oq chiqirisha buyruq berdi, biz düshmen'ge yandin tuyuqsiz zerbe berduq. Düshmen bizning sanimizni jiq hésablidi bolghay, yan tereptinmu hujumning bashlan'ghanliqini bilgen düshmen eskiri qéchishqa bashlidi.
Saet beshtin ashqan mezgil idi, biz düshmenning kélishini paylap turghan iduq. Bir yerde mijit silingning injiqlighan awazi anglandi. Düshmen bizdin bek yiraqta idi, urush üzülgen idi. Mijitqa bir nechche pay oq tigip, halsizlan'ghan iken, u yinidiki 2 - goruppining bashliqi muhemmed imin'gha: "méni itiwet! Men bek qiyinilip kettim" dep qolidiki tapanchisini bergen iken, uni itiwitish üchün qoligha qoralni élip oq chiqirishqa temshelgende axunop uningdin xewer tipip: "sen néme ish qilmaqchi? Eger ulüshni xalisa özige özi tedbir qollansun, bizning qoralimiz, qorallirimizning stoli, maw, lin goruhigha (mawzédung, lin biyaw) xitay kommunistlirigha, milli munapiq weten xainlirigha qaritilsunki héch waqit öz xelqimizge öz millitimiz ge qaritilmisun, bügün sen uni atqan bilen, ete xelq soti séni jazalaydu" dep tenbih bergen idi. Axunopning sözi muhemmed imin'gha qattiq tesir qildi bolghay, uning qolidiki qoral titrigen piti yerge chüshüp ketti. Mijit axunopning sözi bilen yerdiki qoralni silap aran - aran qoligha élip özining béshigha qaritip atqan idi, pang qilip étilghan oq asmanni bir qaplidi.......
Hemmimiz axunopning sözi we mijitning "jesitige" qarap, timtas turup qalghan iduq, bu ölüm bizning sepdashlirimizdin 3 - kishining ölümi idi.
Axunop qolimizdiki qorallarning sani we oq dorilirimizning sanini alghandin kéyin, bir pes turup kétip, asmandiki kün nurigha bir qarap, eger düshmen bilen bolghan jeng axshamghiche dawamlashsa, köz baghlan'ghan haman buyerdin qozghilip 25 - küni.... Ge hazir bolungla, shu yerde uchrishimiz, dep tapilidi, biz düshmen ilaji bar kelmey tursiken, qarangghu chüshkende bu yerdin qozghilimiz dep teyyarliq qilishning koyigha chüshken iduq.
Qaqwash düshmen yene 3 - qétimliq hujumini bashlidi, bu qétim kelgen düshmen aldinqisigha oxshimidi, bularning qoralliri serxil idi, étilghan oqning awazidin zamaniwi qurllarni ishqa salghanliqini sezgen iduq, uzaqtin nechche pilimutning himayisida bizge qarap ilgirilimekte idi, oqning üzülmey chüshiwatqan hésabsiz sanidin béshimizni kötürüshke imkanimiz qalmighan idi, yulghun shaxlirining talliri, pilimut oqining zerbisidin taraslap sunup yerge chüshkili turdi, bizge dalda bolghan bu tebiet menzirisi weyranchiliqqa uchrimaqta idi, qayaqqa midirlisaq düshmen shu terepke qaritip oq chiqiratti, bizning atqan oqlirimiz nelergidur kétiwatqandek, düshmen eskerliri jinidin toyup, ghaljirliq bilen yene shu kona dawrangni sélip kelmekte idi. Düshmen yéqinlap keldi, bizning oqimizmu asasi jehettin bir yerge barghan idi, uyerde buyerde bizning atqan oqimizning awazi sanaqliqla anglanmaqta idi, düshmen rastinla yéqinlap keldi, axunop méni chaqirdi, derhal yénigha bardim. "sen bu nersilerni élip derhal bu yerdin chikin, eger düshmen qoligha chüshüp qalidighan bolsang bu nersini ulargha tapshurghuchi bolma, téz mang!"
men axunopning buyruqi bilen derhal urush meydanidin chikinish üchün, chaqmaq tézlikide teyyarliqni püttürüp yolgha mangmaqchi bolup, axunopqa qarap xosh! Déyish üchün arqamgha qarisam, axunopning pang qilip özige qaritip atqan oqining awazini anglidim. Axunop üstidiki sima reng dika chapinini sélip, dichuliyang aq köynikini séliwitip, asma maykisinimu qayriwitip, yürikige qaritip atqan iken, ah! Xuda! Dédimde, muhasiridin chiqip, uzaqqiche ömilep, yar liwige kélip, yardin chüshüp, yarning ichidiki iqin bilen qachtim, bir yerge kelsem atning kishnigen awazi anglandi, bu yerde xitay eskerliri bar oxshaydu dep, diqqet bilen tingshisam, toqulghan saghrisida köyek tamghisi bar herbiy atlar iken, qandaqtur yéqin etrapida ademliri körünmeytti, herbiy qaide boyiche, bir iskadirondikiler urushqa barghanda, attin chüshüp piyade jeng qilmaqchi bolsa, atlirini bir yerge jem qilip, bir kishini atlargha qarashqa qaldurup qalghanliri piyade jengge atlinishi kérek idi. Men shu wejdin choqum atlarning yinida bir esker bar, dep perez qilip, ömüligen piti atqa yéqinlashtim, bir ademni ujuqturmaq bek asan idi, jasaritim küchlük idi, néme üchünki atning yinida adem yoq iken. Sinjilap tekrar küzetkendin kéyin atlarning yinigha bérip, yaxshi attin birni talliwilip, qalghan atlarning yügen - noxta, igelirini chuwup boshitip, u yer buyerge tashlidim. Boshan'ghan atlar néme üchündur, terep- terepke qichishqa bashlighan idi, ular nechche kündin biri yol yürüp igisidin bizar bolghanmu yaki itiliwatqan oq awazidin hükkenmu bilelmey qaldim, atlar méning heydiwitishimni kütmeyla qichishqa bashlighan idi. Men özem talliwalghan atqa minip uchqandek nishan'gha qarap yürüp kettim. Men atta emes, belki hékaye - chöcheklerdiki batur pelwanlardek sumruqqa minip asmanda perwaz qiliwatattim. Allahning yardimi bilen ottek issighan kün nuri méning atqa minishim bilen sel boshap qandaqtur, salqinliq hés etgüzetti, sim - sim yamghur yighip méning sepirimge aq yol tiligendek qilatti.

Unregistered
17-08-07, 12:11
Uyghurlarning yiqiniqi aman tqrixida ajayip qehrimanliq ishla rboluptiken. bu weqeni anglap heyran qaldim. qehrimanlargha barikalla! ularning yatqan yiri jennette bolsun amin!

Unregistered
17-08-07, 14:52
Hajika man sizdin bir sual sorsam bolamdu?