PDA

View Full Version : Sughunda Uchrushush



A.Haji Kerimi
14-08-07, 18:09
Qara Juldiki Jeng namliq kitabdin parchilar

Sughunda uchrishish
1969 – yil 8 – ayning 21 - küni biz qeshqer shehiridin yolgha chiqqan iduq, shu küni etigende, xeyrullaning alaqichisi rishat smayil, bizning öyge kélip kech saet del sekkizde wilayetlik xelq doxtorxanisining yénidiki bughday ingizliqida mashina kütüshni, alaqilishish parolini tapshurup ketti. Rishat ismayil, bizning mehellide radio rimuntchiliq qilidighan bir ustam idi. Uning aldigha kélip kétidighan kishiler köp, mexpi alaqe qilish qulay, bashqilar asan guman qilmaydu, dep uni alaqichiliqqa belgiligen iken. U kéyin xainliq qilip nurghun kishining tutulishigha sewebchi boldi, merhum xeyrulla alaqichiliqqa yaxshi adem tapalmighan iken.
Men öydin teyyarliqimni qilip, alidighanni élip, mangidighan waqtimda, ayalimgha bir nechche ishni tapshurup, bolupmu dadamgha yaxshi qarashnii tapilap yolgha chiqqan idim, qandaqtur közümge mawning heykili körün'gendek boldi.keynimge burulup, bu néme? Nedin élip kelding? Désem, birsi "sowgha" qilghan iken, men uni qolumgha élip, yerge tashlap dessep, sundurup, bizning öyde buning turishigha orun yoq, derhal bunii tashliwet dédim. U qorqup jan péni chiqip, laghildap titrep ketti. Chünki u zamanda, mawning resimini yirtqan ademge kimi 10 yildin artuq qamaq jazasi béretti, men dédim, bu gejdin yasalghan nerse iken, buni ushshaq parchilap, sheklini tonumaydighan qilip özgertip, külning arisigha qisturup exletke töküwetseng boldighu! Sen özeng iqrar qilip ularning aldigha barmisang, kim bu ishni biletti! Dédimde, öydin chiqip kettim, ayalim keynimdin yügrep chiqip xéli yergiche mangghili turdi, men teselli bérip qayturdum, u hemme ishni biletti, méning ayalimla emes, belki méning sepdishim idi. Köp ishlarni uning yardimi bilen qilghan idim. Bir wetenperwer inqilabchi ishni öz ailisidin bashlishi kérek idi.
Saet yettidin sel ashqanda, wilayetlik doxtorxanining yénidiki bughday ingizliqigha bérip mashina küttüm, birdemdin kéyin hebibulla hoshur bilen enwer qadir keldi, ularghimu mushu yerde mashina kütüshke tapshuruq bérilgen iken. Saet sekkizge yéqinlashqanda, sheher tereptin bir qanche mashina atush terepge mangghili turdi, aldida üch herbiy jip mashina mangdi. Keynidin 30 din artuq herbiy üsti ochuq mashina mangdi, u mashinining ichide toluq qorallan'ghan herbiyler qorallirini quchaqlap kétiwatatti. Eng axirida ikki chong mashina mangdi, axirqi ikki mashinining qandaqtur turxuni, deriziliri bar idi, biz uni herbiylerning tamaq étidighan, ashxana mashinisi iken dep perez qilduq. Ularning nege baridighanliqini tehlil qilip, gep tegiship qalduq, enwer bilen hebibulla dédiki, axsham radioda bir xewer anglighan idim, xewerde sowét bilen xitay eskerliri arisida torghatta azraq toqunush bolup qalghanliqini éytiwetatti, belkim bular shu yerge qarap mangghan chighi dédi. Uzun ötmey yene bir mashina keldi, qolumdiki yéshil chiragh nuri bilen parol bersem, toghra jawab qayturdi, u bizning mashinimiz iken. Biz derhal ingizliqtin chüshüp mashinining yénigha barduq. Mashinining üsti birzin palas bilen chüng kelgen iken, mashinining keynige ötüshimizni éytti. Rishat mashinidin chüshüp bizni mashinigha chiqirip özi qip qaldi, mashinining ichide liq adem bar idi, ularning birsining yene adem chiqti, dégen sözini angliduq, mashina uchqandek yürüp ketti. Ikki saettin köprek yol mangghandin kéyin, bir yerge kélip toxtidi, hemmimizni mashinidin chüshüshke buyridi, mashinidin chüshtuq, éghir nersiliringlarni almay, bu yerde kütüp turungla, biz hazir qaytip kélimiz dep mashina yurüp ketti, awazidin xeyrulla ikenlikini hés qildim, biz mashinidin chüshüp, yolda tursaq bolmaydu, tagh terepke mangayli dep bizni birsi élip mangdi. U kishining keynidin egiship mangduq. Tagh qaptilidin igizlikke qarap mangduq. Taghning ichige kirgendin kéyin, boldi mushu yerde ularni küteyli dep mashinini saqlap turduq. Men ularning kimler ikenlikini qarangghuda perq itelmigen idim. Mashinini uzun küttuq, mashina qaytip kelmidi, birdemdin kéyin sughunchaza terepte oqning waraqshighan awazi anglan'ghandek boldi, oq awazi bara – bara kücheydi, bizningkiler teshwishke chüshti, apla yaman boldi, ular düshmen'ge uchrap qaldi bolghay, déyishti. Bizni derhal taghning daldisigha ötüp yoshurnungla dep buyruq qildi. Biz taghning chong ـ kichik tash daldisida özimizni daldigha élip kéchide héch némini körmey olturduq. Uxlap qélishqa qet'i bolmaydu, segek turungla dédi, birsi.
Kichiche bir ـ birimiz bilen sen - pen déyishmey boruqturma halette tangni atquzduq, hélighiche héch qandaq xewer yoq idi. Ular ghayip boldi. Tang yorup bir ـ birimizni tonughandin kéyin öz ara salam bérishtuq, men axunopqa qarap uzun turup qaldim, öz ichimde, bu ademning héch némidin qisilchiliqi yoq, toqquzi tel, yeydighini ba, kiyidighini ba, oltursa mashinisi bar, maashi üstün, chirayliq qiz – oghul perzentliri bar, biz uninggha qarighanda héch qanche adem emes, bu adem, peqet dinim, millitim, wetinim dep mushu yolgha atliniwatidu he! Dep özemdin özemge medet we roh bérettim. Axunopning közi bir sebi baligha chüshti. U nahayiti kichik 16 – 17 yashlardiki bala idi, uningdin: "séni kim élip chiqti buyerge? Dep sorishigha, méni wijdanim élip chiqti. Méning dadamni xitaylar tutup ketti, men uning intiqamini almamtim!" dep béshini chalwaqap qandaqtur öz könglide, méni ular téxi yaratmaywatidu, xep toxtaptur, karamitimni bir körsetmisem dégendek qilip hemmige teng nezer salatti. U bala, qeshqer wilayitige wali bolghan abdurhim petek dégen kishining balisi iken, uning dadisini 18 – awghust kéchisi, düshmenler tutqanda nex meydanda bar iken, u dadisining intiqamini élish üchün bu müshkül seperge atlinip chiqqan iken, biz bir - birimiz bilen deslepki qedemde tonushtuq, emma artuq paranglashmiduq, méning közüm axunopning bilidiki gung'en tapanchigha chüshti, tapanchining qipigha besh tal oq ayrim qisturulghan idi, bir tal oq atayiten bir hawa reng latigha orulup tapanchining qipining sirtidiki oqdan'gha qisturulghan idi, besh pay oqning ichide bu bir tal oq bashqiche bilinip turatti. Men axunoptin: "tapanchilirida besh tal oq bar iken, awu bir tal oq atayiten bir renglik latining ichige orulup oqdan'gha qisturuluptu, uning menisi néme?" dep sorisam: "bu urush, urushta yéngish ـ yéngilish daim bolup turidu, eger düshmen qoligha tirik chüshüp qalsang, uning qoligha tirik chüshkendin köre özüngge özüng tedbir qollansang, hemme ishtin bir yolila xali bolisen" dégen idi. Hemmining köngli axsham kétip qaytip kelmigen mashinida idi, axunopning bu sözini méning yénimda olturghan bir qanche kishila anglidi, qalghanliri hemmisi özining xiyali bilen idi.
Yoldin kétiwatqan mashinilarning qarisi körnüshke bashlidi, osmanjan bilen axunop durbunda yolgha üzmey qarap turatti, ularning öz'ara parangliship: "ularni tutqan iken. Hazir mashinigha bésip élip kétip baridu, biz derhal bu yerdin mangayli" dep, yolchining yol bashlishini kütüp turishimizgha, birsi "keldi, ular qaytip keldi " dégen awazi anglandi, ras dégendek biz terepke qarap kéliwatqan üch ademning qarisi köründi, ularning qolida parqirawatqan qoral bar idi, kün nurida yiraqtin qorallirining sholisi biz terepke anda ـ sanda chüshüp turatti, durbunni qoligha alghan aqsaqal xeyrulla qaytip kéliwatidu, dédi. Ular bara ـ bara yéqinlashti. Xeyrulla, mijit siling, meryemler bille kéliwatatti, uning keynidin birsining simasi köründi, emma éniq körgili bolmaytti, umu yéqinlashti, men tonimighan birsi kalte kusar bilenla kéliwatatti, hemme heyran bolup, bir ـ birige qarap qélishti. U mashinining shopuri, yolwas hesen iken, men uni zadi tonumayttim hem körmigen ikenmen, ular kelgendin kéyin bolghan ehwalni sözlep berdi.
Ular mashina bilen sughunchazigha kelgende bir top eskerler chiqip siler nege barisiler? Dep soraptu, biz ujenfangzigha (otun kolaydighan yer ismi) otun'gha kétiwatimiz.
Nening mashinisi bu?
Qeshqer wilayetlik yol asrash uchastikisining mashinisi, bu adem bizning idarining herbiy wekili, dep mashinida olturghan wilayetlik sen'et ömikining temburchisi xaliqhajini körsitiptu, xaliqhaji sen'et ümikining sehnide kiyidighan herbiy kiyimini kiyip mashnida olturghan iken.
"siler hazir yolgha mangmay turungla, biz u tereptin kéliwatqan bir top kishiler bar, shularni bir terep qilip bolghandin kéyin andin ménginglar" déyishige, maralbishi tereptin muhemmed imin qadirning mashinisi kélip qaptu, bu soal sorighan xitay eskerler, alman ـ talman muhemmed imin qadirning mashinisi terepke kétiptu, hemme yer qara chümilidek esker bilen toshup ketken iken, xeyrulla bilen mijit derhal mashinidin chüshüp tagh terepke qéchiptu, yolwas mashinini toxtitip, mashinidin chüshey déyishige, héliqi kasapetler tekrar kélip, mashinining üstige chiqip uyer buyerni kochilghili turuptu. Apla ish chataq deptu - de, yolwas. Derhal hemme kiyimni sélip, qipyalingach bolup, eskerlerning arisidin ömülep méngip chiqip kétiptu, kéchisi kiyimni séliwitip yol mangsa yawayi haywanlarmu chiqilmaydiken hem ademni adem perq ételmeydiken, bu hékayini sözlep bergende yolwasning zireklikige hemmimiz apirin oqighan iduq. Xaliqhajini uzun küttuq. U kelmidi, shuning bilen izchi bashlighan yol bilen qara jül terepke yol alduq.
Biz ashu künlerde qoralliq qozghilanggha jiddi tutush qiliwatqan künlerde, bizge xoshna bolghan aqtu nahiyisidimu qoralliq heriket sadir bolghan idi. Kéyin igellishimizche, 8 -ayning 16 – küni barin yizisidiki iziz osman dégen ezimet besh yüzdek kishi bilen aqtu nahiyilik qoralliq bölümning qorallirini bulap, barin yizisida nahayiti chong tewrinish hasil qilghan idi. Uning keynidinla yene barin yiziliq hökümetning bashliqi muhemmed iysamu nechche minglighan kishilerni heriketlendürüp aqtu nahiyisining qalduq qorallirini yughushturup, atalmish "20 - awghust" weqesini qozghap, aqtu we pütün barin yizisida bir mezgil yéngiche hökümet qurghan idi. Xitaylarning qach – qach herikiti shu waqtida barindin bashlan'ghan idi.
Emdi gepni mekittin kéliwatqan zerepshan polkidin bashlaymen.
Axunopning buyruqini élip barghan alaqichi mijitning 1 - qol yardemchisi muhemmed imin qaraqash iken, uning ikki qishi qapqara bolghanliqtin uning leqimimu qaraqash idi. Uni qeshqer xelqining shu zamanda tonumaydighini yoq idi, u jamaetchilikke tonulgha shexs idi. Mexpi buyruq tapshurup alghan mayor muhemmed imin qadir, qol asitidiki ishenchlik kishilerge buyruq bérip 21 – küni etigen saet altidin burun, iysaning awitigha (maralbishining awat gungshisi) bérip, qaxshal 1 – dadüydiki ichiqqa topliningla deydu, eskerler birdin - birdin qorallirini élip yoshurun yollar bilen kéchilep méngip qaxshal 1 – dadüyge toplishidu, beziliri üstünki qaxshalgha kélidu. Beziliri töwenki qaxshalgha kélidu, muhemmed imin qadirning eskerlirining mexpi kélishi we muhemmed imin qadirning eskerlirige mexpi yolyoruq bérishining sewebliri, "mekitning muqimliqini eslige keltürimiz, mekit inqilabiy kommutit qurimiz" dep, shinjang herbiy rayonning siyasi komissari sawdanop bashchiliqidiki herbiy xizmet goruppisi, mekit nahiyisige kélip, qorallarni tapshurungla, chong birlishishni ishqa ashurup, mekitte inqilabiy komitit qurimiz dep, dawrang séliwatqan peyit idi.
Muhemmed imin qadir toplan'ghan45 eskerni élip, yolda kéliwatqan yene nurghun eskerni saqlashqa taqet qilalmay, ularni saqlimay, waqit qoghliship, kech saet 11 de sughunchazigha yétip bérish meqsitide chong yolgha chiqidu, yolda kélwatqan yeken kachungning shopuri semetning mashinisini tosup, mashinidiki yük taqlirini chüshürwitip, mashinini maralbishigha qaritip heydiwitidu, ular hashardin qaytqan déhqan süpitide kiyimlerni kiyiship, qorallirini taghargha qachilap, astigha basurup orunduq qilip, üstide olturup méngishidu, mashina aqsaq maralgha kélidu, ular mashinidin chüshüp tamaq yeydu, bir bölük eskerler tertipsizlik qilip, bingtuenning melum bir qorusigha kirip uyerdiki azghina qoral bilen herbiy kiyim ـ kicheklerni élip chiqidu.
Etisi chüsh waqti bolghanda, mekit traktor ponkitidiki bir top kishilerning qoralliq ghayip bolghanliqi sizilidu, muhemmed imin qadirningmu ghayip bolghanliqi sizilgendin kéyin, pütün sep boyiche xitay armiyisi, muhemmed imin qadirning sürüshtisini qiliidu. Sawdanop shinjang herbiy rayon'gha téléfun qilidu, jenubiy shinjang herbiy rayonighimu téléfun qilidu, terep – tereptin iz dérikini qilishqa bashlaydu, muhemmed imin qadir mashinisi siriq boyigha kelgende, bazargha chiqqan déhqanlar, muhemmed imin qadirni tonup qalidu, shuning bilen muhemmed imin qadir siling keptu dep, pütün yol boyi boyiche sep – sep bolup, yashisun muhemmed imin qadir dep shuar towlaydu, kishiler özining eziz mihmini we shepqetchisige atighan sowghilirini élip kélip bérishke bashlaydu. Mashinidiki bir qisim jengchiler, udul siriq boya doxtorxanigha kirip, doxtor xanidin morfulin izdep, bir nechche quta morfulin (bir riwayette bir nechche yishik) ni élip mashinining yinigha kélidu, mashinining etrapi birdemdila adem déngizigha chümülüp kétidu. Mashina yolni késip derhal yolgha chiqidu.
Morfulin alghach kélishni herbiy doxtor exmetjan tapilighan iken. Morfulin mes qilghuchi birxil okul iken, urushta oq tekken kishilerge, bir tal ursa aghriq azawidin bir mezgil xali bolidighan dora iken. Mashina yolgha chiqishi bilen, muhemmed imin qadirning maralbishi terepke qarap mangghanliqini, ularning iz dérikini qiliwatqan kishiler teripidin, jenubiy shinjang herbiy rayonigha xewer qilidu, jenubiy shinjang herbiy rayoni shinjang herbiy rayonigha xewer qilidu, shinjang herbiy rayonining buyruqigha asasen, yol boyidiki maralbishining shamal dégen yiridiki herbiy rayonning hawa armiye radar ponkiti, mashinining kélishini kütüp saqlap turidu we mashina kelgendin kéyin qaysi yönilishke mangidighanliqini bilish üchün puqrache kiyim kéygen bir xitay, traktorgha azghina mal bésip, mashinining keynidin tap bésip qoghlap mangidu, mashina maralbishigha kelgende maralbishdikilerning kattibishi, teshkilat bashliqi imin güy xua dégen, qoralliq aldini tosmaqchi bolghanda, maralbishi herbiy dairiliri yol qoymaydu. Mashina sansakodin qeshqer yönilishige qarap mangghandin kéyin,shinjang herbiy rayonigha melum qilidu, shinjang herbiy rayonining buyruqigha binaen traktorchi keynige burulup qaytip kétidu. Yol ariliqini hésablighan herbié rayon bashliqliri sughunchazida yol tosup ularni qeshqer shehirige kirgüzmeslik üchün jenubiy shinjang herbiy rayonigha buyruq qilip sughunchazida yol tosushqa bir polk esker chiqiridu, (biz bu melumatni bir qanche yildin kéyin turmidiki waqtimizda, shu waqitta, shu urushqa qatnashqan bir herbiy emeldarning bashqilargha dep bergenlikidin anglighan iduq.)
muhemmed imin qadirning mashinisi sughunchazigha kelgende, bir top eskerler mashinini tosup, tekshürüsh élip baridu. Mashinidikilerning beziliri uxlimighan iken, derhal astidiki qorallirini chiqirip eskerlerge qaritip oq üzidu, bir mezgil urush bolidu, düshmenning adimi heddi hésabsiz jiq, uning üstige tuyuqsiz tosalghugha duch kelgenliktin bir amal qilalmay bir nechche ademning yaridar bolushi bilen esirge chüshüp qalidu.
Biz axunop bar mashinidikiler, mashinidin ayrilip, piyade tagh yoli bilen qarargahqa qarap méngiwatattuq, kün bek issiq idi, yeydighan, ichidighan nersilerning hemmisini "mashina hazir qaytip kélidu, ighir nersilerni mashinidin almanglar" dégen buyruq bilen hemme nersimizni mashinida qaldurghan ikenmiz. Tagh jilghisigha kelgende, xeyrulla ademlerni sanap 25 ademning barliqini bilip, bir – birlep közdin kechürgendin kéyin, 2 goruppigha ayridi, 1 - goruppigha méni bashliq qilip, qoshumche qumandanliq shitabini qughdash wezipisini öteydu, dep élan qildi.
2 - goruppigha muhemmed imin dégen ghuljidin jenupqa chikinip kelgen biryash yigitni bashliq qildi. Mijit silingni uning xizmitige yardemlishidu, dep bikitti. Biz yéngi wezipini tapshurup alghandin kéyin, yolni dawamlashturduq. Yirim kéchidin ashqan waqit idi, yol üstide bir yoluchi bizge yoluqup qaldi. Heyran qalduq, biz mangghan yolda, owchidin bashqa kishi asanliqche mangmaytti.
Bashliq uningdin bir némilerni soridi, uning bilen uzaq sözleshkendin kéyin, uni manga tapshurup "yaxshiraq qara!" dep jikilidi, men yol boyi uning qéchip kétip bizge awarichiliq tipip bermisun dep, gepke sélip baqtim. U bizning qoralliq ikenlikimizni, bizning heriketlirimizdin, sirliq bir insanlar ikenlikini hés qilip, gepning poskallisini, ochuqla özi eytti. "men izdep yürgen adem del siler ekensiler. Men her küni weten qutquzush radiosini anglaymen. U radioda bizni izdisenglar, tiyanshan tighining baghridin izdengla, pamir itikidin izdengla, düshmen'ge ejellik zerbe béridighan sherqiy türkistan qoshunidin izdengla, deytti, men tünügün silerni chüshep qaptikenmen, shunga mushu yol bilen silerni izdep tapay dep mangghan idim" dédi, men külüp kettim. Ras deysen yigit sen néme ish qilaleysen désem, u etrette xelq eskiri bolghan iken, qoral atalaydiken. Bu yil eskerlikke tizimlitip, imtihan bersem, séning akang buzuq unsur dep eskerlikke almighanliqini éytti,...... Bizning qarajülge baridighanliqimizni bilgendin kéyin, u bu yol bilen mangsangla, ete chüshtin kéyin barisiler, bu uzaq yol, mundaq mangsanglar tang étishtin burun qarajülge barghili bolidu, dep bizni bashlap yéqin yol bilen qarajülge élip keldi, yol boyi axunopni yüdüp mangghan idi. Chünki axunop düshmenning tutqunidin qachqanda igiz tam sirejlerdin sekrep puti qayrilip zexmilen'gen idi, biz 21 – küni öylyrimizde tamaq yégenche 48 saettin buyan bir néme yémigen hem yazning qattiq issiqida ussap, janminimiz azla qalghan idi.

Unregistered
14-08-07, 19:32
Bek yaxshi yezipsiz Abdureshit Haji aka, ayighinimu qoyup qoyarsiz.

Unregistered
15-08-07, 09:52
Hajika sizga koptin kop rahmat,shu mazgildiki waqalar tarihsiz qalarmikin dap anserganning birsi idim,siz buni toluqlawatisiz.
Hudayim qolingizgha dart barmigay
Sizga alladin salamatlik Tilap
Addi bir vatandax

Unregistered
16-08-07, 16:15
Bek toghra eytipsiz, menmu shundaq oydiki biri idim.Allaghu choq üshküre!



Hajika sizga koptin kop rahmat,shu mazgildiki waqalar tarihsiz qalarmikin dap anserganning birsi idim,siz buni toluqlawatisiz.
Hudayim qolingizgha dart barmigay
Sizga alladin salamatlik Tilap
Addi bir vatandax