PDA

View Full Version : Mekit Zerepshan Polkining Qurulushi



A.Haji Kerimi
11-08-07, 14:35
Zerepshan polkining qurulushi
men zerepshan polki we uning komandiri muhemmed imin qadir üstide qisqiche toxtilip ötimen, mekit nahiyiside, déhqanlardin terkib tapqan san jehette adimi eng köp bolghan bir déhqanlar qoshuni barliqqa kelgen idi, bu qoshun bara – bara zoriyip, pütün dolan wadisigha kéngeygen idi. Qeshqerning yoli ichilghandin kéyin 1968 – yilining axirigha kelgende, her qaysi nahiyilerdiki isyanchilar teshkilatliri, öz nahiyisidiki qarshi teshkilatlarning bésimigha uchrap, u yerde put tirep turalmay, öz nahiyige sighmay, arqa ـ arqidin qeshqer shehirige qéchip kélishkiyi turghan idi. Ularning ichide mekittiki isyanchilarning bashliqi muhemmed imin qadirmu qeshqerge kelgen idi, u qeshqer chiniwagh mihmanxanisigha chüshken iken. Muhemmed imin qadir kélip, qeshqerning silingi mijit silingdin yardem soraydu, mijit siling mekitning ehwalini, tebii yer sharaiti, jughrapiyilik muhiti qatarliqlarni tepsili anglap, mekitning weziyiti heqqide, xitay ahalisining orunlishishi, xitaylarning orunlishiwalghan yiri, sani, ularning ishlitiwatqan qoralliri, qorallirining kélish menbii....qatarliq mesililer üstide tepsili tonushturushni anglighandin kéyin, qoralliq qozghilanggha qumandanliq qilish shitabigha doklat qilidu, shitapning teklipi bilen mijit siling ulargha qolidiki azraq qoral bilen yardemge bir qanche yaramliq kishlerni qoshup mekitke yolgha salidu. Ular mekitke barghandin kéyin derhal heriketlinip, kichik tiptiki zerbe bérish herikitini élip bérip, qarshi terepning ajiz halqilirigha tuyuqsiz zerbe bérip, ularni tarmar qilip, bir türküm qorallarni qolgha keltüridu, uning bilen toxtap qalmastin, yiraq ـ yéqindiki qoral bar yerlerni razwitka qilip, textini igellep, qoral – yaraghlirini tartiwilish herikitini élip baridu, ularning adem sani köpeygendin kéyin, mekit nahiyilik traktor ponkitini silingbuning turalghusi qilip, mudapieni kucheytidu hemde bir tereptin qolidin ish kélidighan kishilerni eskerlikke élishqa bashlaydu, burun esker bolghan, yaki eskerliktin chikin'gen kona herbiylerni yéngiwashtin eskerlikke dewet qilidu, shuning bilen qisqa muddet ichide, ularning eskiri sani köpiyishke bashlaydu, bir küni tuyuqsizdin, mekit tereptin qeshqerge yolgha chiqqan bir top mashinilarning traktor ponkitining aldidin ötiwatqanliq xewiri anglinidu, qarisa ular, chasa budüyning qeshqerge qarap yolgha chiqqan toluq qorallan'ghan eskerliri ikenliki sizilidu, bu ishtin xewer tapqan muhemmed imin qadir derhal yol tosup, ularning qorallirini tartiwilishni buyruydu, eskerler gazarmilardin chuwulup chiqip, yol tosup mashinigha chiqip eskerlerning qorallirini almaqchi bolidu, eskerler qolidiki mawjushining resimini körsitip, ularni tosmaqchi bolidu, u zamanda, birer teshkilat birer jaygha basturup kirse, qarshi terep meqsetlik halda kiridighan yolning aghzigha mawjushining yoghan resmini toxtitip yol tosush üchün ishlitetti, eger ular mawjushining resmini buzuwetse, nex eksil'inqilabchi dep, üstidin erz ـ shikayet qilip, yirtilghan resimni kötürüp desmi qilip, ularni qarilaytti, türmige tashlaytti. Shu wejdin bu eskerlermu, qolidiki resim bilen muhemmed imin qadir eskerlirini höl qishqa dessitip, eksil'inqilabiy heriket bilen shughullandi, mawjushining resimini buzdi démekchi idi, xitay eskerlirining niyitini bilgen zerepshan jengchiliri, derhal qollirigha plimut, aptumatlirini élip ulargha qaritip heywe oqini atidu, ular oqning shiddetlik awazidin mawjushi wensüy! Dégen gepni tekrar éytishqimu ülgürmey, mashinining ichige béshini tiqip ölümdin qorqup yétiwalidu, shu küni yoldin ötken mashinilarning sani 30 din artuq iken, xitay eskerliri janlirini saqlap qélish üchün mashinigha mükiniwalghan pursettin paydilinip, zerepshan jengchiliri mashinigha dessep chiqip, xitay eskerlirining qolidiki qorallirini, qoligha chiqqanni élishqa bashlaydu, aldinqi besh mashina, bir riwayette alte mashinidiki xtay eskerlirining qorallirini tartip élip bolghuche arqidiki 25 mashina qoralliq xitay eskerliri mashinini arqigha qayrip qéchishqa bashlaydu, ularni qoghlashqa mashina bolmighanliqtin ilajisizliqtin qachuriwitidu. Shu küni jengge qatnashqan, qoral bulashta birinchi bolup, düshmen eskirining béshidin étildurup, oq üzgen tewekkul sarang dégen kishi bilen mungdiship qalghan idim, umu 20 yilliq késilip peylo meydan'gha barghan idi, biz bir türmide peqet bir nechche künla bille bolduq, kéyin u peyloning turmush sharaitigha könelmey, achliqqa chidiyalmay, bundaq yashighandin ölgen tüzük dep deydighan gipini dep, achliq élan qilip ölüp ketti.
Uning qolida diktar plimut bar iken: "xitay eskerliri jahilliq qilip, qolidiki mawjushining resimi bilen bizni tosup, mashinigha chiqqili qoymidi, qarisam ish chataq, shuning bilen derhal qoralni tenglep turup, bir diska oq chiqquche oq üzsem, qorqunchaq xitaylar mawjushi wensüy! Dégen gepni éytishqimu ülgürmey, hemmisi mashinining ichige kiripla ketti, qarisam qolidiki kötüriwalghan resimlirimu yoq, bir waqtida qarisam, bizningkiler héch némige qarimay qoral éliwatidu, menmu oq üzüshni toxtitip, mashinining yinigha bérip, mashinigha chiqip, besh tal qoralni kötürüp yerge chüshtüm, qorallarni yughushturup, tekrar mashinining yinigha baray désem, qalghan mashinilar qéchip kétiptu" dep hékaye qilip bergen idi.
Men u ademning leqimining sarang ikenlikini anglap, birsidin sorighan idim. Tewekkul sarang dégen u adem yekende turushluq, gomindang pirqisining générali xungyadong dégenning qolida esker bolghan kona eskerlerdin iken, u daima bu xitaylidin awu qara xitaylar sel yaxshi iken, ularning némila bolmisun sel insabi bar idi, gep qilsaq gipimizni yeytti, mawu qizil xitaylar na insap, élishni bilidighan, bérishni bilmeydighan ach xitaylar iken. Ademni héch ish qilghili qoymaydighan, neyrangwaz kazzap xitaylar iken, dep sözlep bérermishken, uning sarangliq leqimining peyda bolishini sorisam, mekit traktor ponkitining ichide bir küni axshamda shamaldighili eskerler gazarmidin chiqip, hoylida segidep olturushuptu, tewekkulmu ular bilen bille bir qancheylen bille olturghan iken, asmandiki bir top qush uchup ötewitip, tewekkulning béshigha shartida chichip qoyaptu, bashqilar uni körüp qaqaxlap külüp kétiptu, tewekkul qolidiki diktar plimutni asmandiki qush topigha qaritip bir diska oq tügigiche étiptu, hemme yer patparaq bolup, kama ـ kamadin eskerler chuwulup chiqiptu, néme ish bolghanliqini soraptu, muhemmed imin qadirmu chiqip soraptu, bolghan ehwalni dep berse, muhemmed imin qadir: " sarang bir adashken, shuningghimu oq chiqirip hemmini parakende qilamdu!" dep kayighan iken, shu bir ighiz gep bilen uninggha sarang leqimi yuqup qalghan iken.
5 – 6 mashina qoralgha érishken bu qoshun'gha ghayet zor küch qoshulup, qoral yaraghlarning sanini élip, dawamliq esker élishqa pütün nahiyige omumi chaqiriq chiqiriptu, bularning köplep qoralgha ige bolghanliq xewiri chaqmaq tézligide hemme yerge tarqiliptu, tereptin muhemmed imin qadirgha esker bolidighanlar kélip özlirini tizimgha aldurushqa bashlaptu. Yéqin nahiye – yizilardikilermu kélip muhemmed imin qadirgha esker boluptu. Muhemmed imin qadir eskerlerni bir qétim tertipke sélip, qachuriwetken qorallarni qandaq qilip qolgha chüshürüsh heqqide, xyalgha chümüptu, buni yéqinliridin eng yash muhapizetchisi abdusemet obolgha meslihet saptu, abdusemet obul shu waqtida 16 yashqa toshmighan bir kichik bala iken, uning baturluqidin, qorqmas yürek bir parche otning özi ikenlikini sezgen muhemmed imin qadir, uni 2 - muhapizetchilkke yeni fugenlikke qoyghan iken, abdusemet obulmu 20 yilliq késilip uzun yil men bilen bir türmide bille bolghan idi, men uni nahayiti yaxshi chüshinimen, uning esli yurti yopurghining tirim yizisidin iken, uning dadisining leqimi obul tirim idi, abdusemet obul 20 yilliq késilip, türmige barghandin kéyin dadisi uni yoqlap pat ـ pat kélip turatti, uning halidin yaxshi xewer alatti, u zamanda türmining turmush sharaiti bek nachar, qorsaq toymaytti, emgek éghir idi, ademler achliqtin pat ـ pat ölüp turatti, abdusemetning dadisining qol ilkide bar adem bolghachqa uni ayda kélip yoqlap kétetti, élip kelgen nersilirini cheklime bilen türme bashliqi élip bermisimu, emma obul tirim her bahana bilen élip kelgen yémek- ichmeklirini eplep ـ seplep abdusemetke qaldurup kétetti, ularning esli yurti yopurghining tirim yizisidin bolghachqa kishiler uni obul tirim dep atishidiken, kéyin u aile mekitke bérip yerliship qalghan iken, peylo meydan'gha jinayetchilerni yoqlap kélidighan ademler az emes idi. Bir küni tughqanlirini yoqlap kelgenlerdin bir kishi yighlawatsa, obul tirim u ademni eyiblep: "adem bala dégenni kargha kélidu dep baqidu, men balamdin pexirlinimen, oghul bala dégenni jengge yaratqan, ya oghurluq qilip, ya bulangchiliq qilip, ya xotun qizlargha chiqilip kirip qalmidi, undaq ishlarni qilip kirip qalghan bolsa néme dégülük!" déginini anglighan idim, shuning üchün abdusemetke we uning ailisige hörmitim bar idi. Men bu yiziwatqan ishlarning hemmisini uning aghzidin anglighan idim, u mushu ishlarning hemmiside bashtin ayaq bille bolghanlardin birsi idi. Eslide uni ölüm jazasigha höküm qilghan idi, yishi kichik 17 yashqa toluq toshmighanliqi üchün, höküm özgertilip 20 yilliqqa chüshürülgen idi.
Abdusemet obul derhal muhemmed imin qadirgha meslihet bérip, adem ewetip tekshürüp köreyli, u qorallar barmu yaki yoqmu, nege yoshurulghan? Dégen tehlil bilen, mexsus bir nechche adem ewetip tekshürüsh élip biriptu, u qorallarning hemmisi maralbishining chasa dégen yiride bar ikenliki, u qorallarni maralbishi arqiliq qeshqerge élip kételmeydighanliqi, chünki qeshqerdimu oxshashla isyanchilarning tesirining küchlük ikenliki tehlil qilinip, tekshürüshke barghan ademler qaytip keptu, u qorallarni qolgha chüshürüsh üchün, abdusemet obul bir türküm yaramliq ezimetlerni élip, özi qumandan bolup yolgha chiqiptu. Maralbishining chasa dégen yirige bérishning aldida, etraptiki yizilargha, teshwiqat élip bérip, muhemmed imin qadirning qoshunigha esker bolidighanlarni tizimlap esker qobul qiptu, abdusemetning dep bérishiche, maralbishining awat, yéngi östeng, aqsaqmaral, chungquchaq, siriq boya yiziliridinmu, ademler kélip esker bolghili turghan idi, deydu. Adem üstige adem toshup kétiptu, sanini élishmu qiyin boluptu, yéqin etraptiki dadüy, shodüylerge at harwisi élip kélishni tapilaptu, hemme teyyarliq pütüptu, chasa budüyge bériptu, aldi bilen ularning bashliqini tutup, ayrim – ayrim soraq qilip qoral yaraghlarning bar yirini soraptu, ular bizde qoral yoq, biz tiriqchiliq bilen shughullinimiz. Bu bolsa déhqanchiliq meydani dep gep yorghilitiptu, barghan déhqanlar hemme yerni tire pireng qiliwitiptu, axtürmighan üsti yipiq öy, xala, at ـ ulagh qotanliri qalmaptu, beziler ras bularda qoral yoq bolsa kérek dep, yaltiyiptu, emma abdusemet obul ularning perzini qet'i ret qilip, tekshürüshni dawamlashturuptu, axiri bolmighanda ularning tuenjang, senmujangliri qatarliq bashliqlirini birdin ـ birdin baghlap, bezilirini jigde derixige ésip qoyup, astigha yantaq toplap ot yiqip, senlerni köydürüp öltürimiz dep heywe qiptu, yene bezilirini yazning aptipida qumgha kömüp putidin bashlap qum tashlap, iqrar qilshqa mejburlaptu, qum barixini bilige, gejgisige, boynigha kelgende birsi yerni tipip "buyerde qoral yoq, bu yerde qoral yoq " dep hedep yerge qarighili turuptu, üzmey yerni dessigili turuptu, abdusemet obul derhal yerni kolanglar dep buyruq qilsa, del yer astigha 30 santi chungqurluqta pütün qorallarni traktor bilen shülgey qilip aghdurup kömiwetken iken, ésilghan xitaylar jayi jayida qaptu, kömülgen bashliqliri jayida qaptu, hemme adem alaman - talaman yer kolashqa kirishiptu, pütün déhqanchiliq meydanining yerlirining hemmisi axtamilqqa aylandurulghan bolup, traktorsapinining yardimi bilen pütün qorallar kömülgen iken, ale – ale qushlirim, küchüng yetse alsangchu dep herkim qoligha kelgenni alghili bashlaptu. Ademning jiqliqidin pütün déhqanchiliq meydani adem déngizigha chümülüptu. Birdemning ichide qaqas axtamiliq yer, yaghach – taxtay, yishikning qalduqlirigha toshup kitiptu, qorallar yaghach sanduq, yishiklerge qachilinip kömülgen iken. U kündiki körünüshni söz bilen teswirlesh nahayiti qiyin idi, deydu abdusemet obul. Abdusemet obulning déyishche: qorallarning köplikidin toshup bolalmay, nechche kün turup qalghan iduq, qorallarning sanimu hésapsiz köp. Türimu nahayiti serxil idi. Oq ـ dorilirimu yéterlik idi, hemmisini bixaraman ishliteligen iduq. Uning ichide töt dane stankiway plimut bar iken, uning zapchasliri kem iken, traktur ponkitigha ekelgendin kéyin ibrahim naman yasighan idi.
Ibrahim namanmu shu ish bilen 20 yil késilip biz bilen bille peylo meydanda turghan idi.
Qorallarning köp qismi mekit traktur ponkitigha élip kéliniptu, bir qismini déhqanlar élip kétiptu, lékin qorallarning heqiqi sanini alalmighan iken, muhemmed imin qadirmu sanini hazirche almay turungla dep buyruq qilghan iken.
Chasa weqesi birdinla qeshqer wilayitige taralghan idi, mekitte qoral sodisi ewj alghan iken, bir waqitlarda mekittin qoral sétiwilip kelduq, dégen geplerni menmu qeshqerde anglighan idim.
Muhemmed imin qadirning tesiri chongiyip, eskerler sanimu kündin ـ kün'ge éship, mekitning nahiye ichidiki azghina qismidin bashqa barliq yizilar, étiz - iriq, deryalirimu muhemmed imin qadirning bashqurishigha ötken iken, peqet nahiyilik hökümet bilen, soda idarisi ichidila 100 ge yetmigen adem qalghan iken. Yiza – yizidin kéliwatqan yardemler, yémek ـ ichmekler, soyuliwatqan qoy, kalilarning sani heddi ـ hésabsiz jiq iken.
Poskam köwrük weqesi yekendin poskamgha ötidighan uzun bir köwrük bar, bu köwrük zerepshan deryasi üstige sélin'ghan zamaniwi köwrük bolup, uzunlughi jehette jenupta 3 -oronda turidighan köwrük, medeniyet inqilabining shu mezgilliride, köwrükni saqlawatqan bir rota 100 dek qoralliq esker bar iken. Qoralliq eskerlerning poskam köwrükini saqlawatqanliq xewiri melum kishiler teripidin doklat qiln'ghandin kéyin, ularning qorallirini tartiwilishqa adem baridighan boptu, bu ishqimu yene tejribilik abdusemet obulni ewetiptu. Abdusemet obul yaramliq ademliridin 10 dek ademni élip, köwrükke yéqinliship, küzitish élip bériptu, xitay eskerlirining pos almishish waqti, ularning heriket qanuniyitini igelleptu. Pos her ikki saette bir almishishidiken, köwrükning uteripide bir pos, bu teripide bir pos qoralliq turidiken, otturida mingip yürüydighan yene ikki pos bar iken, ular ghingship naxsha éytip mingip yürüydiken, bash shitabta ularning eskiri bashliqliri we qalduq eskerleri ikki yoghan zal öyge kirip uxlaydiken. Abdusemet obulning eskerliri, hemmini puxta igellep bolghandin kéyin, heriket waqtini del töt yirimgha toghrilap qol salmaqchi buptu. Abdusemetning eskerliri bir daldigha kirip pos qoyup uxlaptu, saet toshqanda ornidin turup, aldi bilen her ikki tereptiki posni tutup, baghlap, köwrükning astigha élip chüshüp, matap yughushturuptu, öteshme pos yéqinlashqanda derhal qoral tenglep, awaz chiqarsang atimen dep, popoza qiptu, u ikki eskermu ghingping qilmay, qoral tapshurup, teslim boptu, unimu raworus matap baghlap, xitay eskerlirining yatar wosigha kirip, qattiq towlap, qimirlima! Qimir lisang, étip tashlaymen dep, derize – derizidin qorallarni tenglep, midirlatmaptu, töt adem ichige kirip pütün qorallarni pak – pakize élip, qaytidighan waqtida yashisun mawjushi! Dep özlirining isyanchi ikenlikini namayen qiptu, undaq déyishtin meqset, xitay eskerlirining arqidin qoghlap oq chiqirishning aldini élish iken, u zamanda, isyanchilargha armiyening oq chiqirishi cheklen'gen idi. Ular qorallarni élip bolghandin kéyin xitaylarning ashxanisigha kirip qasqandiki momilirini toyghudek élip, bixaraman chikiniptu, men abdusemettin yalghuz momini élip bashqa tamiqini almidinglarmu? Dep chaxchaq qilsam: "u xitaylining qasqanda pushurghan momisida shek yoq, bashqa némilirini yégili bolmaydu, emesmu" dep külüp ketken idi. Ular qorallarni élip yol boyidiki aldin teyyarlan'ghan mashinigha chüshüp mekit terepke mingiptu, u zamanning yolliri topa yol, katang, igiz ـ pes bolghanliqtin, arqidin qoghlap kelgen jawtong xungchi dégen wang inmawni qoghdaydighan teshkilattikiler yétiship qaptu, abdusemet obul derhal buyruq bérip, "hemminglar tarqilip qorallarni élip, traktur ponkitigha yighilinglar" dep hemmeylenni tarqitiwitiptu, ular mashinidin sekrep chüshüp qonaqliqning arilirigha kirip, terep - terepke bölünüp ghayip boptu, chünki ular yerlik bolghanliqtin yer sharaitini yaxshi bilidiken, qoghlap kelgen xitaylar héch némige érishelmey qaytip kétiptu. Abdusemet obulning eskerliri, egri chighir yollar bilen ikki ـ üch kündin kéyin, töt ـ beshtin adem bille traktur ponkitigha jem boluptu, ularning beziliri yerlik déhqanlarning öyige yoshurnup, özlirining muhemmed imin qadirning eskerliri ikenlikini bildürgendin kéyin, éshek, kala harwilirigha olturup, qorallirini shax shumbuning ichige yoshurup yolgha chiqishigha yardemleshken iken.
Mekitte boliwatqan ishlardin toluq xewer tapqan axunop, derhal adem ewetip mekitni tepsili közdin kechürüshke, muhemmed imin qadir we ularning idiyiwi rohi halitini bilip kélishke, pishqan, tejribilik ademlerni ewetidu. Muhemmed imin qadir we uning ademliri bilen bir mezgil bille bolup, tekshürüsh élip barghan xadimlar hemme ishtin xewer tapqandin kéyin, qaytip kélip öz piti axunopqa doklat qilidu. Tekshürüsh netijisige asasen mekitte partiye yachiykisi qurushning jiddi zörürlikini hés qilghan qeshqer biyru, bu ishqa jiddi tutush qilidu we partiye ezalirini qobul qilish ishlirini bashliwitidu, memet kirim polkning komissarliqigha teyinlinidu. Partiye teshkilati qurulup, ishlar tertipke chüshkendin kéyin, ikkinxi qedemde armiyeni tertipke sélish xizmiti élip bérilip, qeshqerdin pishqedem, tejribilik opitsirlarni ewetip pütün eskiri tertip ornitip, bendin tartip peygiche, peydin tartip rotighiche eskerlerni tizimlap uning komandirlirini bikitip, uning keynidin bataliyon eng axirida polkning shitabi we muhapizetchiler etretlirigiche bir qeder zamaniwi tüsini alghan herbiy tiptiki organni deslepki qedemde tesis qilidu.
Men aldinqi qétim barghinimda qalaymiqan bir tertipsiz, ya partizan'gha oxshimaydighan, ya armiyege oxshimaydigha bir top ademlerning uyaqtin buyaqqa qalaymiqan chipip yürgenlikini, traktor ponkitining ichide qoral sodisidin bashqa bir ishning yoqliqini, bezilirining bir jénigha ikki tapancha bilen bir uzun qoralni ésiwilip laghaylap yürgenlikini, uyerde buyerde qazan – qazanda gösh pushurup, kawap itip yep, qéni – qénigha patmay, héch ishtin xewiri yoq ademlerdek bixaraman yürgenlikini, bir bulungda qassaplarning qoy, kalilarni yerge bésip buni bügün soyayli, ete ani soyayli dep gep talishiwatqanliqini, kochilarda ademler yéngi hakimiyet qurup, kona hakimiyetni aghduriwetkendek bir xil héssi méngish turush bilen uyer – buyerde jan sazliq bilen yéngidin ish – oqetke kirishken kishilerning qandaqtur mallirini satqanda xiridarlirigha memnun bolghan halda: "yashisun muhemmd imin qadir siling! Bu hemmisi muhemmed imin qadirning rehberliki!" dégenlikini anglighan idim. Bazardin qaytip kélip bashqilardin sorisam, bu héch gep emes, maralbishining awat gungshisidin tartip maralbishighiche bolghan ariliqning hemmisde, xelqler yashisun muhemmed imin qadir! Deydighan bolup ketti, bizmu ularni tosup qalalmiduq, déyishken idi. Bu qétim barghinimda ehwal tamamen özgergen idi.