PDA

View Full Version : 14-awghust weqesi



A.Haji Kerimi
07-08-07, 06:00
14- awghust weqesi
1967 - yili 8 – ayning 14 – küni qeshqer partkomning binasi köydürülgen kün bolup, bu qeshqer tarixida "14 - awghust weqesi" dep atilidu.
Qeshqerdiki medeniyet inqilabi rasa pellige chiqqanda, her qaysi teshkilatlar öz aldigha baza igilep, tayanchi ponkitlarni qurup, oxshash bolmighan közqarashtikilerni bulap – talap, silingbulirigha tuyuqsiz hujum qilip, qoligha kelgenni élip, öz ara üstünlükni talishishatti. "medeniyet inqilabi goruppisi" dégen organ mergezde qurulup, uning bashliqi mawning xotuni jang ching bolghan idi. U: "qelem bilen hujum qilip, elem bilen qoghdininglar!" dégen shuarni otturigha qoyghandin kéyin, hemme yerde isyanchilar bir ـ biri bilen hujum, mudapiege ötken idi. Qeshqer sheherlik partkomning binasini wang in mawni qoghdaydighan teshkilatlar birliship, silingbu qilip ishlitip, elem bilen qoghdinimiz dep, ögzisige tash toplap, neyze, qilich, kaltekler bilen mexsus saqlaydighan ademlerni belgilep kiche ـ kündüz herbiy halette turup özini mudapie qilatti. Wang in mawni yoqitidighan isyanchilar teshkilatining ademliri, etigende hujum qilip, binani qorshashqa bashlidi. Terep – tereptin toplan'ghan isyanchilar hedise, he dep, binagha qaritip tash atti, keynidin özliri yasighan salgha bilei binaning üstidiki ademlerge qaritip tash atti. Binaning ichidikilermu bosh kelmey hemme qorallirini ishqa sélip, qarshiliq körsetkili turdi. Urush rasa qizidi, sheherning sirtida bolsa déhqanlar silingbusidikiler, sheherlik partkomning binasidikiler bilen oxshash köz qarashta bolghanliqi üchün ulargha yardem bérish üchün sheherning herqaysi bulung puchqaqliridin kirishke bashlighan idi, shamalbagh tereptin kelgen déhqanlar silingbusidikiler neyze – pichaq, palta – keke, oghaq, özi yasighan iptidai jem'iyettiki qorallar bilen qorallinip sheherge kirishke temshelgen idi. Ular sheherlik 1 – ottura mektepning aldigha kelgende, isyanchilar bilen qoralliq iliship, algha ilgiriliyelmey, bir nechche ademning ölüsh hésabigha arqigha chikinishke mejbur boldi. Döletbagh tereptin kelgen déhqanlar silingbusining ademlirimu özi yasighan addi qorallar bilen, töshük derwaza tereptin sheherge kirmekchi bolghan idi, ularmu isyanchilarning tosup zerbe bérishi bilei ilgiriliyelmey nurghun ademning ölüshi bedilige keynige chikin'gen di. Sheher yenila isyanchilarning qolida idi. Peqet sheherlik partkom binasidikilerla özini qoghdash jingi qiliwatatti. Isyanchilar binadikelerge yéqinlishalmighandin kéyin, derhal binzin qachilan'ghan mashinini élip kélip binaning ishikige qaritip binzin püküp, arqisidin ot yiqishqa bashlidi. Ot binaning ishikige bara ـ bara uyaq ـ buyaqqa taralghili turdi, binzin mashinisi tiximu yéqinlap, derize – kisheklergiche binzin püküp otni ulghaytqili turdi. Ot asman pelek kötürüldi. Binaning ichidikiler otning azawigha chidimay, binaning qewet qewetliridin yerge qarap özini tashlighili turdi. Beziliri tiximu hoduqup 3 – qewetke, hetta ögzigiche chiqip bolalmighanda ögzidin yerge qarap sekrigili turdi. Nechche ademning put qolliri sunup miyip bolghanliqini, nechchisining shu meydanda ölgenlikini körgen idim. Ularning mutleq köpchiliki men tonuydighan, beziliri men bilen bir idarida ishleydighan ademler idi. Biz xex ajayip xexler. Adem ölewatsa tamashsha körimiz dep nurghun adem uyerge toplashqan idi. Beziliri olja alimiz dep, binaning ichidiki gilem, joza, bending, öy saymanlirini élip öyige toshup, kéyinki waqitta bir nechche yilliq kisilip ketkenlirimu bolghan idi.
Binaning ichidin saq chüshkenlirining hemmisi isyanchilar terpidin tutulup, baghlinip, nelergidur élip kétilgen idi, ish uning bilen tügimidi, shu kündin bashlap körgenla yerde, oxshash bolmighan közqarashtikiler tutulup, urup soqap jajisini berdi, beziliri tayaq toqmaqtin qorqup, bayanat yizip, men bügündin bashlap 2 - silingbugha eza bolup kirdim, köz qarishimni özgerttim, dep ipade béretti, isyanchilar etisidin bashlap, pütün sheher boyiche tut – tutni bashliwetti, uninggha chidimighan wangni qoghdaydighan teshkilattikiler sheherni tashlap yéngisheherge qarap qachqili turdi, kiche – kichilep, öy öydin tutush bolghanliqi üchün, sheherde adem az qalghan idi,sheherning töt derwazisi taqaghliq idi, kirish ـ chiqish yoq idi, ürümchidin kelgen mashinilarmu sheherge kirelmeytti. Nahiyilerdin kelgen mashinilarmu sheherge kirelmeytti. Sheherge qarashliq yéqin yizidiki déhqanlarmu özining yerlik mehsulatlirini sheherge élip kirip satalmay, sheher sirtidiki xali rayonda satatti, qeshqer shehirige kiridighan yarbagh köwrikide isyanchilar qoralliq turatti, köwrüktin ötüsh üchün qattiq tekshürüshtin ötüsh kérek idi, isyanchilardin bashqa herqandaq kishi köwrükke yéqin yoluqalmaytti. Qeshqer shehiri muhasirige chüshkenliktin, aqsu bilen xoten wilayitining bérish ـ kélish alaqisi üzülgen idi. Qeshqer shehirining hoquqi gerche isyanchilarning qolida bolghan bolsimu, sheher sirtidiki nahiyilerning hoquqi yenila wang in mawni qoghdaydighanlarning qolida idi. San jehettin wang in mawni qoghdaydighanlarning sani we emili küchi jiq idi. Jenubi shinjang herbiy rayoni mahiyette wang in maw ni qoghdaydighan teshkilatni yaqlaytti.

Qoral bulash weqesi
qeshqer shehiri 2 - silingbuning qoligha ötkendin kéyin, wang inmawni qoghdaydighan tereptikiler qeshqer shehiride turalmay, yoshurun yollar bilen yéngisheherge aqmaqta idi. Yéngisheherge kelgen ademler her qaysisi öz tewelikidiki idare organlargha bérip panahlinishqa bashlighan idi. Mesilen: partiye hökümet orundikiler partkom hökümet orginigha, soda idarisidikiler soda orunlirigha, qatnash transport orunliri qatnash etretlirige kélip orunlashqan idi. Sheher ahaliliri herbiy rayonning 1 - awghust mektipige kélip orunlashqan idi. Qeshqer toqumuchuluq paprikisining ishchi ـ xizmetchilirimu, 1 - awghust ottura mektipige kélip orunlashqan idi. Adem eng köp orunlashqan herbiy rayon terkibidiki yerler bilen mektepler idi. Yémek – ichmekni her qaysi nahiyilerdiki oxshash köz qarashtiki teshkilatlar pidakarliq bilen heqsiz élip kéletti. Kichikkine yéngisheher nahiyisi adem déngizigha tolghan idi. Men deslepte axunopning yinida yéngisheher nahiyilik traktor ponkitida turghan idim. Chünki axunop wilayetlik yiza igilikini mashinilashturush bashqarmisining bashliqi bolghanliqi üchün öz qarmiqidiki yerge kélip orunlashqan idi. Melum sewepler tüpeyli, kéyin uyerdin yötkilip 1 - awghust ottura mektipige biriwalghan idim, 8 – ayning 28 – küni qeshqerdiki eng axirqi qalduq qoshun, isyanchilar bilen döngwagh aililer qorusida itiship, resmiy qoral yaragh ishletkenlik xewiri yéngisheherge kelgen idi. U urushta bir qanche ademning ölgenlik xewiri keldi. Urushta meghlup bolghan eng axirqi qisim yéngisheherge kélishi bilen etisi yéngisheher nahiyisining qoralliq qisimning qoralliri bulinishqa bashlidi, bu tertipsiz qoral bulashta, herkim qoligha kelgenni ilishqa bashlighan idi, nahiyilik qoralliq qisim bazarning ichide bolghachqa yoldin ötken ademning hemmisi birdin ـ ikkidin qoralni élip kitishkili turdi. Hetta sheherge sey – köktat satqili kirgen, qoghun tawoz satqili kirgen déhqanmu birdin qoralni élip sükünige bisip ketkili turghan idi, men ularning qorallirini körsem hemmisining zatori yoq qorallar iken. Qaqwashlar qoralning zatorini bashqa yerde, qoralning gewdisini bashqa yerde saqlighan iken. Uning üstige u qorallarning bir talmu oqi yoq idi. Men he hu bilen qoral iliwatqanlarning yinigha bérip, birdem qarap turdum. Ikki esker qandaqtur, mawzédung üzündilirini oqup ularni "qoral bulash jinayet" dep tenbih biriwatatti, xexning uning bilen kari bolmay, gipige pisen qilmay dawamliq qoralning yaxshisini izdep ilishqa tirishatti. Chiqilghan sanduq, yeshiklerning köpligidin yerge desseshmu xeterlik idi. U tügimes qoral, bir kiche kündüz toshusimu tügimidi, yaki ademning ayighi üzülmidi. Men tamaq yep xéli kech qaytip kelsemmu ademler qoral ilishiwatqan iken.
Etisi axunop mendin, bolghan ehwallarni tepsili soridi. Körgenlirimni bir ـ birlep hékaye qilip berdim. Eskerler qoralliq tostimu ? Dep soridi, men eskerler nesihet qildiyu, emma qoral küchi ishletmidi, dédim.
Ésimde qélishiche 30 - awghust idi. Pütün yéngisheherdiki qachaqlar birliship, qeshqerni qayturwilish jingige atlinip yolgha chiqqan idi, bu ademlerning aldi qizilning köwrikige, keyni téxi sheherdin chiqip bolalmighan idi, özini isyanchilardin perqlendürüsh üchün, sögetning chiwiqidin selle toqup béshigha kiyishiwalghan idi. Yéngisheher bilen qeshqerning arisida sögetlik bar idi, ademning köplikidin sögetning gostingimu yétishmigen idi. Köp ademning qolida mexpi qoral bar idi. Bir qisim ademlerning qolida, yenila neyze bilen uzun yaghachqa tingilghan oghaqtek qorallar bar idi. Özliri yasiwalghan partlatquch bombilarmu bar idi. Biz qizilning köwrükige yéqinliship kelduq. Köwrükni nahayiti mustehkem saqlawatqan iken. Yéqinlishish mumkin emes idi. Ularning qorallirimu küchlük idi. Deryaning töwenki iqimi bilen bösüp ötüshke bir qisim piyadiler mangdi, tosattin ularning ölgenliki bayqaldi, ular deryagha kirishi bilen yuqiri bisimliq tokni sugha qoyiwetken iken. Deryaning bash iqimighimu tok ulan'ghanliqi melum boldi, shu esnada, yiraqtin bir - birimiz bilen köre ـ körmey oq chiqirishqa bashliduq, oq awazi alemni bir alghan idi, ularning atqan oqidin ularning qorallirining ser xil ikenlikini hés qilghan iduq. Bir mezgil itishwazliq bolghandin kéyin, urush toxtitish üchün jenubi shinjang herbi rayondin bashliqlar kélp nesihet bilen tosqili turdi, biz jahilliq qilip qaytmiduq, herbiyler yalwurghili turdi. Axshimi kech bolup ketti, urush toxtimidi, bizning ademlirimiz nahayiti köp idi, ularni orunlashturush bir mesile idi. Amalsizliqtin chikinishke mejbur bolduq.
Shu künlerde qeshqer sheher etrapidiki yizilardimu kalte jengler özlüksiz bolup turghan idi. Qeshqer shehirige qarashliq shamalbagh yizisidiki abla awut bashchiliqidiki déhqanlar silingbusi, qaytarma hujumgha ötüp, özige xoshna bolghan qeshqer wilayetlik yipek zawotigha hujum qilghan iken, déhqanlar yipek zawotini hesh – pesh dégüche ishghal qilip, ularning qoral yaraghlirini tartip alghan iken. Tursun isimlik birsi qoral tapshurushqa qarshiliq qilghanliqi üchün uni déhqanlar urup öltürüp qoyghan iken. Bu xewer bizge yétip kelgendin kéyin, könglimiz nahayiti buzuldi, derhal alaqe ewetip mundin kéyin undaq ishlarning tekrar yüz bermesliki heqqide nesihet qilduq, kéyin aridin bir qanche yil ötkendin kéyin tursunning ölüm bedilige abla awot 20 yil qamaq jazasigha mehkom qilin'ghan idi.
Qara juldiki Jeng Namliq Kitapni oqushni xalisingiz towendiki ulanmigha murajet qiling

http://www.uygurlar.net/KARAJULDIKIJENG.pdf