PDA

View Full Version : Qara Juldiki Jeng ning dawami



A.Haji Kerimi
05-08-07, 15:57
Mawjushi eserlirini öginish
mawjushi eserlirini öginish medeniyet inqilabining bir qismi bolup, "töt konini buzush, töt yéngini tiklesh" ning terkibi qismi idi. Hemme öyde, her bir kishide mawjushining töt esiri bolushi shert idi. Mawjushi eserlirining ichidiki "lawsan pien" ni hemme adem mejburi yada bilishi kérek idi. Lawsan pien dégini — xelq üchün xizmet qilayli, yugongning taghni yötkishi, biytunni xatirileymiz dégen eserliri bolup, insanlarni kommunistik partiyige heqsiz ishleshke, liyfingni japagha chidap, gheyret bilen ishleshke, yugongni qilchimu öz menpeitini ayimay bashqilar üchün ishleshke, biytunni ülge qilish arqiliq kishilerni özige sadiq qilshqa ündeytti. Bu üch eserni yada bilmigen kishi kadir yaki ishchi bolush salahiyitidin mehrum bolatti. Yol – yolda, kochining doqmushlirida, adem köp ötidighan yol éghizlirida, qizil qoghdighuchi shumtekler yoluchilarning aldini tosup, "üch eserni yadilap ber, bolmisa séni mangdurmaymiz" dep, tosiwalatti. Héch bolmighanda mawjushi üzündiliridin beshni yaki üchni yadilap ber deytti. Uni azdep, ademler biri biri bilen körüshkende, essalamu eleykum we eleykum salamning ornigha "mawjushi wensüy! Dése, ikkinchi adem jawaben mawjushi wen, wensüy" dep shuar towlishi kérek idi. Eger undaq salam bilen bir ـ biri bilen körüshmise, bashqilar bilgen haman mawjushigha sadiq bolmighan kishi hésablinip, tégishlik jaygha melum qilinatti. Her adem etigini seher turup, öyidiki mawjushining resimige qarap, kündilik qilidighan ishidin ruxset sorishi, yolyoruq sorishi kérek idi, axshimi öyge kiriplam, yene mawjushining resimige qarap, qilghan ishidin doklat qilatti. U qilghan doklati nahayiti tepsili bolishi kérek idi. Gerche u kishining yinida birersi bolmisimu, bashqilarning anglap qilip, hökümet orunlirigha chiqip qoyushidin ensireytti. Idare – jem'iyettikiler, mekteplerde her dem élish teneppus waxtida, gimnastikining ornigha, "qedirdan mawjushi siz bizning qelbimizdiki qizil quyash" dégen naxshini xitayche oqup ussul oynaytti. U ussul shundaq set qiliqsiz ikenki, ademning qusqisi kéletti. Eger beziler raworus herikiti bilen yaxshi oynimisa, mawjushigha bolghan sadaqetmenliki nachar, iddiyiside mesile bar dep, sürüshte qilinatti we köresh ـ pipen'ge sélinatti. Ademler qorqup bolsimu u kelengsiz, bed qéliq ussulni mejbur oynashqa zorlunatti.
Men peylo meydandiki waxtimda, yeken nahiyisidin besh yilliq qamaq jazasigha uchrap kelgen bir kishi bilen mungdiship qalghan idim, uni tonuydighanlar, uning heqiqi ismini atimay "besh tüp derex" dep ataytti. Men uningdin buning menisini sorisam: "men bekla kembeghel idim, shu yili qishta öyde qalaydighan otunum qalmidi, etrettin yardem sorisam, yardem bermidi, hemme adem mawjushidin yolyoruq sorap ish qilatti, menmu mawjushining öyümdiki öre turup, qolini kötürüp turghan süritige qarap, janabi mawjushi atam! Qishta öyde qalaydighan otunum yoq, balilirim soghuqtin öler halgha yetti, rehim qilsila désem, közümge mawjushining besh barmaq qoli köründi, he! Mawjushi derextin besh tüp kes! Dédi, dep chüshinip, derhal öyning keynidiki etretning derixidin besh tüp kestim, bir waqitta etret kadirliri kélip, bu séning néme qilghining dédi, janabi mawjushidin yolyoruq sorisam, besh barmiqini chiqirip, besh tüp derex kes dédi, bolghan ish shu, dédim. Ular méni yiziliq hökümetke melum qilip, andin nahiyige, andin saqchigha apardi. Besh tüp derex keskenlikim üchün besh yilliq késildim. Bular shuning üchün méni besh tüp derex déyishidu" dégen idi. Undaq ishlar wetinimizde köp uchraytti, merhum dostum, sepdishim, memtili törexanning dadisidin linbiyawning süritini körsitip, bu kim! Dep sorisa, sawatsiz, oqimighan adem bilmesliktin, bu liyushawchi dep tashlighan'gha, qamaq jazasi bergendek bir ish.

Hoquq tartiwilish kürishi
mawzédung özining inawitini, "töt konini buzush, mawzédung eserlirini öginish" herikiti arqiliq tikligendin kéyin, xelq ichidiki "shexsge xurapatlarche ishinish" idiyisi rasa ewj alghan pursettin paydilinip, hoquq tartish körishini bashliwetken idi, uning "silingbuni topqa tutayli" dégen esiri élan qilinishi bilen xitay éli miqyasida yuqiri ـ töwen hoquq tartish körishi bashlan'ghan idi. Biyjingda liyushawchi, ding shiyawping, tawjular tartip chiqirilip, küresh ـ pipei qilinip, türmilerge, jaza lagirigha tashlan'ghan idi. Bu shamal bizge yétip kelgendin kéyin, ürümchide ali mektep we ottura tixnikom, ottura mektep oqughuchiliri arqa ـ arqidin chuwulup chiqip, aptonom rayonluq partkomning sékritari wang in mawni yoqétimiz dep omomiyüzlük hujumgha ötken idi. Bu heriketning bishi "shinjang üniwirsitéti" oqughuchilirini gewde qilghan, ürümchidiki ali mektep oqughuchiliri idi. Ular teshkillinip, "shinjang qizil qoghdighuchilar isyan kötürüsh 2 – silingbusi" ni qurghan idi. Ularning meqsiti wang in mawni yoqitish idi.
Men bu eslimemde, shu zamanda yüz bergen weqelikni, nam – atalghularni shu piti eynen yézishqa tirishish üchün bezi atalghularni xitayche yézishqa mejbur bolup qaldim. Mesilen, silingbu (qumandanliq shitap), emma shu sharaitta hemme adem silingbu, uning bashliqlirini yeni qumandanlirini siling dep atishidighan bolghachqa menmu shu piti yézishqa mejbur boldum.
Silingbuning ademliri nahayiti köp bolup, ürümchidiki ali mektep, tixnikomlar, ottura mektep oqughuchilirining hemmisi dégüdek u teshkilatqa eza bolup kirgen idi. Hetta sherqiy türkistanning bashqa wilayet, sheher, nahiyiliridimu, 2 - silingbuning shöbiliri bar idi. 66 - yilidiki 3 – sintebir weqesi, 2 - silingbuning ezalirining köpiyishige sewebchi bolghan idi. 3 – sintebir küni aliy mektep oqughuchiliri, aptonom rayonluq partkom binasining aldigha topliship kölimi keng bolghan isyan kötürüsh herikitini élip barghan idi. Oqughuchilarning telipi orundalmighandin kéyin ular deslepte jim olturush kürishi élan qildi. Uningghimu qanaetlinerlik jawab alalmighandin kéyin, achliq élan qilish kürishi élip barghan idi, achliq élan qilghan oqughuchilarning sani dawamliq köpiyip pütün shimal we jenubqa qattiq tesir körsetken idi, ularning rohini mergezdin qollap, "iqilabi heriket" dep yekün chiqarghan idi. Shu seweptin 2- silingbuning tesiri, tengritaghning shimal we jenubighiche kéngeygen idi. Ular chong xetlik gézit (dazibaw) chaplap, daqa ـ dumbaqlar chilip, hemme yerde wang in mawgha qarshi shuarlar towlishatti. Yol boyidiki tamlar, rishatkilar, kino – tiyatir xanilarning doskiliri, kélip ـ kétiwatqan mashinilar, adem ötüshidighan simunt yollarghiche shuarlar chaplan'ghan idi. Ularning asasi shuari patiye ichidiki kapitalizm yolighaqarap mangghan 1 -nomurluq hoquqdar wang in mawni yoqitayli! Edibini béreyli! Dégen mezmundin ibaret idi.
Ulargha qarshi yene bir silingbu qurulghan idi. Ularning meqsiti, wang in mawni qoghdash idi. Bu teshkilattikilerning köz qarishi 2 - silingbuning köz qarishigha tamamen oxshimaytti. "wang inmaw kapitalizm yoligha qarap mangghan hoqoqdar emes, wang in maw yaxshi yoldash!" deytti hemde ashkara türde, wang in mawni qoghdaymiz! Dep shuarlar chaplaytti we towlaytti. Xelq arisida bu ikki chong teshkilatni, isyanchilar bilen qoghdighuchilar dep perqlendüretti. Ademler bir ـ biri bilei uchrashqanda, wang in mawni yoqitayli! Dése, oxshash közqarashta bolghan bolsa derhal yoqitayli deytti. E ger oxshash közqarashta bolmisa wang in maw yaxshi yoldash! Dep özlirining közqarash meydanini sherhleytti. Shopur ustilar mashinisining ségnalini basqanda, özining qaysi közqarashta ikenlikini sherhlesh üchün, 2- silingbuning adimi bolsa, wang inmawni yoqitayli! Dep ségnal biretti. Wang in mawni qoghdaydighan shupor bolghan bolsa, wugangni yoqitayli! Dep ségnal béretti. Hetta shopurlarmu bir - biri bilen düshmenliship mashinisini heydeytti. Bu ikki xil köz qarash tüpeyli, hetta ata bilen bala, er bilen xotun, aka bilen uka, acha bilen singil bir ـ biri bilen keldi ـ bardi qilmaydighan, ayrilip kétidighan, bir - biri bilen düshmenliship qoral yaragh ishlitip étishidighan ishlarmu yüz bergen idi.
Men bu eslimemde, peqet qeshqerde bolup ötken ishlarnila eslep ötmekchimen.